STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 151
Những cuộc trục xuất dân cư thời chiến dưới chính quyền Stalin
Các cuộc trục xuất thời chiến dưới chính quyền Stalin cần cả một hệ thống để thực hiện: quyết định từ trung ương, lực lượng NKVD, tàu hỏa, kiểm kê tài sản và cơ quan tiếp nhận ở nơi lưu đày. Tài liệu ngày 11 tháng 5 năm 1944 về người Tatar Crimea cho thấy sự phối hợp rất cụ thể ấy. Nhưng năng lực di chuyển dân cư không đồng nghĩa năng lực bảo đảm đời sống: một kế hoạch có khoản cấp phát và bác sĩ trên giấy vẫn có thể tạo ra thảm họa khi thực thi.

Văn bản Bộ Chính trị số P42/236 ngày 27 tháng 12 năm 1943 phê chuẩn sắc lệnh về giải thể Cộng hòa tự trị Kalmyk. Trang tài liệu cho thấy tầng phê chuẩn chính trị; không phải ảnh hoạt động vận chuyển người.
Tác giả/cơ quan: Bộ Chính trị Trung ương VKP(b); người số hóa không rõ. RGASPI / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: RGASPI · Public domain — PD-RU-exempt, official document
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 28/8/1941
- Quyết định di dời người Đức vùng Volga được công bố.
- 27/12/1943
- Ban hành quyết định liên quan việc giải thể Kalmyk ASSR; cần tách với lịch triển khai di dời.
- 11/5/1944
- Quyết định GKO phân công NKVD và các ngành tổ chức trục xuất người Tatar Crimea.
- 18–20/5/1944
- Thực hiện chiến dịch tại Crimea.
- Cuối 1944
- Các báo cáo về nơi tiếp nhận ghi nhận thiếu thốn và điều kiện sống nghiêm trọng.
Một chữ ký không tự tạo ra đoàn tàu
Khi đọc một quyết định trục xuất, người ta thường chú ý trước hết đến người ký và số người bị đưa đi. Để hiểu việc cưỡng chế trở thành hiện thực, cần đọc cả những dòng giao việc cho cơ quan giao thông, y tế, thương mại và tài chính. Chúng kết nối quyết định chính trị với những nguồn lực cụ thể. Không có đầu máy, nhiên liệu, người áp tải và địa điểm tiếp nhận, mệnh lệnh dù tuyệt đối về thẩm quyền cũng chưa thành một chiến dịch có thể thực hiện.
Quyết định của Ủy ban Quốc phòng Nhà nước ngày 11 tháng 5 năm 1944, do Stalin ký, đặc biệt hữu ích cho cách đọc này. Bản dịch lưu trữ được Thư viện Quốc hội Mỹ công bố cho phép theo dấu nhiều tầng trách nhiệm, thay vì gom mọi hoạt động vào một tên gọi chung là bộ máy Stalin. Trách nhiệm của lãnh đạo cao nhất vẫn rõ ràng, nhưng bên dưới còn là những người chỉ huy, phân bổ và tổ chức đã biến chủ trương thành hành động đối với từng gia đình.
NKVD xác định nhịp độ, ngành đường sắt cung cấp phương tiện
Trong trường hợp Crimea, NKVD dưới quyền Lavrentiy Beria nhận nhiệm vụ tổ chức việc trục xuất. Cơ quan đường sắt do Lazar Kaganovich phụ trách phải cung cấp những đoàn tàu theo yêu cầu phối hợp với NKVD. Đây không phải hai hoạt động song song tình cờ gặp nhau. Cơ quan an ninh xác định nhu cầu vận chuyển và địa điểm, còn ngành giao thông đưa năng lực chuyên môn và mạng lưới quốc gia vào phục vụ một quyết định cưỡng chế.
Sự phân công ấy cũng giúp nhìn thấy điểm nghẽn có thể phát sinh. Một lịch khởi hành có thể ưu tiên việc đưa người lên tàu hơn việc bảo đảm nơi đến đã chuẩn bị đủ chỗ ở. Nếu tiêu chuẩn thành công chủ yếu được tính bằng số người đã chuyển đi đúng hạn, điều kiện sống sau bàn giao dễ trở thành vấn đề của cơ quan khác. Đây là phân tích về cấu trúc trách nhiệm từ văn bản, không phải khẳng định mọi cán bộ đều có cùng động cơ hay mọi chuyến tàu đều diễn ra giống nhau.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Quyền mang theo hành lý không bù được việc mất quê hương
Tài liệu quy định mức tối đa 500 kg hành lý và thực phẩm được phép mang theo cho mỗi gia đình, đồng thời phân công việc tiếp nhận gia súc, nông sản và tài sản để lại. Những chi tiết này cho thấy cưỡng bức di dời cũng là một cuộc tái phân phối vật chất. Người ra đi có thể nhận giấy xác nhận đối với tài sản đã giao, nhưng giấy tờ ấy không thay thế được quyền tiếp tục sống trong nhà mình hoặc quyền tự quyết định có bán, trao đổi hay rời bỏ tài sản hay không.
Về mặt quản trị, kiểm kê có thể khiến một chiến dịch trông có trật tự. Về trải nghiệm của nạn nhân, cùng thủ tục ấy xác lập việc mất quyền kiểm soát những gì nuôi sống gia đình. Cần phân biệt ý nghĩa của chứng từ với hiệu quả bồi hoàn thực tế. Việc văn bản hứa trao đổi tài sản ở nơi đến chưa đủ để kết luận mọi gia đình đã nhận được giá trị tương đương, đúng lúc và trong điều kiện cho phép họ tái lập đời sống. Kết quả phải được kiểm tra bằng hồ sơ thực hiện.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Chỉ tiêu y tế và thực phẩm: đọc mệnh lệnh khác với đọc kết quả
Quyết định ngày 11 tháng 5 yêu cầu bố trí nhân viên y tế trên các đoàn tàu và cung cấp thức ăn nóng, nước uống trong hành trình. Những điều khoản này là bằng chứng về việc trung ương đã giao nghĩa vụ cho các cơ quan liên quan. Chúng không tự chứng minh những nghĩa vụ ấy luôn được hoàn thành. Nếu dùng một khoản trong sắc lệnh để phủ nhận lời kể về đói, bệnh hoặc chết trên đường, người viết đã nhầm chuẩn mực hành chính với điều kiện sống thực tế.
Ngược lại, việc tài liệu có những khoản chăm sóc cũng không làm cho cuộc di dời trở thành tự nguyện hoặc hợp pháp theo nghĩa quyền cá nhân được bảo vệ. Có thể đồng thời tồn tại một mệnh lệnh cấp phát thuốc và một quyết định cưỡng ép toàn bộ cộng đồng rời quê hương. Đánh giá cần kiểm tra cả hai: quyền mà nhà nước đã lấy đi, và khoảng cách giữa nghĩa vụ chăm sóc do chính nhà nước đặt ra với những gì nó thực sự cung cấp cho người bị quản lý.
Nơi tiếp nhận là phần tiếp nối của chiến dịch
Kế hoạch đưa người Tatar Crimea đến Uzbekistan phân công cho lãnh đạo nước cộng hòa và các cơ quan địa phương tổ chức tiếp nhận. Các ủy ban, cơ quan NKVD cùng hệ thống chỉ huy tại khu định cư giữ vai trò quản lý dân cư sau vận chuyển. Tài liệu còn đề cập phương tiện, nhiên liệu, vật liệu và nguồn tài chính. Như vậy, trung ương không chỉ quyết định một chuyến đi; nó thiết kế một trật tự cư trú mới, trong đó người bị di dời tiếp tục ở dưới quyền giám sát. Con số 140.000–160.000 người trong phần giao việc cho nơi tiếp nhận là chỉ tiêu dự kiến của văn bản, không phải tổng kiểm đếm cuối cùng; khoản vay tối đa 5.000 rúp mỗi gia đình với kỳ hạn bảy năm cũng là điều được quy định, chưa phải bằng chứng mọi hộ đã nhận được tiền.
Đây là lý do không nên kết thúc câu chuyện vào lúc đoàn tàu dừng lại. Cần hỏi ai giao nơi ở, ai phân công việc làm, ai kiểm soát việc rời địa bàn và ai chịu trách nhiệm khi người mới đến thiếu lương thực. Những câu hỏi này chuyển trọng tâm từ một sự kiện di chuyển ngắn sang quan hệ phụ thuộc lâu dài. Chúng cũng cho phép phân biệt quyền lực của trung ương với cách từng địa phương ứng phó trong điều kiện thiếu nguồn lực, mà không xóa trách nhiệm của bên khởi xướng chính sách.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Sắp xếp di chuyển nhanh, tái lập đời sống rất chậm
Nghiên cứu của Aurélie Campana dẫn một báo cáo tháng 10 năm 1944 của đại tá Malkov, người đứng đầu bộ phận phụ trách người định cư đặc biệt trong NKVD. Ông ghi nhận ở một số vùng, nơi ở chưa xây xong, thiếu quần áo và giày dép, tiền lương bị nợ từ tháng 7 và dịch bệnh đã xuất hiện. Đây là mô tả được dẫn qua công trình sử học, không phải kết quả khảo sát đồng nhất mọi địa bàn. Nhưng nó làm rõ một khoảng cách cụ thể giữa nghĩa vụ tiếp nhận trong quyết định tháng 5 và đời sống nhiều tháng sau khi đoàn tàu đến nơi.
Về mặt phân tích, không thể coi mọi thiếu hụt là tai nạn độc lập với quyết định trục xuất. Nhà ở, thực phẩm và khả năng chăm sóc y tế đều là điều kiện có thể dự liệu khi buộc dân cư chuyển đi. Cũng không nên bịa một mệnh lệnh giết người cụ thể chỉ từ sự xuất hiện của tử vong. Hồ sơ phải quyết định lời khẳng định nào được phép nêu. Điều có thể xác định là cưỡng chế đã đặt con người vào tình trạng dễ tổn thương, và bộ máy thực hiện phải được đánh giá qua hậu quả ấy.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Một hệ thống nhiều chiến dịch, không phải một chuyến di cư duy nhất
Các cuộc di dời người Đức vùng Volga năm 1941, người Kalmyk cuối năm 1943 và những cộng đồng khác trong năm 1944 diễn ra ở các địa bàn, thời điểm khác nhau. Khi lập dòng thời gian, cần tách ngày ban hành quyết định khỏi ngày bắt đầu đưa người đi. Chẳng hạn, quyết định liên quan người Kalmyk ngày 27 tháng 12 không có nghĩa toàn bộ chiến dịch đã diễn ra và kết thúc trong ngày đó. Nhầm niên đại hành chính với hoạt động thực địa khiến tốc độ của bộ máy bị mô tả sai.
Địa điểm đến cũng không phải một danh từ chung như Siberia có thể dùng cho mọi trường hợp. Một số đích đến nằm ở Trung Á, những nơi khác thuộc các vùng khác của Liên Xô. Việc phân biệt này quan trọng vì khí hậu, hệ thống cung ứng và yêu cầu lao động ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng sống sót. Điện văn Steinhardt về người Đức vùng Volga cung cấp một ví dụ đương thời về cách người quan sát ghi nhận những địa bàn nhận dân, đồng thời thừa nhận giới hạn hiểu biết của mình về lời buộc tội chính trị.
Định cư đặc biệt khác án tù nhưng vẫn là một chế độ cưỡng chế
Không phải mọi người bị trục xuất đều được đưa vào một trại lao động hình sự theo cùng một thủ tục kết án. Chế độ định cư đặc biệt có hình thức quản lý riêng, gắn con người với nơi ở bị chỉ định và hạn chế quyền di chuyển. Dùng từ Gulag để thay cho mọi trải nghiệm có thể khiến người đọc không còn nhận ra các công cụ hành chính khác nhau. Phân biệt về pháp lý giúp xác định cơ chế gây hại, chứ không phải tạo một thang đo để xem nhẹ những người không có bản án tù.
Câu hỏi nổi bật của những chiến dịch này là một nhà nước có thể phối hợp hiệu quả đến đâu để tước đi quyền cư trú, rồi chịu trách nhiệm yếu đến đâu đối với cuộc sống sau đó. Tài liệu về tàu, nhiên liệu, kiểm kê và tiếp nhận khiến bạo lực hiện ra trong hình thức công việc thường ngày. Đọc kỹ chuỗi thực thi cho thấy hậu quả không chỉ đến từ một lời kết tội ở đỉnh quyền lực: nó được tạo thành qua nhiều quyết định có người ký, có cơ quan phụ trách và có những con người phải gánh chịu.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Quyết định GKO về người Tatar Crimea, 11/5/1944 — bản dịch lưu trữ — Library of Congress
- Soviet Massive Deportations: A Chronology — Sciences Po — Mass Violence and Resistance
- Aurélie Campana — Sürgün: The Crimean Tatars’ Deportation and Exile — Sciences Po — Mass Violence and Resistance
- Điện văn Steinhardt về người Đức vùng Volga, 9/9/1941 — FRUS / U.S. Department of State
- Revelations from the Russian Archives: Internal Workings of the Soviet Union — Library of Congress