BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 149

Chính sách với tù binh và binh lính trở về của Liên Xô có gì phức tạp?

Người lính Liên Xô được giải thoát khỏi trại tù Đức chưa chắc đã được về thẳng nhà. Họ có thể phải qua kiểm tra an ninh, tái ngũ hoặc chờ quyết định hành chính; một bộ phận bị trừng phạt. Tuy nhiên, khẳng định mọi tù binh trở về đều bị đưa vào Gulag là sai. Muốn hiểu chính sách này phải tách việc hồi hương khỏi quá trình sàng lọc, đồng thời phân biệt cựu quân nhân với thường dân từng bị đưa sang Đức.

Các tù binh Liên Xô đã được giải phóng chơi cờ tại trại ở Worthing, Sussex, Anh, năm 1945

Các tù binh Liên Xô đã được giải phóng chơi cờ tại trại ở Worthing, Sussex, Anh, năm 1945. Ảnh không xác định số phận từng người sau khi hồi hương.

Tác giả/cơ quan: Ministry of Information Photo Division photographer; không ghi tên cá nhân. Imperial War Museums, D 23934 / Ministry of Information; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Imperial War Museums · Public domain — Crown copyright expired (PD-UKGov)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

11/2/1945
Mỹ và Liên Xô ký thỏa thuận về người được quân đội hai bên giải phóng.
5–8/1945
Cơ sở sàng lọc số 229 hoạt động tại Sachsenhausen dưới quyền Smerš.
11/6/1945
Harriman báo cáo, đồng thời nêu rõ những giới hạn bằng chứng của đại sứ quán.
Từ 8/1945
NKVD thiết lập trại đặc biệt số 7 tại Sachsenhausen; đây là thiết chế khác.

Một chuyến trở về đi qua nhiều cơ quan

Từ góc nhìn của người vừa được giải phóng, chiến tranh có thể đã kết thúc khi cánh cổng trại mở ra. Với các chính phủ Đồng minh, hàng triệu người lưu lạc còn đặt ra những nhiệm vụ vận tải, cứu trợ và xác định quốc tịch. Với chính quyền Liên Xô, đây đồng thời là vấn đề an ninh: ai từng phục vụ đối phương, ai có thể quay lại quân đội, và người nào cần điều tra thêm? Ba mối quan tâm ấy cùng tác động lên một hành trình, nhưng không phải một thủ tục duy nhất.

Vì thế, cần hỏi một người đang ở đâu trong chuỗi xử lý trước khi gọi họ là tù nhân. Trại tiếp nhận của Đồng minh, địa điểm tập trung chờ tàu và cơ sở kiểm tra của Liên Xô có mục đích, người quản lý và thẩm quyền khác nhau. Một quyết định chuyển người sang cơ quan điều tra cũng khác với bản án hình sự đã tuyên. Giữ những ranh giới này không làm nhẹ sự cưỡng chế; nó giúp xác định chính xác việc gì đã xảy ra và ai chịu trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Yalta giải quyết bàn giao, không bảo đảm số phận sau khi về nước

Thỏa thuận Mỹ–Liên Xô ngày 11 tháng 2 năm 1945, trong khuôn khổ Hội nghị Yalta, quy định cách xử lý tù binh và thường dân được lực lượng hai bên giải phóng. Văn bản đề cập việc tách họ khỏi tù binh đối phương, cung cấp nhu yếu phẩm, chăm sóc y tế và tạo điều kiện cho đại diện nước mình tiếp cận. Các điều khoản cho thấy hồi hương trước hết được tổ chức như một nhiệm vụ liên chính phủ, có người tiếp nhận và nghĩa vụ bàn giao.

Nhưng văn bản này không phải một cam kết rằng mọi người sẽ được tự do ngay sau khi bước qua biên giới Liên Xô. Quy tắc giữa quân đội Đồng minh và cách nhà nước Stalin xử lý công dân là hai tầng quyền lực. Một người có thể được cứu khỏi tay Đức Quốc xã, được cung cấp thức ăn trong trại Đồng minh, rồi vẫn bị thẩm vấn khi hồi hương. Chính khoảng cách giữa mục tiêu giải phóng và quyền quyết định nơi đến khiến vấn đề trở thành một tranh cãi nhân đạo kéo dài.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Quốc tịch và sự tự nguyện không luôn trùng nhau

Nhiều người muốn trở về: họ mong tìm gia đình, kết thúc lưu lạc và khôi phục cuộc sống. Những người khác lo sợ bị trả thù, bị truy cứu vì cộng tác thực sự hoặc bị nghi ngờ chỉ vì đã sống ngoài sự kiểm soát của nhà nước. Không thể dùng nỗi sợ của nhóm sau để kết luận tất cả đều phản đối hồi hương; cũng không thể dùng sự tự nguyện của nhóm đầu để phủ nhận những trường hợp bị ép trở lại.

Ranh giới quốc tịch làm bất đồng phức tạp hơn. Liên Xô và các chính phủ phương Tây không nhất thiết cùng nhìn nhận địa vị những người xuất thân từ các vùng bị sáp nhập trong chiến tranh. Việc gộp họ với công dân Liên Xô trong đường biên trước năm 1939 có thể biến một tranh chấp chủ quyền thành quyết định đối với một cá nhân. Do đó, thống kê hồi hương chỉ có ý nghĩa khi biết nó tính những ai, trong giai đoạn nào và theo cách định nghĩa quốc tịch của phía nào.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Sàng lọc nhằm phân loại nhưng đặt người trở về vào thế bị nghi ngờ

Nghiên cứu của dự án đại học về người tị nạn hậu chiến mô tả các thủ tục kiểm tra giấy tờ, phỏng vấn và xác minh quá trình sống dưới quyền đối phương. Nhà nước có nhu cầu điều tra những hành vi phục vụ Đức Quốc xã thực sự. Vấn đề nằm ở chỗ nhu cầu ấy được mở rộng thành sự nghi ngờ đối với một tập hợp rất lớn, gồm cả người đã bị Đức bắt hoặc cưỡng bức đưa đi. Kinh nghiệm nạn nhân không tự động đem lại sự tin cậy.

Bài toán quyền lực ở đây không chỉ là tìm một người có phạm tội hay không. Cơ quan kiểm tra còn xác định ai có thể trở lại đơn vị, ai được giải ngũ, ai cần quản lý tiếp và ai bị chuyển sang điều tra. Những ngả đường ấy tạo ra kết quả khác nhau về quyền tự do và cơ hội sống. Khi hồ sơ ghi một người đã qua sàng lọc, cần đọc phần quyết định sau đó; tên của thủ tục không đủ cho biết người ấy bị kết án hay đã được cho về.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Trường hợp Sachsenhausen: phải nhận diện đúng trại và thời điểm

Một nghiên cứu lưu trữ được cơ sở tưởng niệm Hội nghị Wannsee giới thiệu cho thấy Sachsenhausen tiếp tục có chức năng giam giữ, tập trung và kiểm tra sau khi chế độ Quốc xã sụp đổ. Từ tháng 5 đến tháng 8 năm 1945, trại kiểm tra–sàng lọc số 229 tại đây do phản gián quân đội Smerš quản lý. Người qua trại không chỉ là cựu tù binh: còn có thường dân, phụ nữ và trẻ em. Cấu tạo dân cư ấy tự nó cảnh báo việc gọi tất cả là quân nhân bị trừng phạt.

Cũng phải phân biệt cơ sở này với trại đặc biệt số 7 do NKVD thiết lập từ tháng 8 năm 1945, và với trại tập trung Quốc xã tồn tại trước đó. Cùng một địa danh có thể chứa các thiết chế kế tiếp, mỗi thiết chế thuộc một bộ máy khác nhau. Nếu bỏ qua niên đại, người viết dễ lấy bằng chứng của trại sau áp vào nhóm người trước, rồi tạo ra một câu chuyện liền mạch nhưng không đúng hồ sơ. Trường hợp này cho thấy kiểm tra tên gọi quan trọng không kém kiểm tra số liệu.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Hồi hương không dẫn tới một kết cục duy nhất

Các nghiên cứu được dẫn ở đây không ủng hộ mệnh đề rằng mọi người hồi hương đều bị đưa vào hệ thống trại lao động hình sự. Nhiều người được tái nhập quân đội, giải ngũ hoặc trở lại đời sống dân sự sau kiểm tra. Những người bị chuyển sang điều tra hay chịu trừng phạt là một phần của toàn bộ quá trình. Tỷ lệ trong một trại hoặc trong toàn bộ người hồi hương không thể tự động trở thành tỷ lệ riêng của cựu tù binh chiến tranh.

Điều đó không có nghĩa người được cho về lập tức trở lại vị thế cũ. Thời gian bị giam ở nước ngoài, hồ sơ thẩm tra và sự nghi ngờ chính trị có thể tiếp tục đeo bám họ. Một người tránh được án tù vẫn có thể chịu kỳ thị hoặc mất cơ hội. Đánh giá chính sách chỉ bằng câu hỏi đã vào Gulag hay chưa sẽ bỏ mất vùng rộng của sự kiểm soát hành chính và tổn thương xã hội, đồng thời làm mờ sự khác biệt giữa những hình thức đàn áp.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Điện văn Harriman cho thấy giới hạn hiểu biết ngay trong năm 1945

Ngày 11 tháng 6 năm 1945, đại sứ Mỹ Averell Harriman báo cáo về cách Liên Xô có thể xử lý người trở về. Giá trị đáng chú ý của văn bản nằm ở việc nó phân biệt thông tin biết được với tin đồn và dự đoán. Đại sứ quán thừa nhận chưa có bằng chứng cho những báo cáo về sự trừng phạt nghiêm khắc. Một lời kể về xử bắn hoặc dự báo rằng nhiều người sẽ bị lao động cưỡng bức không thể được người đọc hôm nay biến thành kết quả đã kiểm chứng.

Đọc như vậy không đồng nghĩa phủ nhận nguy cơ mà nhà ngoại giao lo ngại. Nó chỉ đặt nhận định vào điều kiện thông tin của người quan sát. Trong một hệ thống khó tiếp cận, tin đồn có thể ảnh hưởng lựa chọn của cả người hồi hương lẫn người tổ chức bàn giao. Sử gia cần đối chiếu những điện văn ấy với hồ sơ tiếp nhận và quyết định cuối cùng, thay vì chọn câu đáng sợ nhất rồi dùng nó đại diện cho tất cả những gì xảy ra sau chiến thắng.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Câu hỏi đúng là ai quyết định, theo tiêu chuẩn nào và với kết quả gì?

Có thể hình dung những lựa chọn khác: kiểm tra có giới hạn, xét trách nhiệm cá nhân và bảo đảm quyền khiếu nại sẽ khác với việc xem toàn bộ người từng rơi vào tay đối phương là đáng ngờ. Đây là nhận xét về khả năng tổ chức chính sách, không phải lời khẳng định một phương án như thế chắc chắn đã được Stalin cân nhắc. Muốn đánh giá lựa chọn thực tế, phải nhìn cả mục tiêu an ninh mà nhà nước công bố lẫn quyền của những người bị đặt dưới quyền xét duyệt.

Sự phức tạp của hồi hương Liên Xô nằm ở sự kết hợp giữa cứu trợ thật, mong muốn trở về thật và một chế độ kiểm soát có thể tiếp tục gây hại cho người vừa sống sót. Nghiên cứu nghiêm túc cần giữ được cả ba điều ấy. Người lính trở về không chỉ là một con số trong dòng người được giải phóng, cũng không phải nhân vật mặc định của một kết cục duy nhất. Theo dấu từng bước xử lý mới cho thấy quyền lực nhà nước đã can thiệp vào cuộc sống của họ như thế nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Thỏa thuận về tù binh và thường dân được quân đội Mỹ–Liên Xô giải phóng, 11/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
  2. Điện văn Harriman về người Liên Xô hồi hương, 11/6/1945 — FRUS / U.S. Department of State
  3. Sachsenhausen after Liberation in 1945: Trại sàng lọc số 229 — House of Wannsee Conference Memorial and Educational Site
  4. When the War Was Over: Briefing Paper 4 — Repatriation — University of Nottingham / University of Manchester, AHRC project
  5. The Last Million: Eastern European Displaced Persons in Postwar Germany — National WWII Museum