BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 148

Vì sao Liên Xô chấp nhận tổn thất rất lớn để giữ thế chủ động?

Liên Xô chấp nhận nhiều rủi ro và tổn thất vì phải đánh bại một cuộc xâm lược đe dọa sự tồn tại của xã hội, giành lại lãnh thổ và hạn chế khả năng Đức tái tổ chức. Nhưng không phải mọi tổn thất đều được chủ động chọn hoặc đều cần thiết. Thảm họa bị đối phương áp đặt, sai lầm chỉ huy và cái giá dự kiến của một chiến dịch là ba vấn đề khác nhau. Giữ thế chủ động cũng không đồng nghĩa tiến công liên tục: chuẩn bị, nghi binh và dừng đúng lúc đều có thể phục vụ mục tiêu ấy.

Bản tin Newsmap của Bộ Chiến tranh Mỹ ngày 14/2/1944 với bản đồ mặt trận phía đông

Newsmap ngày 14/2/1944 do Bộ Chiến tranh Hoa Kỳ phát hành, có bản đồ mặt trận phía đông cùng tin các chiến trường khác. Đây là bản tin Mỹ đương thời, không phải bản đồ tác chiến Bagration của Liên Xô.

Army Orientation Course,Army Information Branch,Morale Services Division,Army Service Forces,War Department. Courtesy Harry S.Truman Library & Museum,Independence,Missouri,mapM1748. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Harry S.Truman Library & Museum,M1748 · Public domain — US War Department work; archive explicitly permits free reuse

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1941
Cuộc xâm lược của Đức đặt Liên Xô trước khủng hoảng quân sự và xã hội lớn.
6/1944
Bagration mở tại Belarus sau quá trình tập trung và nghi binh.
Mùa hè 1944
Đột phá được khai thác bằng lực lượng cơ động và phối hợp nhiều phương diện quân.
Đầu 1945
Chuẩn bị tiến công Berlin cho thấy tốc độ vẫn phải cân với bảo vệ sườn và tiếp tế.

Trước khi hỏi vì sao “chấp nhận”, cần hỏi tổn thất thuộc loại nào

Một nhà nước có thể dự tính một chiến dịch sẽ đẫm máu rồi vẫn phê chuẩn. Đó là chấp nhận rủi ro. Nhưng nó cũng có thể đánh giá sai phòng thủ đối phương, phối hợp kém hoặc không kịp cứu một đơn vị bị vây. Trong trường hợp ấy, thương vong thực tế không nhất thiết là cái giá đã được tính và chọn từ đầu. Nếu gom tất cả vào một câu rằng Stalin dùng người để đổi đất, ta sẽ bỏ qua chính những sai lệch trong quá trình quyết định cần giải thích.

Cũng phải phân biệt tổn thất quân sự với số người dân chết do chiếm đóng, đói, vây hãm và tội ác diệt chủng. Cuộc chiến Đức tiến hành ở phía đông không chỉ nhằm đánh bại quân đội Liên Xô. Phỏng vấn sử gia Jeff Rutherford tại National WWII Museum cho thấy chiến đấu gắn với khai thác cưỡng bức và bạo lực có hệ thống. Hoàn cảnh ấy giúp hiểu tại sao tiếp tục kháng cự mang ý nghĩa sống còn, nhưng không xóa trách nhiệm đối với sai lầm hoặc bạo lực của phía Liên Xô.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Thế chủ động là quyền buộc đối phương phản ứng

Một lực lượng có thế chủ động khi có khả năng chọn mục tiêu và thời điểm đủ để buộc đối phương điều chỉnh theo mình. Điều đó có thể đến từ một cuộc tiến công, nhưng cũng từ chuẩn bị bí mật khiến đối thủ phân phối quân sai. Bắn trước hoặc tiến về phía trước chưa đủ. Nếu tấn công làm chính mình kiệt quệ trong khi đối phương giữ được dự bị và trật tự, hành động có vẻ chủ động có thể dẫn tới mất quyền quyết định nhịp chiến tranh.

Đối với Liên Xô, để Đức có thời gian tổ chức lại có thể làm việc giải phóng lãnh thổ sau đó khó hơn. Nhưng tiếp tục truy kích khi xăng, đạn và bộ binh chưa theo kịp cũng có thể biến đội hình cơ động thành mục tiêu cô lập. Vì thế, câu hỏi chiến lược không phải tiến hay dừng theo một nguyên tắc bất biến. Phải so sánh lợi ích thu được với khả năng duy trì tiến công và cách đối phương sử dụng thời gian được nhường lại.

Cách hiểu này tránh biến tổn thất thành thước đo quyết tâm. Một chiến dịch chịu nhiều thương vong không tự chứng minh người chỉ huy có tầm nhìn xa hơn. Cũng không thể coi mọi tổn thất là bằng chứng chiến dịch vô ích mà bỏ qua mục tiêu và lựa chọn còn lại. Cần đọc mối quan hệ giữa kết quả, nguồn lực, thông tin có lúc quyết định và những phương án thực sự khả thi, thay vì phán xét chỉ bằng một tổng số sau chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Bagration 1944: chủ động được xây trước khi súng khai hỏa

Bagration đánh vào Cụm tập đoàn quân Trung tâm của Đức trong mùa hè 1944. Nghiên cứu tác chiến của William Connor tại US Army Command and General Staff College cho thấy chiến dịch dựa trên việc tập trung lực lượng, che giấu ý định và tổ chức các tầng tiến công. Không thể giải thích kết quả chỉ bằng sự sẵn sàng chịu chết. Đối thủ bị đặt trước một đòn đánh mà việc chuẩn bị cùng phân bố dự bị của họ không đáp ứng được đầy đủ.

Connor mô tả quá trình nghi binh gắn với điều chuyển lực lượng và hạn chế thông tin vô tuyến. Mục tiêu không chỉ là giữ kín một ngày nổ súng, mà còn làm Đức hiểu sai nơi lực lượng chủ yếu sẽ hoạt động. Một đơn vị dự bị mạnh ở sai khu vực không có tác dụng giống đơn vị yếu hơn nhưng tới đúng lúc. Trong ý nghĩa ấy, bảo vệ bí mật góp phần tạo ưu thế mà không đòi đối đầu trực diện đồng đều trên toàn mặt trận.

Rutherford cũng đánh giá Bagration cho thấy sự trưởng thành của Hồng quân trong phối hợp binh chủng và khai thác chiều sâu. Đây là nhận định của sử gia, khác với một lời ca ngợi rằng mọi vấn đề tổ chức đã được giải quyết. Nhưng nó trực tiếp thách thức mô hình giải thích cố định: nếu năng lực quân đội đã thay đổi giữa 1941 và 1944, không thể dùng một cơ chế bất biến về số đông để giải thích mọi trận đánh suốt bốn năm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Đột phá và khai thác là hai công việc cần những lực lượng khác nhau

Trong phân tích của Connor, bộ binh, pháo binh, công binh và lực lượng thiết giáp được tổ chức để mở cửa rồi đưa đội hình cơ động vào sâu hơn. Đánh qua tuyến phòng thủ là bước đầu; cắt đường tiếp tế, chiếm điểm vượt sông và chặn rút mới có thể làm đối phương mất khả năng tái lập tuyến mới. Một chiến thắng chiến thuật sẽ bị giới hạn nếu lực lượng không khai thác được khoảng thời gian mà nó vừa tạo ra.

Điều này giải thích vì sao chỉ huy có thể tiếp tục một mũi tiến công có rủi ro: dừng ở đúng khoảnh khắc đối phương đang rối có thể để họ phục hồi. Nhưng cơ hội không làm rủi ro biến mất. Các nhóm cơ động có thể vượt quá tầm hỗ trợ thường lệ và cần tiếp tế riêng. Dùng tốc độ để giữ chủ động vì vậy đòi công việc vận tải, liên lạc và yểm trợ tăng theo; nó không phải giấy phép bỏ qua mọi điều kiện phía sau.

Connor còn mô tả vai trò các đại diện Đại bản doanh Bộ Tổng tư lệnh tối cao (Stavka), trong đó có Vasilevsky và Zhukov, làm cầu nối giữa chỉ đạo trung tâm với các phương diện quân. Kế hoạch không chỉ được gửi đi rồi chờ báo cáo thắng trận. Phải có người kiểm tra sự phối hợp và truyền đạt diễn biến. Vai trò Stalin vẫn lớn ở tầng phê chuẩn, nhưng kết quả phụ thuộc vào một mạng lưới cán bộ chuyên môn cùng đơn vị thực hiện, không chỉ ý chí của người đứng đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Chuẩn bị cho thương vong không giống mong muốn thương vong

Nghiên cứu Bagration dành chỗ cho tích lũy lương thực, nhiên liệu, đạn, vận tải và năng lực điều trị. Sự hiện diện của chuẩn bị y tế cho thấy tổn thất được coi là rủi ro có thật trong kế hoạch. Nhưng từ việc có giường bệnh không thể suy ra một số người phải bị thương như một phần chỉ tiêu thành công. Kế hoạch tốt phải chuẩn bị cho điều xấu xảy ra; điều đó không làm mọi kết quả xấu trở thành cần thiết hoặc đã được duyệt trước.

Cũng không thể kết luận bộ máy có khả năng huy động lớn thì nguồn người là vô hạn. Bù quân đòi đào tạo, tổ chức và thời gian; quân bổ sung thiếu kinh nghiệm không tự thay thế được người đã chiến đấu lâu. Một nhà nước có thể giữ tổng quân số mà vẫn chịu suy giảm chất lượng tại một nơi cụ thể. Vì vậy, phân tích tổn thất phải hỏi ai bị mất, đơn vị nào chịu mất và năng lực nào khó tái tạo, thay vì chỉ nhìn những tổng số cấp quốc gia.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Cái giá huy động nằm cả trong bữa ăn phía sau mặt trận

Peter Gatrell và Mark Harrison phân tích việc Liên Xô huy động nguồn lực chiến tranh với cường độ rất cao. Trong nghiên cứu so sánh hai cuộc thế chiến, họ cho thấy phân phối lương thực có thứ bậc và dân thường phải tìm nguồn bổ sung ngoài khẩu phần chính thức. Đây là lời nhắc rằng chi phí giữ quân đội chiến đấu không chỉ nằm trong thương vong tại chiến hào. Nó còn hiện diện trong sức khỏe, mức tiêu dùng và điều kiện sống của người làm ra nguồn lực.

Các tác giả đồng thời không coi khả năng huy động là chứng minh hệ thống đã tối ưu. Một cơ chế có thể đủ sức đưa nhiều tài nguyên vào chiến tranh mà vẫn phân bổ sai và gây đau khổ lớn. Phân biệt hiệu lực với tính tối ưu giúp tránh hai cực: phủ nhận mọi năng lực tổ chức của Liên Xô, hoặc lấy chiến thắng để xác nhận mọi chính sách cưỡng bức đều cần thiết. Thành quả quân sự và cái giá xã hội cần được đặt cạnh nhau mà không triệt tiêu nhau.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Berlin cho thấy tốc độ luôn phải được đánh giá theo hoàn cảnh

Đầu 1945, lực lượng Liên Xô đã tới gần Berlin nhưng còn phải xử lý sườn và chuẩn bị cho chiến dịch cuối cùng. Stivers và Carter nhấn mạnh những điều kiện quân sự khi phân tích quá trình ấy. Trường hợp này giúp kiểm tra giả định rằng Stalin luôn cho tiến ngay bất chấp mọi trở ngại. Việc giữ quyền chủ động có thể bao gồm một khoảng dừng để tránh đánh mục tiêu quan trọng trong điều kiện không đủ vững.

Khi tiến công thực sự mở, áp lực kết thúc chiến tranh và vị thế chính trị lại làm tốc độ có trọng lượng lớn. Điều đó không chứng minh mọi quyết định trong chiến dịch đều đúng hoặc mọi thương vong đều không tránh được. Một lý do có sức nặng có thể cùng tồn tại với một cách thực hiện gây tổn thất không cần thiết. Phân tích cần xuống tới từng quyết định, thay vì dùng tầm quan trọng của Berlin làm câu trả lời chung cho toàn bộ cái giá.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Giải thích sự lựa chọn mà không biến nó thành sự biện hộ

Không có một câu trả lời duy nhất cho mọi tổn thất Liên Xô. Một phần do cuộc xâm lược và chính sách tội ác Đức áp đặt; một phần do rủi ro của những mục tiêu quân sự quan trọng; phần khác gắn với sai lầm, cưỡng bức hoặc năng lực phối hợp chưa đủ. Ranh giới giữa chúng phải được nghiên cứu bằng từng hồ sơ. Không thể nhìn kết quả cuối cùng rồi tự động gọi tất cả là cái giá bắt buộc của chiến thắng.

Bagration cho thấy giữ chủ động có thể được thực hiện bằng cách khiến đối phương yếu đi đúng nơi quyết định, nhờ nghi binh, tập trung và tổ chức chiều sâu. Đây là bài học khác với việc coi con người như nguồn thay thế vô hạn. Câu hỏi có giá trị nhất không phải Liên Xô chịu đựng được bao nhiêu, mà là những quyết định nào biến sự chịu đựng thành hiệu quả, những quyết định nào làm nó bị lãng phí, và ai phải trả giá cho khoảng cách ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Analysis of Deep Attack Operations: Operation Bagration, Belorussia22June–29August1944 — US Army Command and General Staff College, William M.Connor, 1987
  2. Immeasurable Brutality, the Nazi–Soviet War1941–1945: An Interview with Jeff Rutherford, PhD — The National WWII Museum; phỏng vấn do Jason Dawsey thực hiện, 2024
  3. The Russian and Soviet economies in two world wars: a comparative view, Economic History Review46(3), 1993, tr.425–452; đặc biệt446–450 — Peter Gatrell và Mark Harrison; bản tác giả tại University of Warwick
  4. The City Becomes a Symbol: The U.S.Army in the Occupation of Berlin, 1945–1949, tr.27–34 — US Army Center of Military History; William Stivers và Donald A.Carter, 2017