BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 134

Stalin và Zhukov: Hợp tác chiến lược hay căng thẳng quyền lực?

Stalin và Zhukov vừa hợp tác chiến lược vừa căng thẳng về quyền lực. Trong chiến tranh, Stalin cần khả năng tổ chức và chỉ huy của Zhukov; Zhukov cần sự ủy nhiệm cùng nguồn lực do trung tâm kiểm soát. Việc ông được giao những nhiệm vụ quan trọng không xóa sự lệ thuộc chính trị. Câu hỏi cốt lõi không phải hai người có luôn tin nhau hay không, mà là vì sao chuyên môn được trọng dụng vẫn không tạo ra địa vị độc lập.

Nguyên soái Georgy Zhukov trong chân dung năm 1945

Chân dung Georgy Zhukov, năm 1945; hồ sơ lưu trữ ghi không sớm hơn ngày 1/6/1945.

Tác giả/cơ quan: Grigory Vayl (ảnh có chữ ký G. Vayl; theo tên hồ sơ Commons); Главархив Москвы. Mos.ru / Главархив Москвы / Grigory Vayl / CC BY 4.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Ghi công tác giả · Nguồn: Главархив Москвы / Mos.ru qua Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1941
Zhukov chuyển từ Tổng tham mưu trưởng sang những nhiệm vụ chỉ huy mặt trận.
1942
Zhukov trở thành Phó tổng tư lệnh tối cao.
1945
Chiến thắng làm uy tín quân sự và vị trí đại diện của Zhukov nổi bật.
6/1946
Zhukov bị chuyển từ lãnh đạo lục quân sang chỉ huy Quân khu Odessa.
15/7/1946
Đại sứ Smith báo cáo những thông tin và tin đồn về việc điều chuyển.

Hai loại quyền lực không nằm trên cùng một mặt phẳng

Quan hệ Stalin–Zhukov đồng thời là hợp tác chiến lược và quan hệ quyền lực bất cân xứng. Stalin đứng ở đỉnh bộ máy chính trị, có khả năng quyết định nhân sự và phân bổ nguồn lực toàn quốc. Zhukov tích lũy uy tín từ năng lực chỉ huy, nhưng những chức vụ của ông vẫn được trao trong trật tự ấy. Triển lãm hồ sơ của Library of Congress cho thấy tính tập trung của chế độ Stalin. Bởi vậy, việc một thống chế có thể trình bày ý kiến khác không đồng nghĩa quân đội đã có quyền tự trị trước người lãnh đạo.

Có thể hình dung sự hợp tác như một cuộc trao đổi không ngang giá: nhà lãnh đạo cần kiến thức tác chiến mà chức vụ chính trị không tự tạo ra; người chỉ huy cần quyền huy động và sự ủy nhiệm mà chiến công không tự bảo đảm. Khi hai nhu cầu gặp nhau, quan hệ có thể rất hiệu quả. Khi mục tiêu về uy tín hoặc quyền kiểm soát thay đổi, hiệu quả quân sự không đủ bảo vệ vị trí cá nhân. Đây là khung phân tích của bài, không phải một cuộc mặc cả bí mật được tư liệu ghi lại.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Năm 1941: thay chức không có nghĩa loại khỏi chiến tranh

Zhukov làm Tổng tham mưu trưởng trước cuộc xâm lược của Đức. Sau đó ông chuyển sang chỉ huy Phương diện quân Dự bị, rồi được giao những nhiệm vụ ở Leningrad và Moscow. Geoffrey Roberts lưu ý trong mục nghiên cứu của Oxford Bibliographies rằng lời giải thích bị Stalin cách chức thuộc chính hồi ký của Zhukov. Sự thay đổi công tác là sự kiện; toàn bộ nội dung cuộc đối đáp phía sau nó cần được đọc với khoảng cách. Nếu lấy lời kể sau chiến tranh làm biên bản nguyên văn, người đọc dễ biến một quan hệ phức tạp thành huyền thoại vị tướng luôn đúng đối đầu nhà độc tài luôn bác bỏ.

Điểm đáng chú ý về tổ chức là Stalin vẫn tiếp tục sử dụng Zhukov cho những nhiệm vụ trọng yếu. Điều này không xóa căng thẳng, nhưng bác cách kể đơn giản rằng bất đồng tất yếu dẫn tới việc chấm dứt hợp tác. Với một hệ thống chịu khủng hoảng, điều chuyển một người có thể vừa là cách giới hạn vị thế ở trung tâm vừa là cách tận dụng năng lực ở mặt trận. Muốn biết tác dụng nào trội hơn trong từng trường hợp phải xem nhiệm vụ, lực lượng và thời điểm cụ thể; không thể chỉ nhìn tên chức vụ rồi suy ra toàn bộ mức độ tín nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Kiev: tranh luận quân sự diễn ra trong một lựa chọn chính trị

Trong phần công bố của chương “The road to Kiev”, David Stahel trình bày cuộc gặp ngày 29/7/1941 theo lời kể của Zhukov: ông cảnh báo điểm yếu ở khu vực trung tâm và đề nghị rút lực lượng phía tây nam, kéo theo việc bỏ Kiev. Stalin chất vấn hậu quả đối với Moscow và Viễn Đông. Đây là ví dụ hữu ích về sự va chạm giữa đánh giá tác chiến với những ưu tiên rộng hơn. Nhưng những câu đối thoại trong tường thuật ấy không nên được nâng thành ghi âm độc lập; chúng gắn với một nguồn hồi tưởng mà chính sử gia đang sử dụng.

Giá trị phân tích nằm ở câu hỏi mỗi người phải bảo vệ điều gì. Người tham mưu có thể nhìn nguy cơ đối phương đánh vào sườn một đội hình; người đứng đầu lại đồng thời nghĩ tới thành phố, uy tín nhà nước và nhiều hướng chiến lược. Tính toàn diện của chức vụ không tự làm đánh giá của Stalin chính xác hơn. Ngược lại, nhìn đúng một nguy cơ cũng không có nghĩa Zhukov đã biết trước mọi diễn biến. Có thể đặt giả thuyết rút sớm sẽ giảm thiệt hại, nhưng mức giảm cụ thể và phản ứng tiếp theo của Đức không phải những sự kiện đã xảy ra để kiểm đếm.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Sự ủy nhiệm lớn hơn không biến Zhukov thành người thay Stalin

Việc Zhukov trở thành Phó tổng tư lệnh tối cao năm 1942 xác nhận ông có vị trí đặc biệt trong bộ máy chỉ huy. Tuy vậy, “phó” không phải một người có chủ quyền quân sự riêng. Cần phân biệt cấp quyết định chiến lược, công việc tham mưu và trách nhiệm chỉ huy trực tiếp. Bài nghiên cứu tiểu sử của Roberts đặt Zhukov trong những nhiệm vụ nối tiếp nhau, thay vì coi ông là người duy nhất đứng sau mọi chiến thắng. Đó cũng là cách tránh biến lịch sử nhiều cơ quan, nhiều phương diện quân thành một cuộc đối thoại kéo dài giữa hai nhân vật.

Khi một đại diện cấp cao được đưa xuống mặt trận, ông có thể giúp thông tin thực địa đi nhanh hơn tới trung tâm, đồng thời mang quyền lực trung tâm tới những người chỉ huy tại chỗ. Hai chiều ấy không nhất thiết hòa thuận. Việc kiểm tra, điều phối hoặc thúc ép có thể cải thiện phối hợp nhưng cũng tạo xung đột về trách nhiệm. Vì thế, đánh giá vai trò Zhukov phải hỏi ông đang làm nhiệm vụ gì trong chiến dịch đang xét. Không nên dùng danh tiếng từ một chiến thắng để tự động gán cho ông quyền tác giả của mọi kế hoạch khác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Berlin năm 1945: cạnh tranh giữa thống chế dưới quyền người phân xử

Chiến dịch Berlin cho thấy hợp tác chiến lược vẫn có thể chứa cạnh tranh. Ngày 16/4/1945, lực lượng Zhukov tiến công nhưng vấp tuyến phòng thủ Seelow; phía nam, quân Konev có điều kiện phát triển thuận lợi hơn. Trong nghiên cứu của Australian War Memorial, David Sutton phân tích việc Stalin điều chỉnh ranh giới hành động giữa hai phương diện quân, mở khả năng cho Konev tiến vào Berlin. Không nên từ đó kể cả chiến dịch như một cuộc đua danh dự thuần túy: bao vây và đánh bại quân Đức vẫn là nhiệm vụ tác chiến thực tế, còn quyền thay đổi phạm vi tiến quân thuộc trung tâm.

Thí dụ này làm rõ giới hạn của vị thế Zhukov. Uy tín và lực lượng lớn không tạo ra độc quyền đối với mục tiêu mà ông đang hướng tới. Stalin có thể dùng nhiều người chỉ huy cùng thực hiện một mục tiêu, rồi quyết định ai được tiến theo hướng nào. Cạnh tranh có thể thúc đẩy tốc độ, nhưng nếu sức ép về công trạng lấn át đánh giá địa hình và khả năng phối hợp, nó cũng tăng rủi ro. Việc lượng hóa tổn thất nào do cạnh tranh gây ra đòi hỏi chứng cứ riêng; không thể lấy toàn bộ thương vong chiến dịch làm con số chứng minh cho một động cơ.

Đối chiếu tư liệu: [4] [2]

Odessa năm 1946: điều được xác nhận và điều chỉ là tin đồn

Điện báo ngày 15/7/1946 của Đại sứ Mỹ Walter Bedell Smith là một chứng cứ đặc biệt vì nó cho thấy giới quan sát bên ngoài biết gì và chưa biết gì. Văn bản ghi nhận tin đồn Zhukov xin được điều chuyển sau bất đồng, đồng thời cho biết các báo cáo từ Odessa dường như xác nhận ông tới chỉ huy quân khu ở đó. Chú giải biên tập của FRUS xác định việc giáng chức trong tháng 6. Không thể gộp hai tầng này rồi tuyên bố điện báo chứng minh động cơ tự nguyện hay một cuộc xung đột cụ thể.

Điều thay đổi rõ ràng là phạm vi chức trách: từ vị trí lãnh đạo lục quân ở trung tâm sang một quân khu. Điều chưa thể suy trực tiếp từ văn kiện là mọi suy nghĩ riêng của Stalin hoặc Zhukov. Việc hạ chức cho thấy thành tích chiến tranh không làm một thống chế đứng ngoài quyền sắp xếp nhân sự. Nhưng khẳng định Stalin hành động chỉ vì ghen ghét cũng làm nghèo vấn đề: chế độ có cơ chế kiểm soát chính trị, cuộc đấu về công trạng và mối quan hệ giữa quân đội với lãnh đạo đảng. Tư liệu cụ thể phải quyết định mức độ có thể nói về từng yếu tố.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Vì sao phải đọc hồi ký bằng hai con mắt?

Giới thiệu bản tiếng Anh hồi ký Zhukov trên trang University College Cork nhắc rằng các ấn bản 1969 và 1974 đã chịu kiểm duyệt. Nhận xét này quan trọng hơn việc tìm một câu nói thật đanh thép về Stalin. Hồi ký cho người đọc tiếp cận cách một người chỉ huy nhớ và bảo vệ lựa chọn của mình; văn bản xuất bản còn đi qua hoàn cảnh chính trị, biên tập và kiểm duyệt. Phê bình nguồn không có nghĩa gạt bỏ toàn bộ lời kể, mà là không để một loại tư liệu đơn độc quyết định câu chuyện.

Một phép đối chiếu hữu ích gồm ba lớp. Trước hết xác định việc bổ nhiệm, điều chuyển và kết quả chiến dịch bằng hồ sơ hoặc công trình nghiên cứu. Tiếp theo đọc lời kể để biết tác giả muốn giải thích điều gì. Sau cùng so xem phần đánh giá có vượt ra ngoài điều chứng cứ cho phép hay không. Khi một hồi ký nói người viết đã cảnh báo, cần hỏi cảnh báo về vấn đề nào, vào thời điểm nào và có bằng chứng cùng thời nào hỗ trợ. Cách đọc ấy bảo vệ cả sự công bằng với Zhukov lẫn tính nghiêm túc khi đánh giá Stalin.

Đối chiếu tư liệu: [6] [3] [5]

Hợp tác và căng thẳng là hai kết quả của cùng một hệ thống

Không nên lựa chọn giữa hai bức tranh đối nghịch: tình đồng đội hoàn toàn tin cậy hoặc thù địch thường trực. Chuỗi công tác trong chiến tranh cho thấy Stalin liên tục cần năng lực Zhukov; việc điều chuyển sau chiến thắng cho thấy sự cần thiết ấy không bảo đảm địa vị lâu dài. Hai hiện tượng cùng tồn tại mà không mâu thuẫn. Một người có thể rất quan trọng về quân sự nhưng vẫn phụ thuộc về chính trị. Năng lực, chức vụ, uy tín và mức tự do hành động là bốn thứ có liên hệ, song không phải một.

Bài học nghiên cứu nằm ở cách đặt câu hỏi. Thay vì chỉ hỏi ai giỏi hơn hoặc ai dám cãi ai, hãy hỏi thông tin nào được đưa lên, lựa chọn nào được chấp thuận, ai kiểm soát việc phân bổ lực lượng và ai có quyền thay người chỉ huy. Qua lăng kính ấy, quan hệ Stalin–Zhukov giải thích một vấn đề rộng hơn: chiến tranh có thể buộc một chế độ độc tài tận dụng chuyên môn, nhưng việc tận dụng ấy không tự thiết lập giới hạn bền vững cho quyền lực cá nhân. Uy tín chiến thắng vì vậy vừa giúp người chỉ huy được trọng dụng, vừa không đủ làm nền tảng cho sự độc lập.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Revelations from the Russian Archives — Internal Workings of the Soviet Union — Library of Congress
  2. Geoffrey Roberts — Georgii Zhukov (phần giới thiệu công khai, 2014) — Oxford Bibliographies in Military History, Oxford University Press
  3. David Stahel — The road to Kiev (phần công bố của chương trong Kiev 1941) — Cambridge University Press
  4. David Sutton — The Race for Berlin — Australian War Memorial
  5. FRUS 1946, Volume VI, Document 520 — Smith to the Secretary of State, 15 July 1946 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  6. Review: Marshal of Victory: The Autobiography of General Georgy Zhukov edited by Geoffrey Roberts — University College Cork, School of History