BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 130

Vì sao Stalin thay đổi cách đối xử với các tướng lĩnh sau năm 1941?

Stalin thay đổi cách đối xử với các tướng vì chiến tranh buộc ông phải sử dụng tốt hơn kinh nghiệm chỉ huy, giữ lại những người có thể học từ thất bại và giảm một số trở ngại của cơ chế kiểm soát chính trị. Sự thay đổi diễn ra từng bước, với những nghịch lý và giới hạn rõ ràng. Nó không phải một cuộc bàn giao toàn bộ chiến tranh cho giới quân sự, cũng không chứng minh Stalin đã từ bỏ độc tài. Điều được điều chỉnh trước hết là cách dùng người và kiểm soát người dưới áp lực sinh tồn.

Nguyên soái Georgy Zhukov trong chân dung năm 1945

Georgy Zhukov trong chân dung năm 1945, không sớm hơn ngày 1/6 theo hồ sơ. Ảnh minh họa một chỉ huy được Stalin trao chức Phó Tổng tư lệnh Tối cao năm 1942; không phải ảnh chụp lễ bổ nhiệm.

Tác giả/cơ quan: Grigory Vayl (ảnh có chữ ký G. Vayl; theo tên hồ sơ Commons); Главархив Москвы. Mos.ru / Главархив Москвы / Grigory Vayl / CC BY 4.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Ghi công tác giả · Nguồn: Главархив Москвы / Mos.ru qua Wikimedia Commons · CC BY 4.0

Những mốc cần đặt cạnh nhau

16/7/1941
Tái lập thiết chế chính ủy trong Hồng quân.
22/7/1941
Bản án vụ Pavlov và các chỉ huy liên quan.
26/8/1942
Zhukov được bổ nhiệm Phó Tổng tư lệnh Tối cao.
9/10/1942
Lệnh 307 thay đổi cơ chế chỉ huy và chính ủy.

Năm 1941: Thất bại vẫn có thể dẫn tới cái chết

Ngày 22/7/1941, bản án đối với Dmitry Pavlov và một số chỉ huy liên quan đến Phương diện quân Tây cho thấy một thực tế khắc nghiệt: thất bại quân sự có thể bị xử lý bằng đàn áp tư pháp. Lệnh của Dân ủy Quốc phòng công bố sau đó xác nhận án tử hình đã được thi hành. Những cáo buộc trong văn kiện là ngôn ngữ của cơ quan trừng phạt; không thể mặc nhiên dùng chúng làm phán quyết lịch sử rằng các bị cáo gây ra toàn bộ thảm họa ở hướng Tây.

Việc quy trách nhiệm cá nhân đem lại một lời giải thích dễ truyền đạt: mặt trận sụp đổ vì người chỉ huy không làm tròn bổn phận. Nhưng chiến dịch còn phụ thuộc thế bố trí, thông tin, khả năng liên lạc, dự bị và sự chỉ đạo từ cấp cao hơn. Một bản án có thể xác nhận người bị xử, ngày xét xử và cách nhà nước trình bày vụ việc; nó không thay thế việc phân tích tất cả nguyên nhân của thất bại.

Trường hợp này cũng giúp tránh một niên đại quá đơn giản. Không phải ngay sau ngày 22/6, Stalin đã quyết định ngừng trừng phạt và bắt đầu lắng nghe mọi chuyên gia. Quan hệ với quân đội biến đổi trong chính cuộc chiến, khi những biện pháp kiểm soát cũ vẫn tiếp tục tồn tại bên cạnh nhu cầu ngày càng rõ về năng lực chuyên môn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tháng 7/1941: Kiểm soát chính trị còn được tăng cường

Sắc lệnh ngày 16/7/1941 tái lập thiết chế chính ủy trong Hồng quân. Đây là một bằng chứng thể chế cho thấy phản ứng ban đầu trước khủng hoảng không chỉ đi theo hướng trao thêm tự chủ cho sĩ quan. Lãnh đạo còn muốn tăng bảo đảm về lòng trung thành và khả năng thực hiện mệnh lệnh trong một quân đội đang chịu sức ép rất lớn.

Từ góc nhìn chính trị, một hệ thống giám sát có thể giúp trung tâm phát hiện hoảng loạn, truyền đạt mục tiêu và huy động tinh thần. Từ góc nhìn chỉ huy, nhiều đầu mối cùng tham gia quyết định lại có thể làm trách nhiệm trở nên khó phân định. Khi một tình huống thay đổi trong vài giờ, sự bất đồng về thẩm quyền có thể tạo ra chậm trễ, ngay cả khi những người tham gia đều muốn giữ vững mặt trận.

Tuy nhiên, không thể kết luận mọi chính ủy đều cản trở hoặc mọi người chỉ huy quân sự đều có phương án đúng. Cần phân biệt thiết kế của cơ chế với hành vi của từng cá nhân. Điều quan trọng đối với câu chuyện thay đổi sau năm 1941 là hệ thống ấy đã có một mốc tái lập rõ ràng, rồi về sau được điều chỉnh theo một mô hình trách nhiệm khác.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Vì sao chuyên môn quân sự trở nên khó thay thế?

Chiến tranh kéo dài đặt ra những bài toán mà lòng trung thành riêng nó không giải được: tổ chức hiệp đồng, chọn nơi tập trung lực lượng, xây dựng dự bị và xác định thời điểm có thể tiến công. Người chỉ huy phải hiểu khả năng thực tế của đơn vị, không chỉ lặp lại mục tiêu từ trung tâm. Một đội quân mất nhiều cán bộ giàu kinh nghiệm càng cần giữ lại và sử dụng những người học được từ chiến trường.

Jonathan M. House mô tả quá trình Liên Xô sửa tổ chức và học thuyết trong các năm 1941–1942, từ đơn giản hóa cơ cấu đến tập trung sức mạnh để đột phá. Những thay đổi ấy đòi hỏi công việc chuyên môn liên tục của bộ tham mưu và cấp chỉ huy. Không có một mệnh lệnh tinh thần nào có thể lập tức thay thế kinh nghiệm phối hợp nhiều binh chủng hoặc huấn luyện những đội hình vừa được xây dựng lại.

Từ đó có thể thấy logic của sự điều chỉnh: tiêu diệt hoặc loại bỏ vĩnh viễn mọi người từng thất bại sẽ làm mất cả năng lực mà hệ thống đang cần. Đây là phân tích về giới hạn của nguồn nhân lực trong chiến tranh, không phải khẳng định ta biết chính xác Stalin đã nghĩ gì trong từng cuộc gặp. Động cơ phải được suy từ quyết định và hoàn cảnh, thay vì dựng một khoảnh khắc giác ngộ không có chứng cứ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6]

26/8/1942: Dùng một tướng giỏi trong khuôn khổ quyền lực tối cao

Quyết định Bộ Chính trị ngày 26/8/1942 bổ nhiệm Georgy Zhukov làm Phó Tổng tư lệnh Tối cao là một mốc cụ thể. Hồ sơ lưu bản gốc với chữ viết của Molotov và chữ ký Stalin. Việc trao chức vụ này công nhận nhu cầu có một nhân vật quân sự đủ thẩm quyền để tham gia phối hợp ở cấp cao, trong lúc chiến tranh đang đòi hỏi những quyết định trên nhiều hướng.

Nhưng chữ “phó” không phải chi tiết có thể bỏ qua. Nó cho biết quyền chuyên môn được đưa vào một cấu trúc mà Stalin vẫn ở trên cùng. Một sĩ quan có thể được giao nhiệm vụ quan trọng, được cử đi kiểm tra hoặc phối hợp các mặt trận mà không có quyền tự quyết mọi vấn đề chiến lược. Trao trách nhiệm lớn hơn và từ bỏ quyền quyết định tối hậu là hai quá trình khác nhau.

Trường hợp Zhukov vì vậy nên được đặt vào lịch sử của cơ chế dùng tướng, thay vì chỉ kể như một câu chuyện tình bạn hoặc cạnh tranh cá nhân. Nó cho thấy Stalin cần những người có khả năng chuyển mục tiêu chung thành công việc quân sự cụ thể. Đồng thời, con đường thăng tiến ấy vẫn đi qua quyết định chính trị ở trung tâm quyền lực.

Đối chiếu tư liệu: [4]

9/10/1942: Một người chỉ huy, trách nhiệm rõ hơn

Lệnh số 307 ngày 9/10/1942 thiết lập đầy đủ chế độ một người chỉ huy và bãi bỏ thiết chế chính ủy theo mô hình lúc đó trong Hồng quân. Bản lưu trữ có sửa chữa và chữ ký của Stalin. So với sắc lệnh tháng 7/1941, đây là sự thay đổi có thể kiểm tra bằng văn kiện, chứ không chỉ dựa vào hồi ký rằng lãnh tụ đã trở nên dễ nghe hơn.

Ý nghĩa tổ chức là làm rõ người chịu trách nhiệm về quyết định quân sự và việc thực hiện quyết định. Công tác chính trị vẫn tồn tại; không có căn cứ để từ việc chấm dứt một mô hình chính ủy suy ra Đảng rút khỏi quân đội. Điều được sửa là cơ chế phân quyền và trách nhiệm trong đơn vị, không phải nền tảng chính trị của nhà nước Liên Xô.

Đây cũng không phải phép thử đạo đức cho từng sĩ quan. Một người chỉ huy có quyền rõ hơn vẫn có thể sai, nhưng cơ quan cấp trên có cơ sở rõ hơn để xác định ai quyết định và vì sao. Trong chiến tranh, việc giảm nhập nhằng có thể giúp hành động nhanh hơn và học từ kết quả dễ hơn. Hiệu quả thực tế còn tùy năng lực cán bộ, thông tin và nguồn lực được giao.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Thay đổi hình thức trừng phạt có ý nghĩa gì?

Trong phần tóm tắt nghiên cứu công bố năm 2022, Oleg Khlevniuk phân tích ba quá trình liên quan: chính sách trừng phạt dịch chuyển từ bắt giữ và hành quyết sang giáng chức; mức kiểm soát chính trị được nới theo một số hướng và vị thế giới chỉ huy tăng lên; Stalin phải xử lý mâu thuẫn giữa ảnh hưởng của tướng lĩnh với việc củng cố quyền lực cá nhân. Đây là nhận định của sử gia, cần được đọc như một xu hướng tổng thể.

Xu hướng đó không có nghĩa mọi hình thức đàn áp chấm dứt trong cùng một năm hoặc mọi tướng đều được bảo vệ. Điểm khác biệt thực dụng là một người bị cách chức vẫn có thể được điều chuyển, thử lại ở nhiệm vụ khác hoặc sử dụng kinh nghiệm trong vai trò thích hợp hơn. Người bị giết thì không thể trở lại, dù nguyên nhân thất bại ban đầu được đánh giá lại.

Sự khác nhau ấy giúp giải thích vì sao một chế độ vẫn độc đoán có thể thay đổi cách quản lý nhân sự để tiếp tục chiến đấu. Nó không xóa trách nhiệm đối với những người bị trừng phạt và không làm cho toàn bộ hệ thống trở nên nhân đạo. Một biện pháp ít hủy hoại nguồn cán bộ hơn có thể được áp dụng vì nhu cầu quân sự, trong khi nỗi sợ và cơ chế cưỡng chế vẫn giữ vai trò quan trọng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tin cậy trong thực hành không phải tự do khỏi chính trị

Khi nói Stalin tin các tướng hơn, cần hỏi ông tin họ về điều gì. Tin rằng một người có thể xây dựng phương án tác chiến khác với chấp nhận người ấy có một trung tâm quyền lực độc lập. Tin cậy có thể gắn với nhiệm vụ, kết quả và sự giám sát; nó không nhất thiết là sự bảo đảm lâu dài trước biến động chính trị.

Các mốc tháng 8 và tháng 10/1942 cho thấy nhu cầu sử dụng chuyên môn đã được thể chế hóa một phần qua chức vụ và cơ chế chỉ huy. Nhưng chính cách thể chế hóa ấy cũng giữ giới quân sự trong hệ thống quyền lực của Stalin. Quân đội mạnh hơn về năng lực tác chiến có thể làm nhà nước mạnh hơn, đồng thời đặt ra câu hỏi ai được nhận công lao và ai có thể chuyển uy tín quân sự thành ảnh hưởng chính trị.

Bởi vậy, câu trả lời không nằm ở hình ảnh Stalin đột ngột trở thành người ngoài cuộc. Ông điều chỉnh quan hệ để chiến tranh được điều hành hiệu quả hơn mà vẫn giữ địa vị tối cao. Chiến thắng về sau là kết quả của nhiều quá trình học hỏi và huy động; nó không chứng minh mọi can thiệp của Stalin là sáng suốt, cũng không phủ nhận vai trò của những người đã làm công việc quân sự bên dưới ông.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Oleg Khlevniuk, Stalin and the Generals: Reconstructing Trust during World War II, 2022; tóm tắt — Europe-Asia Studies 74(4), 523–544; HSE
  2. Bản án vụ Pavlov, Klimovskikh, Grigoriev và Korobkov, 22/7/1941 — ЭБИД / Trung tâm Lưu trữ FSB; bộ văn kiện năm 2000
  3. Sắc lệnh số 17/160 tái lập chính ủy trong Hồng quân, 16/7/1941 — Presidential Library / GARF, f. R-7523, op. 4, d. 49, ll. 83–86
  4. Quyết định bổ nhiệm Zhukov làm Phó Tổng tư lệnh Tối cao, 26/8/1942 — ЭБИД / RGASPI, f. 17, op. 163, d. 1349, l. 94
  5. Lệnh số 307 về chế độ một người chỉ huy, 9/10/1942 — ЭБИД / RGASPI, f. 558, op. 11, d. 460, ll. 67–68
  6. Jonathan M. House, Toward Combined Arms Warfare, 1984, tr. 99–104 — U.S. Army Combat Studies Institute / GovInfo