STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 136
Vì sao Stalin đặt ưu tiên bảo vệ Moscow năm 1941?
Stalin ưu tiên bảo vệ Moscow vì thành phố tập trung quyền lực nhà nước, các đầu mối giao thông và giá trị biểu tượng đặc biệt. Mất thủ đô có thể gây một khủng hoảng quân sự lẫn chính trị lớn, nhưng không có nghĩa Liên Xô chắc chắn đầu hàng. Việc cho sơ tán chính phủ trong khi tiếp tục tổ chức phòng thủ cho thấy hai mục tiêu cùng tồn tại: giữ thành phố và duy trì khả năng điều hành nếu tình thế xấu đi. Lựa chọn khó nhất là phân bổ lực lượng cho mục tiêu ấy mà không tiêu hết dự bị.

Người dân Moscow xây dựng công sự trong tháng 10/1941. Không gán địa điểm ga tàu cụ thể vì trang tệp chỉ nêu phỏng đoán.
RIA Novosti archive, image #3500 / B. Vdovenko / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: RIA Novosti archive / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 15/10/1941
- Stalin ra lệnh sơ tán chính phủ tới Kuibyshev; việc phòng thủ Moscow vẫn tiếp tục.
- 10–11/1941
- Lực lượng được bổ sung cho các hướng tiếp cận Moscow; Stavka đồng thời xây dựng dự bị.
- Đầu 12/1941
- Hồng quân chuyển sang phản công, làm thay đổi thế trận trước thủ đô.
Một thành phố có ba giá trị chiến lược chồng lên nhau
Moscow là nơi đặt trung tâm lãnh đạo chính trị và tham mưu. Trong một hệ thống tập trung, mất liên lạc giữa trung tâm với các phương diện quân và hậu phương có thể làm chậm quyết định ngay khi chiến trường biến động nhanh. Thành phố còn là đầu mối của mạng lưới đường sắt. Điều đó khiến hướng Moscow có ý nghĩa vượt quá một thủ đô trên bản đồ: người, vũ khí và mệnh lệnh đều phụ thuộc vào những tuyến kết nối mà quân Đức có thể đe dọa.
Giá trị thứ ba là biểu tượng. Sau những thất bại lớn mùa hè và đầu thu, một thủ đô bị bỏ lại có thể làm suy yếu niềm tin rằng nhà nước vẫn kiểm soát tình hình. Tuy nhiên, biểu tượng chỉ có tác dụng khi gắn với năng lực thực tế. Giữ hình ảnh lãnh đạo hiện diện mà không giữ được quân đội, tiếp tế và cơ chế liên lạc sẽ không đủ. Vì vậy, bảo vệ Moscow phải được phân tích như một bài toán tổ chức chiến tranh, chứ không chỉ như câu chuyện Stalin quyết không rời điện Kremlin.
Cũng cần tránh suy ngược từ kết quả: vì Moscow được giữ nên mọi nguồn lực đưa tới đó đều đúng, hoặc vì thành phố quan trọng nên mọi mặt trận khác đều có thể bị hy sinh. Bộ chỉ huy Liên Xô phải đối diện nhiều hướng cùng lúc. Câu hỏi chiến lược là nguy cơ nào đe dọa khả năng tiếp tục chiến tranh mạnh nhất và cần giữ lại lực lượng nào để xử lý bước tiếp theo. Ưu tiên không có nghĩa độc quyền tuyệt đối đối với toàn bộ tài nguyên.
Tháng 10/1941: sơ tán không đồng nghĩa ra lệnh đầu hàng
Trong phần công khai của chương “Weathering the storm”, David Stahel ghi nhận Stalin ra lệnh sơ tán chính phủ tới Kuibyshev ngày 15/10. Một số cơ sở được tháo dỡ và chuyển đi; những cơ sở không thể cứu được nằm trong kế hoạch ngăn đối phương sử dụng. Tác giả nhấn mạnh việc này không nên được hiểu như quyết định từ bỏ Moscow. Sơ tán là biện pháp bảo toàn một phần năng lực nhà nước trong hoàn cảnh thành phố có thể sớm nằm sát tuyến chiến đấu.
Điểm cần phân biệt là bảo vệ địa điểm với bảo vệ chức năng. Chính phủ có thể chuyển một phần cơ quan, cơ sở công nghiệp có thể đi về phía đông, trong khi lực lượng phòng thủ tiếp tục giữ các tuyến tiếp cận. Hai quá trình gây những khó khăn thật: đường vận tải chật, gia đình và cán bộ phải di chuyển, người ở lại có thể hiểu việc rời đi như dấu hiệu thất bại. Nhưng đó không phải lý do để coi mọi chuẩn bị cho tình huống xấu là thiếu quyết tâm. Một nhà nước chỉ có một phương án sẽ dễ bị tê liệt khi phương án ấy thất bại.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Stalin ở lại: tín hiệu chính trị có tác dụng nhưng không phải phép màu
Việc Stalin ở lại Moscow được Stahel xem là biểu tượng mạnh của quyết tâm phòng thủ. Tuy vậy, từ sự hiện diện ấy tới tinh thần của hàng triệu người là một chuỗi tác động cần kiểm chứng. Nhà lãnh đạo có thể phát tín hiệu rằng trung tâm chưa tan rã; điều đó không cho biết mọi công dân cùng cảm thấy yên tâm. Trong nghiên cứu về chiến tranh Liên Xô, Mark Harrison nhắc tới hoảng loạn và rối loạn ở Moscow tháng 10. Tinh thần xã hội không đồng nhất ngay cả khi tuyên truyền cùng phát một thông điệp.
Góc nhìn có ích là xem ở lại như một cam kết có thể quan sát. Khi người đứng đầu vẫn hiện diện, việc yêu cầu người khác giữ vị trí có sức nặng hơn. Nhưng hiệu lực của cam kết còn phụ thuộc vào những gì người lính nhìn thấy: đơn vị có được bổ sung, mệnh lệnh có nhất quán và đường tiếp tế có hoạt động hay không. Không nên đặt tâm lý của Stalin vào trung tâm đến mức biến những người đào công sự, bảo vệ đường vận tải và chiến đấu trên các hướng tiếp cận thành phông nền.
Dự bị: giữ lại lực lượng trong khi thành phố đang bị đe dọa
Chương “To Moscow” của Ziemke và Bauer mô tả việc tăng cường Phương diện quân Tây dưới quyền Zhukov và bố trí lực lượng trên các hướng Klin, Tula cùng hai sườn của Cụm tập đoàn quân Trung tâm Đức. Đáng chú ý, Stavka không đưa hết các lực lượng dự bị chính ra tiền tuyến ngay khi đợt tiến công Đức tiếp tục. Các tập đoàn quân dự bị vẫn đang được thành lập. Lựa chọn giữ lại một phần sức mạnh trong hoàn cảnh nguy cấp là điều cần giải thích, thay vì chỉ đếm quân đã được tung vào.
Quân tăng viện và quân dự bị không có cùng chức năng. Đưa một đơn vị vào giữ một đoạn tuyến có thể chặn nguy cơ trước mắt; giữ nó ở sau giúp trung tâm ứng phó một hướng đột phá chưa rõ hoặc chuẩn bị phản công. Nếu không còn dự bị, một thành công nhỏ của Đức có thể buộc Liên Xô tháo chỗ khác để vá tuyến. Ngược lại, giữ quá nhiều lực lượng phía sau khi tuyến trước sắp đổ cũng có thể làm mất thành phố. Không có tỷ lệ đúng sẵn cho mọi ngày: quyết định phải theo tình trạng đơn vị và tốc độ thay đổi của đối phương.
Đó cũng là lý do không nên kể toàn bộ trận Moscow bằng một đoàn quân từ Siberia xuất hiện đúng lúc. Nguồn lực phòng thủ đến từ nhiều khu vực, các đơn vị được điều chuyển và lực lượng mới được tổ chức. Chất lượng huấn luyện và kinh nghiệm không đồng đều. Việc có thêm quân chỉ giải thích một phần; họ còn cần được đưa tới đúng chỗ, phối thuộc vào một bộ máy chỉ huy và nhận vũ khí, đạn cùng phương tiện trong thời gian rất ngắn.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Bảo vệ thủ đô còn được thực hiện ở những nơi không mang tên Moscow
Ziemke và Bauer cho thấy nhiệm vụ của các mặt trận hai bên không chỉ là bảo vệ địa bàn riêng. Những hoạt động nhằm ghìm quân Đức, đe dọa sườn hoặc thu hút dự bị có thể làm giảm áp lực lên hướng trung tâm. Theo cách đó, phòng thủ Moscow là một vấn đề của hệ thống mặt trận, không chỉ của các chiến hào sát thành phố. Một chiến dịch trên hướng khác có thể mang giá trị gián tiếp đối với thủ đô dù không có đơn vị nào từ đó tiến vào nội đô.
Tuy nhiên, lợi ích gián tiếp cần được cân với chi phí tại chỗ. Phát động tiến công để ghìm đối phương không bảo đảm đối phương sẽ chuyển lực lượng theo đúng mong muốn. Nếu đòn tiến công thiếu điều kiện, nó có thể tiêu hao quân Liên Xô mà không giải tỏa được áp lực. Vì vậy, những bản đồ có nhiều mũi tên không tự chứng minh sự phối hợp thành công. Cần hỏi đối phương đã phản ứng thực tế thế nào, các tuyến tiếp tế chịu được bao lâu và mục tiêu đặt ra có phù hợp khả năng của từng lực lượng hay không.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Mùa đông có vai trò gì, và vì sao không thể thay thế con người?
Thời tiết, đường sá và tình trạng phương tiện ảnh hưởng mạnh tới cuộc chiến trước Moscow. Nhưng cùng một đợt lạnh có thể tác động khác nhau tới hai bên tùy quần áo, nhiên liệu, bảo dưỡng và đường vận tải. Trong tường thuật quân sự, sự suy yếu của quân Đức gắn với những tổn thất và khó khăn tích lũy, trong khi phía Liên Xô vẫn duy trì được lực lượng cho một vòng tác chiến nữa. Nói mùa đông tự đánh bại Đức làm biến mất quá trình kháng cự đã tạo ra thế trận đó.
Ngược lại, loại bỏ thời tiết khỏi phân tích để chỉ tôn vinh ý chí cũng sai. Những điều kiện vật chất giới hạn tốc độ hành quân, khả năng dùng xe và việc đưa thương binh ra phía sau. Một quyết định có hiệu lực trong trời khô có thể trở nên không khả thi khi đường vận tải thay đổi. Người chỉ huy không thắng bằng cách đứng ngoài môi trường ấy, mà bằng cách tổ chức lực lượng thích nghi và khai thác khó khăn tương đối của đối phương. Moscow được giữ nhờ nhiều yếu tố kết hợp, không phải một nguyên nhân có thể mang tên duy nhất.
Nếu Moscow thất thủ: một câu hỏi nghiêm túc phải giữ ở thể giả định
Mất Moscow có thể làm tổn hại lớn mạng lưới giao thông, quyền uy chính trị và khả năng phối hợp chiến tranh. Tuy nhiên, chính việc sơ tán cơ quan và công nghiệp cho thấy nhà nước đang chuẩn bị khả năng hoạt động ngoài thủ đô. Liên Xô còn lãnh thổ, dân cư và cơ sở sản xuất ở phía đông. Từ các dữ kiện đó có thể bác sự chắc chắn rằng mất thành phố đồng nghĩa đầu hàng ngay; không thể chuyển sang một sự chắc chắn ngược rằng việc mất thành phố sẽ ít quan trọng.
So sánh này làm rõ giá trị lựa chọn của Stalin: phòng thủ Moscow bảo vệ nhiều chức năng cùng lúc, trong khi sơ tán giữ lại một phần khả năng tiếp tục chiến tranh. Thành công sau đó không xóa những quyết định sai hoặc tổn thất ở các hướng khác. Nó cho thấy một ưu tiên chiến lược có thể đúng về mục tiêu nhưng vẫn đòi hỏi những quyết định khó về thời điểm, lực lượng và mức rủi ro. Hiểu Moscow năm 1941 vì thế là hiểu cách một trung tâm quyền lực cố tránh để khủng hoảng quân sự biến thành sự tan rã của toàn bộ nhà nước.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương III: To Moscow — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- David Stahel — Weathering the storm, phần công khai của Operation Typhoon — Cambridge University Press
- Mark Harrison — The Soviet Union and the Great Patriotic War, bản tác giả — University of Warwick; bản nghiên cứu của tác giả