STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 135
Stalin từng can thiệp sai vào các chiến dịch lớn ra sao?
Stalin can thiệp sai khi giữ các mục tiêu vượt quá khả năng lực lượng, chậm chấp nhận nguy cơ bị bao vây hoặc cho phép những chiến dịch thiếu điều kiện tiếp tục. Tuy nhiên, không phải mọi thất bại của Hồng quân đều bắt nguồn từ một mệnh lệnh cá nhân. Ba trường hợp Kiev năm 1941, tổng tiến công đầu năm 1942 và Kharkov tháng 5/1942 cho thấy những cơ chế sai khác nhau. Muốn xác định trách nhiệm, phải đối chiếu thời điểm quyết định, thông tin có sẵn và cách cấp dưới tham gia.

Một người dân tại Kiev ngày 23/6/1941, theo hồ sơ RIA Novosti. Ảnh ở đầu cuộc xâm lược, không phải ảnh chụp vòng vây Kiev tháng 9.
RIA Novosti archive, image #633041 / K. Lishko / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: RIA Novosti archive / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 29/7/1941
- Cuộc gặp về hướng Kiev được Zhukov kể lại trong hồi ký; nội dung đối thoại cần phê bình nguồn.
- 1/1942
- Stalin và Stavka mở rộng tham vọng tiến công sau thắng lợi trước Moscow.
- 12/5/1942
- Lực lượng Liên Xô bắt đầu tiến công quanh Kharkov.
- 17/5/1942
- Phản công Đức đánh vào sườn phía nam làm nguy cơ bao vây trở nên cấp bách.
- 26/9/1959
- Khrushchev kể với Eisenhower về bất đồng thời chiến; đây là lời kể hậu chiến.
Một quyết định sai cần được chứng minh bằng điều gì?
Kết quả thảm họa không tự chứng minh người quyết định đã biết trước thảm họa. Người nghiên cứu cần hỏi: nguy cơ nào đã được nhận diện, phương án nào có thể thực hiện khi đó, ai được phép dừng hoặc đổi kế hoạch? Stalin đứng ở đỉnh hệ thống nên chịu trách nhiệm đặc biệt về định hướng, nhân sự và chấp thuận chiến dịch. Nhưng trách nhiệm ấy khác với khẳng định ông tự thiết kế mọi chi tiết. Bộ Tổng tham mưu, tư lệnh phương diện quân và các hội đồng quân sự cũng đánh giá, đề xuất và thi hành.
Đối với chiến tranh Xô–Đức, một khó khăn lớn là nhiều cuộc đối đáp nổi tiếng được công bố sau chiến tranh. Người viết hồi ký có thể cung cấp thông tin quý, đồng thời bảo vệ danh tiếng của mình hoặc thích nghi với đường lối chính trị mới. Công trình của Ziemke và Bauer đặt các tường thuật Liên Xô cạnh nhật ký và hồ sơ tác chiến Đức. Cách đối chiếu ấy giúp kiểm tra diễn biến, nhưng ngay cả một nghiên cứu có nhiều chú thích cũng không biến mọi lời hồi tưởng thành chứng cứ cùng thời.
Kiev năm 1941: giữ thành phố hay bảo toàn lực lượng?
Trong phần công khai của nghiên cứu Kiev 1941, David Stahel trình bày cuộc gặp ngày 29/7 theo hồi ký Zhukov. Vị Tổng tham mưu trưởng cảnh báo nguy cơ ở hướng tây nam và đề nghị một sự điều chỉnh kéo theo việc rời Kiev. Đọc đoạn này cần giữ hai tầng: tình thế chiến lược có thể kiểm tra qua chiến dịch, còn những câu đối đáp riêng với Stalin được truyền lại qua người tham dự. Không nên coi chúng là một biên bản được nhiều bên độc lập xác nhận.
Vấn đề tác chiến là giữ một thành phố có thể đồng thời giữ đối phương ở lại, nhưng cũng có thể làm các lực lượng phòng thủ mắc trong một mũi lồi. Khi quân Đức chuyển lực lượng và đe dọa nối hai cánh bao vây, thời gian rút lui trở thành tài nguyên khan hiếm. Sai lầm cần xét là đánh giá quá thấp sự thay đổi ấy và tiếp tục ưu tiên giữ địa bàn. Nói một cuộc rút sớm có thể giảm tổn thất là nhận định có cơ sở quân sự; khẳng định nó chắc chắn cứu toàn bộ lực lượng lại là phản thực tế vượt quá chứng cứ.
Vì sao không nên dùng lời Khrushchev như một máy ghi âm năm 1941?
Biên bản cuộc nói chuyện giữa Khrushchev và Eisenhower tại Camp David ngày 26/9/1959 là một ví dụ đặc biệt hữu ích. Khrushchev kể lại những bất đồng thời chiến, gắn sự cứng nhắc của Stalin với nguy cơ bao vây và chỉ trích việc cấp tham mưu không bảo vệ ý kiến của mình. Đây là tài liệu ngoại giao thật, nhưng sự kiện nó xác nhận trực tiếp là điều Khrushchev đã kể năm 1959. Nó không tự xác nhận mọi chức vụ, cuộc điện thoại và trình tự mà người kể nhớ lại.
Khoảng cách này quan trọng vì Khrushchev vừa là người từng tham gia bộ máy chiến tranh, vừa là lãnh đạo đang phê phán di sản Stalin. Lời kể có thể phản ánh kinh nghiệm thật và một mục tiêu chính trị hiện tại cùng lúc. Người đọc không cần chọn giữa tin tất cả hoặc gạt bỏ tất cả. Cần giữ phần diễn biến được nguồn khác hỗ trợ, đồng thời đặt các đối thoại và lời quy trách nhiệm vào hoàn cảnh xuất bản. Đó là cách phê bình Stalin nghiêm túc hơn việc chỉ sưu tập những câu chuyện chứng minh ông luôn sai.
Tháng 1/1942: từ một thắng lợi có giới hạn tới tham vọng toàn mặt trận
Sau phản công trước Moscow, Stalin có lý do nhận thấy quân Đức đã mất khả năng tiến công như mùa hè trước. Tuy nhiên, đẩy đối phương lùi ở một số khu vực không đồng nghĩa mọi cụm quân Đức đều sắp sụp đổ. Trong chương “Hitler and Stalin”, Ziemke và Bauer phân tích bước chuyển từ những đòn phản công cụ thể sang ý định tổng tiến công rộng lớn đầu năm 1942. Mục tiêu mở rộng nhanh hơn năng lực tập trung lực lượng, vận tải và tiếp tế của phía Liên Xô.
Sai lầm ở đây là suy rộng thành công. Nếu một lực lượng đang thiếu đạn, phương tiện và cán bộ có kinh nghiệm phải tiến trên nhiều hướng, mỗi thắng lợi ban đầu có thể tạo thêm những cánh sườn cần bảo vệ. Quyền lực tập trung giúp phát động đồng loạt nhưng không tự tạo ra nguồn lực để duy trì đồng loạt. Cấp dưới cũng có thể ủng hộ các kế hoạch tham vọng trong khu vực của mình. Bởi vậy, câu hỏi trách nhiệm không chỉ là Stalin có nghe một vị tướng hay không, mà là ai kiểm tra tổng nhu cầu khi nhiều đề nghị được cộng lại.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Kharkov tháng 5/1942: một kế hoạch được nhiều người cùng chấp thuận
Cuộc tiến công Liên Xô quanh Kharkov bắt đầu ngày 12/5/1942. Mũi lồi Izyum tạo điểm xuất phát thuận lợi để tiến về thành phố, nhưng cũng để lại phần chân dễ bị đánh vào. Timoshenko và bộ máy chỉ huy hướng tây nam tham gia chuẩn bị kế hoạch; Stalin và Stavka chấp thuận nó. Phía Đức đồng thời có kế hoạch đánh khu vực này. Vì vậy, thất bại không nên được kể như cảnh một mình Stalin vẽ mũi tên, còn các chuyên gia hoàn toàn đứng ngoài quyết định.
Ngày 17/5, phản công Đức từ phía nam làm thay đổi tính chất tình thế. Điều cần đánh giá lúc này là tốc độ nhận ra rằng tiếp tục giành mục tiêu phía trước có thể khiến lực lượng phía sau bị cắt đứt. Chương “Active Defense, South” theo dõi sự chậm trễ trong việc chấm dứt tiến công và chuyển sang đối phó nguy cơ bao vây. Một kế hoạch có thể đã rủi ro từ đầu, nhưng quyết định tiếp tục khi hoàn cảnh đổi khác là một sai lầm riêng. Phân biệt hai thời điểm giúp thấy cơ hội sửa sai đã thu hẹp bằng cách nào.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Can thiệp có hại khi quyền quyết định tách khỏi khả năng sửa thông tin
Kiev và Kharkov không giống nhau hoàn toàn. Một bên gắn với giữ địa bàn trong rút lui, bên kia gắn với tiến công từ một mũi lồi dễ tổn thương. Điểm chung là những tín hiệu mới phải vượt qua một trật tự trong đó thay đổi kế hoạch có thể bị hiểu là thiếu quyết tâm. Nếu cấp chỉ huy địa phương chậm thừa nhận nguy cơ, còn trung tâm tiếp tục dựa vào báo cáo lạc quan, quyền phê chuẩn ở đỉnh sẽ làm cho sai số của nhiều tầng trở thành một lựa chọn chung.
Đây là phân tích cơ chế từ các trường hợp, không phải khẳng định mọi sĩ quan đều nói dối vì sợ Stalin. Có người đánh giá sai thực sự; có người bất đồng với nhau về lực lượng Đức; có người nghĩ tiếp tục tiến công vẫn là cách phá nguy cơ. Trách nhiệm của người đứng đầu bao gồm việc thiết kế một quá trình cho phép kiểm tra các đánh giá ấy. Một hệ thống mà kết luận của lãnh đạo khó bị thách thức sẽ có ít cơ hội điều chỉnh đúng lúc, kể cả khi bên trong nó tồn tại người có chuyên môn.
Có lựa chọn khác không, và giới hạn của câu trả lời nằm ở đâu?
Những lựa chọn khác gồm rút lực lượng sớm hơn, giới hạn phạm vi tiến công hoặc chuyển lực lượng sang bảo vệ sườn. Chúng không miễn phí. Rút lui có thể mất thành phố, kho tàng và dân cư; dừng tiến công có thể để Đức giành lại thời gian. Đánh giá một phương án cần so cái giá dự kiến ấy với nguy cơ mất quân chủ lực. Không thể chỉ nhìn bản đồ sau chiến dịch rồi giả định người ra quyết định đã có đầy đủ thông tin mà chúng ta có hôm nay.
Tuy nhiên, thận trọng với phản thực tế không có nghĩa mọi quyết định đều hợp lý ngang nhau. Khi nhiều dấu hiệu cùng cho thấy nguy cơ bao vây hoặc kiệt sức, tiếp tục kế hoạch cũ cần một lý do ngày càng mạnh. Chính sự chênh lệch giữa bằng chứng tăng lên và khả năng đổi quyết định là điểm có thể phê phán. Bài học không phải chiến tranh sẽ không còn sai lầm nếu giao hết cho tướng lĩnh. Nó là nhu cầu gắn quyền quyết định với việc cập nhật tình thế và trách nhiệm giải thích vì sao một cảnh báo bị bác bỏ.
Một kết luận về trách nhiệm, không phải bảng xếp hạng thiên tài
Các thất bại đầu chiến tranh cho thấy Stalin có những can thiệp gây hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt khi ý chí giữ hoặc giành địa bàn vượt khả năng lực lượng. Nhưng lịch sử tác chiến cũng cho thấy quá trình tạo kế hoạch có nhiều tác nhân. Quy trách nhiệm chính xác đòi hỏi giữ cả quyền tối cao của Stalin lẫn phần chủ động của người tham mưu và tư lệnh. Nếu xóa một trong hai, người đọc sẽ không hiểu vì sao sai lầm có thể được nhận diện ở một tầng mà vẫn tiếp tục ở tầng khác.
Những thay đổi trong tổ chức chỉ huy về sau cần được xem riêng, thay vì dùng chiến thắng cuối cùng để xóa thất bại trước đó. Cũng không nên lấy những sai lầm ấy làm bằng chứng rằng mọi quyết định sau này tất yếu đều bất tài. Câu hỏi có ích hơn là hệ thống đã học được gì: tập trung lực lượng tốt hơn, tiếp nhận chuyên môn ra sao và chấp nhận dừng một phương án vào lúc nào. Đó là cách nối một quyết định cụ thể với cái giá thực tế mà quân đội và dân chúng phải chịu.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương VII: Hitler and Stalin — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XIII: Active Defense, South — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- David Stahel — The road to Kiev, phần công bố công khai — Cambridge University Press
- FRUS — Khrushchev’s Wartime Experiences, 26 September 1959 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ