STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 138
Chiến thắng Stalingrad có làm thay đổi phong cách chỉ huy của Stalin?
Chiến thắng Stalingrad củng cố cách chỉ huy biết sử dụng tham mưu và phối hợp nhiều phương diện quân, nhưng không phải thời điểm Stalin đột nhiên học cách lắng nghe. Những thay đổi quan trọng đã diễn ra trước khi quân Đức đầu hàng: Vasilevsky đứng đầu Bộ Tổng tham mưu, Zhukov làm Phó tổng tư lệnh và quyền chỉ huy thống nhất được phục hồi trong năm 1942. Chiến thắng làm tăng uy tín của phương thức ấy; các thất bại tiếp theo cho thấy Stalin cùng bộ máy vẫn có thể đánh giá sai và đẩy mục tiêu quá xa.

Một trận địa Katyusha trong trận Stalingrad, tháng 10/1942. Cảnh chiến đấu trước thắng lợi cuối cùng không tự chứng minh phong cách chỉ huy của Stalin đã thay đổi.
RIA Novosti archive, image #303890 / Zelma / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: RIA Novosti archive / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1942
- Vasilevsky đứng đầu Bộ Tổng tham mưu; Zhukov được bổ nhiệm Phó tổng tư lệnh tối cao.
- 9/10/1942
- Cải cách xác lập quyền chỉ huy thống nhất, đồng thời duy trì công tác chính trị trong quân đội.
- 11/1942
- Phản công Liên Xô khép vòng vây quanh lực lượng Đức tại Stalingrad.
- 2/1943
- Những lực lượng Đức còn lại tại Stalingrad đầu hàng.
- 2–3/1943
- Phản công Đức ở hướng Kharkov cho thấy những giới hạn vẫn tồn tại sau chiến thắng.
Cần xác định thay đổi trước khi tìm nguyên nhân của nó
Phong cách chỉ huy gồm nhiều việc khác nhau: ai đặt mục tiêu chiến lược, ai soạn kế hoạch, ai phối hợp mặt trận, ai được quyền đổi phương án và ai quyết định nhân sự. Nếu gom tất cả thành việc Stalin có nghe tướng lĩnh hay không, mọi dấu hiệu cải thiện đều dễ bị quy cho một khoảnh khắc giác ngộ. Trong thực tế, người đứng đầu có thể giao thêm việc chuyên môn cho tham mưu mà vẫn giữ quyền quyết định mục tiêu và phân bổ nguồn lực.
Vì thế, bài kiểm tra đầu tiên là trình tự thời gian. Những thay đổi trước tháng 2/1943 không thể do kết quả đầu hàng của Tập đoàn quân 6 tạo ra sau đó. Chúng có thể được thúc đẩy bởi nguy cơ mất Stalingrad, bởi thất bại ở các hướng khác và kinh nghiệm tích lũy. Kết quả chiến thắng lại có thể giúp duy trì hoặc mở rộng phương thức đã được thử. Phân biệt khởi đầu và củng cố cho phép đánh giá ảnh hưởng của Stalingrad mà không biến trận đánh thành lời giải cho mọi thay đổi của Hồng quân.
Năm 1942: giao nhiệm vụ cho chuyên gia trước khi có bảo đảm thành công
Trong năm 1942, Vasilevsky trở thành Tổng tham mưu trưởng, còn Zhukov nhận chức Phó tổng tư lệnh tối cao. Công trình Moscow to Stalingrad mô tả vai trò của hai người như những cố vấn quân sự chủ chốt và đại diện của trung tâm tại các khu vực quan trọng. Đó là những thay đổi về cơ cấu có thể xác định, khác với chuyện kể không thể kiểm tra về một cuộc nói chuyện khiến Stalin thay đổi hoàn toàn.
Đại diện Stavka có thể phối hợp giữa những phương diện quân mà mỗi tư lệnh chỉ trực tiếp nắm một phần chiến trường. Họ còn chuyển thông tin và yêu cầu giữa thực địa với Moscow. Cơ chế này tăng khả năng làm việc của trung tâm, nhưng cũng mang sức ép của trung tâm xuống dưới. Không phải một sự phân quyền hoàn toàn: người được cử vẫn hành động trong phạm vi ủy nhiệm. Tác dụng cần xem là phối hợp tốt hơn tới đâu, chứ không phải tên chức vụ có vẻ cao đến mức nào.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Ngày 9/10/1942: quyền chỉ huy thống nhất không xóa kiểm soát chính trị
Sắc lệnh ngày 9/10/1942 bãi bỏ cơ chế chính ủy cùng chia quyền chỉ huy và xác lập trách nhiệm thống nhất của người chỉ huy. Ziemke và Bauer trích nội dung văn kiện, đồng thời phân tích điều còn lại sau thay đổi: chức phó phụ trách chính trị, kênh báo cáo riêng và vai trò của các hội đồng quân sự. Nói quân đội từ đây không còn chịu sự kiểm soát của đảng sẽ biến một cải cách cụ thể thành một sự đoạn tuyệt không có thật.
Về tác chiến, việc xác định rõ ai chịu trách nhiệm giúp giảm một nguồn mâu thuẫn trong phát mệnh lệnh. Về chính trị, Stalin vẫn cần bảo đảm quân đội tiếp tục phục vụ chế độ. Hai mục tiêu không loại nhau trong thiết kế mới. Mark Harrison xem những điều chỉnh tổ chức quân đội như một phần của quá trình thích ứng thời chiến, đi cùng những yếu tố tiếp tục của nền độc tài. Cách đọc ấy tránh cả huyền thoại quân đội được giải phóng khỏi chính trị lẫn nhận định rằng không có thay đổi thực chất nào.
Uranus: giữ chiến trường thành phố trong khi chuẩn bị một bài toán rộng hơn
Chiến dịch phản công quanh Stalingrad đặt một nhiệm vụ khác với giành lại từng khu phố. Các lực lượng phải giữ được khả năng kháng cự trong thành phố trong khi chuẩn bị đòn đánh vào những khu vực hai sườn, nơi bố trí và khả năng chống đỡ của đối phương khác nhau. Cuộc phản công tháng 11/1942 dẫn tới việc khép vòng vây quân Đức. Nghiên cứu “Thrust and Counterthrust” đặt sự phát triển ấy cạnh những điều chuyển và lựa chọn của phía Đức, thay vì chỉ kể kế hoạch Liên Xô như một phương án từ đầu đã chắc thắng.
Điều thay đổi đáng chú ý là quan hệ giữa thời gian và lực lượng. Trì hoãn một đòn phản công lớn để chuẩn bị có thể giúp tăng khả năng thành công, nhưng lực lượng đang giữ thành phố phải chịu áp lực trong lúc chờ. Trung tâm cần nối hai nhịp tác chiến mà không để một bên làm hỏng bên kia. Một kế hoạch bao vây vì thế đòi hỏi công việc của nhiều tư lệnh và cơ quan. Không nên gán toàn bộ ý tưởng, thi hành và chiến công cho riêng Stalin, Zhukov hay bất cứ một nhân vật nào.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Khép vòng vây chưa phải kết thúc: khả năng điều chỉnh mới là bài kiểm tra tiếp theo
Sau khi bao vây, phía Liên Xô vẫn phải đối phó quân Đức bên ngoài, nỗ lực giải vây và lực lượng còn chiến đấu bên trong. Chương “Stalingrad, Finale” mô tả việc hai bên điều chỉnh lực lượng và kế hoạch trong giai đoạn này. Không thể kể rằng một đòn đánh thông minh đã tự hoàn thành toàn bộ trận chiến. Quyết định cách phân bổ lực lượng giữa giữ vòng vây, đẩy lùi cứu viện và tiếp tục tiến công có thể ảnh hưởng kết quả của cả chiến dịch.
Đây cũng là giới hạn của phép so sánh Stalin với một người chơi cờ biết trước mọi nước đi. Đối phương còn lựa chọn, thông tin còn thiếu và nhiều yêu cầu tranh nhau nguồn lực. Thành công của một cơ chế chỉ huy không nằm ở chỗ kế hoạch ban đầu không bao giờ sửa, mà ở việc nó có thể sửa khi tình hình đổi. Việc Tập đoàn quân 6 cuối cùng đầu hàng tạo uy tín lớn, nhưng uy tín không cho biết mỗi lựa chọn trung gian đều tối ưu hoặc ít tốn kém nhất.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Những kết quả khác nhau cùng thời điểm chống lại câu chuyện tiến bộ thẳng tắp
Trong cuối năm 1942, Hồng quân còn mở các đòn tiến công lớn ở hướng trung tâm. Nghiên cứu Stalingrad to Berlin đặt chúng cạnh thắng lợi ở phía nam và ghi nhận kết quả khác biệt. Điều này có ý nghĩa khi đánh giá vai trò của chuyên gia: cùng một bộ máy đang học hỏi có thể phối hợp thành công ở một hướng và thất bại ở hướng khác. Sự trưởng thành về tổ chức không đồng nghĩa mọi đánh giá về phòng thủ Đức, địa hình và nguồn lực đều trở nên chính xác.
Bài học có thể rút ra là thành công phải được phân tích trong điều kiện cụ thể. Hai chiến dịch mang mục tiêu bao vây không có cùng đối phương, hệ thống đường sá, khả năng cơ động hoặc mức bất ngờ. Nếu chỉ dùng từ nghệ thuật chỉ huy tiến bộ để giải thích thắng lợi, rồi dùng tính cách Stalin để giải thích mọi thất bại, ta đang dùng hai thước đo khác nhau. Cần hỏi ở mỗi nơi trung tâm đã đặt mục tiêu gì, có đủ điều kiện không và phản ứng thế nào khi điều kiện thay đổi.
Đối chiếu tư liệu: [6]
Kharkov đầu năm 1943: chiến thắng không triệt tiêu nguy cơ đánh giá quá cao mình
Sau Stalingrad, các cuộc tiến công Liên Xô tiến xa về phía tây và tây nam. Tuy nhiên, trong tháng 2–3/1943, phía Đức tổ chức phản công và giành lại Kharkov. Chương “The Countermarch” mô tả sự căng kéo giữa nhịp tiến của quân Liên Xô, khó khăn tiếp tế và khả năng phía Đức gom lực lượng để đánh vào những chỗ đã bị kéo giãn. Việc này diễn ra ngay sau thắng lợi lớn nhất tính tới lúc đó, nên rất khó dung hòa với một câu chuyện Stalin từ Stalingrad trở đi không còn sai lầm.
Sai số ở đây không chỉ là cứng nhắc giữ nguyên kế hoạch. Sự lạc quan sau chiến thắng cũng có thể làm trung tâm và tư lệnh đánh giá thấp sức hồi phục của đối phương. Một bộ máy nghe thêm ý kiến chuyên môn vẫn có thể cùng chia sẻ một nhận định quá cao về khả năng tiến tiếp. Cải thiện chỉ huy vì thế cần cả cơ cấu, thông tin và khả năng chấp nhận giới hạn. Không có chức vụ mới hay uy tín chiến thắng nào tự miễn trừ người chỉ huy khỏi bài toán ấy.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Stalingrad củng cố một cách làm, không tạo ra một Stalin khác trong một ngày
Ảnh hưởng rõ nhất của Stalingrad là chứng minh một sự phối hợp giữa trung tâm, tham mưu và các mặt trận có thể tạo ra thắng lợi chiến dịch lớn. Thành công tăng trọng lượng của những người chỉ huy và phương thức được sử dụng. Nhưng nó phát triển trên những điều chỉnh đã có từ năm 1942, còn Stalin tiếp tục giữ vai trò đứng đầu chiến lược, nhân sự và phân bổ nguồn lực. Thay đổi trong cách sử dụng chuyên môn không đồng nghĩa quyền lực cá nhân đã được đặt dưới một cơ chế kiểm soát độc lập.
Bởi vậy, câu trả lời nên có mức độ: Stalingrad làm mạnh thêm xu hướng chỉ huy có tổ chức và phối hợp hơn, nhưng không chấm dứt sức ép chính trị, cạnh tranh hoặc sai lầm. Để kiểm tra xu hướng đó, cần theo dõi các quyết định sau trận đánh, kể cả những quyết định thất bại. Cách nhìn này giữ được ý nghĩa của chiến thắng mà vẫn nhìn thấy điều kiện tạo ra nó: năng lực của nhiều người, kinh nghiệm tích lũy và khả năng sử dụng nguồn lực. Nó cũng để lại một câu hỏi quan trọng về quyền lực: khi thành công làm tăng uy tín của lãnh đạo, ai còn đủ sức chỉ ra giới hạn tiếp theo?
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XXI: The Change of Seasons — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XXII: Thrust and Counterthrust — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XXIII: Stalingrad, Finale — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- Earl F. Ziemke — Stalingrad to Berlin, chương V: The Countermarch — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
- Mark Harrison — The Soviet Union and the Great Patriotic War, bản tác giả — University of Warwick; bản nghiên cứu tác giả
- Earl F. Ziemke — Stalingrad to Berlin, chương VI: The Center and the North — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio