BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 140

Stalin đối phó với nguy cơ tan rã tinh thần quân đội thế nào?

Stalin đối phó nguy cơ tan rã quân đội bằng sự kết hợp giữa cưỡng chế, vận động chính trị, tổ chức lại chỉ huy và duy trì khả năng chiến đấu thực tế. Nhưng ý chí của người lính không phải sản phẩm riêng của người lãnh đạo. Kinh nghiệm đơn vị, niềm tin vào đồng đội, nhu cầu bảo vệ gia đình và những gì họ biết về sự chiếm đóng của Đức đều tác động. Câu hỏi chính không chỉ là vì sao người lính sợ rời vị trí, mà còn là bằng cách nào họ có thể tiếp tục làm việc cùng nhau dưới áp lực.

Tân binh tập trung tại Moscow năm 1941.

Tân binh tập trung tại Moscow năm 1941. Ảnh ghi nhận huy động nhân lực, không cho phép suy ra tinh thần hoặc động cơ riêng của toàn bộ những người có mặt.

RIA Novosti archive, image #662757 / Anatoliy Garanin / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: RIA Novosti archive / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported

Những mốc cần đặt cạnh nhau

31/7/1941
Hopkins ghi nhận Stalin nhấn mạnh giá trị kinh nghiệm chiến đấu; thông tin trình bày chưa được kiểm chứng độc lập.
28/7/1942
Mệnh lệnh 227 được ban hành trong khủng hoảng rút lui.
9/10/1942
Quyền chỉ huy thống nhất được phục hồi, song bộ máy chính trị vẫn hiện diện.

Tinh thần chiến đấu khác với việc không dám bỏ chạy

Một đơn vị còn ở vị trí có thể đang quyết tâm, bị cô lập, không có đường rút hoặc sợ hình phạt. Ngược lại, rút lui theo kế hoạch có thể bảo toàn sức chiến đấu chứ không phản ánh tan rã. Bởi vậy, nghiên cứu tinh thần phải xem hành vi trong hoàn cảnh cụ thể: lực lượng còn nhận được mệnh lệnh không, có phối hợp được không, có giữ và sử dụng vũ khí hiệu quả không? Chỉ số đào ngũ hay một cảnh lính đứng hàng không thể một mình trả lời tất cả.

Trong nghiên cứu về chiến tranh Liên Xô, Mark Harrison đặt vấn đề dưới dạng khó khăn của hành động tập thể. Một người sẵn sàng chiến đấu vẫn cần tin rằng người bên cạnh và bộ máy phía sau cũng đang làm phần việc của mình. Nếu mọi người dự đoán đơn vị sẽ tan, hành vi tự cứu có thể lan nhanh. Đây là khung giải thích của sử gia, không phải lời tự thú đồng nhất của mọi binh sĩ. Nó giúp nhìn rõ điều Stalin cần duy trì: một tổ chức có thể hành động, chứ không chỉ một cảm xúc.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Tháng 7/1941: chính Stalin nói tới việc học rằng đối phương có thể bị đánh bại

Biên bản Harry Hopkins ghi cuộc gặp ngày 31/7/1941 cung cấp một chi tiết cụ thể. Stalin nói ông muốn các đơn vị có kinh nghiệm tiếp xúc chiến đấu để hiểu người Đức có thể bị tiêu diệt, không phải những đối thủ siêu phàm. Trong cùng cuộc trao đổi, ông bàn về tổ chức lực lượng và nhu cầu vật chất. Đây là chứng cứ về điều Stalin trình bày với đại diện Roosevelt, không phải một cuộc khảo sát độc lập xác nhận lực lượng Liên Xô đang có đúng mức tin tưởng ấy.

Ý tưởng trong lời trình bày có một logic quân sự dễ hiểu: một thành công có thể quan sát làm giảm cảm giác bất lực tốt hơn một lời bảo đảm trừu tượng. Nhưng đưa quân vào chiến đấu để tích lũy kinh nghiệm cũng chứa rủi ro; nếu huấn luyện, chỉ huy và yểm trợ không đủ, nó có thể chỉ tạo thêm tổn thất. Vì thế, không thể biến lời Stalin thành lời khuyên rằng cứ đưa lính mới ra trận là tinh thần sẽ tốt lên. Điều cần kiểm tra là điều kiện khiến kinh nghiệm trở thành năng lực thay vì sang chấn.

Hopkins còn lưu ý rằng thông tin ông ghi lại chưa được nguồn khác xác nhận. Chi tiết ấy cần được giữ khi sử dụng các con số hoặc đánh giá trong biên bản. Trong bài này, tài liệu được dùng để nhận diện một cách Stalin giải thích vấn đề, không để lấy lời ông làm số liệu khách quan về toàn bộ quân đội. Chính sự khác nhau giữa lời hứa với đồng minh và trạng thái thực tế của đơn vị là điều khiến báo cáo ngoại giao cần đối chiếu.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Kỷ luật và trừng phạt: tăng chi phí rời bỏ tổ chức

Các biện pháp trừng phạt, kiểm soát đào ngũ và mệnh lệnh giữ vị trí có vai trò thực trong bộ máy Stalin. Mệnh lệnh 227 ngày 28/7/1942 xuất hiện giữa một cuộc rút lui nghiêm trọng. Tường thuật của Ziemke và Bauer đặt nó cạnh nỗ lực thay đổi giọng điệu báo chí, củng cố kỷ luật và yêu cầu kết quả quân sự cụ thể. Như vậy, cưỡng chế không phải một chi tiết có thể bỏ qua khi nói về sự bền bỉ của Hồng quân.

Nhưng đe dọa hình phạt không tự cung cấp phương án chiến đấu khả thi. Một người bị buộc giữ vị trí vẫn cần đạn, thông tin và một bộ chỉ huy biết điều phối. Cần phân biệt rút lui được phép với tháo chạy, bị bắt trong vòng vây với chủ động cộng tác, và một quy định khắc nghiệt với cách thực hiện ở từng nơi. Khẳng định mọi người lùi lại đều bị bắn vừa sai về cơ chế vừa che khuất trách nhiệm của những quyết định cụ thể. Phân tích vai trò cưỡng chế phải ghi nhận nạn nhân của nó, không biến họ thành một chi phí vô danh được chiến thắng về sau tự động hợp thức hóa.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1]

Một bộ máy chỉ huy đáng tin có thể giảm hoảng loạn bằng hành động

Năm 1942, cơ chế chỉ huy được điều chỉnh và vai trò người có chuyên môn tăng lên. Việc phục hồi quyền chỉ huy thống nhất trong tháng 10 không xóa công tác chính trị, nhưng làm rõ hơn trách nhiệm phát và thi hành mệnh lệnh. Một người lính ở cấp dưới không cần biết đầy đủ cuộc tranh luận tại Moscow để cảm nhận hậu quả của thay đổi: lệnh có tới kịp không, đơn vị có được yểm trợ không và nhiệm vụ có phù hợp sức người còn lại không? Sự đáng tin của tổ chức được kiểm nghiệm hằng ngày bằng những điều đó.

Không nên từ cải cách suy ra chất lượng đã đồng đều trên toàn quân đội. Đơn vị có kinh nghiệm vẫn có thể mất cán bộ, bị chia cắt hoặc nhận nhiệm vụ vượt khả năng. Cách đọc đúng là xem cải cách mở ra điều kiện cho phối hợp tốt hơn, còn kết quả phụ thuộc việc thực hiện. Những thành công chiến dịch có thể củng cố niềm tin rằng tổn thất không vô ích; các thất bại cũng có thể làm niềm tin ấy suy yếu trở lại. Tinh thần vì thế có lịch sử biến động, không phải một tài nguyên được lãnh đạo huy động xong rồi giữ nguyên tới năm 1945.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1]

Lương thực, vũ khí và vận tải tạo giới hạn cho lời kêu gọi

Những nghiên cứu của Harrison về công nghiệp và kinh tế chiến tranh nhấn mạnh việc tái tổ chức sản xuất, chuyển nguồn lực và đối phó các đứt gãy vật chất. Từ góc độ tinh thần đơn vị, ý nghĩa không nằm ở một con số tổng sản lượng duy nhất. Người lính cần vũ khí dùng được và hàng thật tới vị trí, còn bộ chỉ huy cần khả năng duy trì những đơn vị đã được huy động. Một kế hoạch có đủ người trên giấy vẫn có thể mất sức chiến đấu nếu mạng lưới tiếp tế không theo kịp.

Tiếp tế còn có một tác động về sự tin cậy. Khi đơn vị thấy hàng và tăng viện tới đều hơn, lời khẳng định rằng nhà nước vẫn hoạt động có một bằng chứng hữu hình. Đây là suy luận về cơ chế, không phải khẳng định mọi lần nhận thêm khẩu phần đều làm tinh thần tăng theo cùng một tỷ lệ. Cũng phải nhìn phía chịu gánh nặng: ưu tiên quân đội buộc hậu phương lao động và tiêu dùng trong những điều kiện khắc nghiệt. Khả năng chiến đấu được duy trì bởi xã hội rộng hơn, không chỉ bởi các quyết định ở tổng hành dinh.

Vì vậy, việc tách tinh thần khỏi tổ chức vật chất dễ dẫn tới một lời giải sai. Tuyên truyền có thể hứa viện trợ, chiến thắng hoặc sự quan tâm; một chuỗi cung ứng có thể xác nhận hoặc phủ nhận lời hứa ngay trong đời sống người lính. Điều này không làm vai trò của ý tưởng trở nên nhỏ. Nó cho thấy ý tưởng có hiệu lực bền hơn khi người nghe có điều kiện hành động theo nó. Kỷ luật không thể khiến một vũ khí thiếu đạn tiếp tục bắn.

Đối chiếu tư liệu: [4] [2]

Chính sách Đức làm ý nghĩa của đầu hàng và kháng cự thay đổi

USHMM cho thấy cách Đức đối xử với tù binh Liên Xô ngay từ năm 1941 gắn với ý thức hệ Quốc xã: đói, thiếu nơi trú, bệnh tật và giết người hàng loạt không chỉ là sự bất tiện ngoài ý muốn. Khi tin tức và trải nghiệm về chiếm đóng lan tới người lính, việc rời bỏ cuộc chiến không còn có thể được hình dung đơn giản như đổi sự nguy hiểm lấy an toàn. Điều đó giúp giải thích vì sao nhu cầu bảo vệ gia đình, cộng đồng và chính bản thân có thể cùng thúc đẩy kháng cự.

Không được suy từ chính sách Đức rằng mọi binh sĩ biết đầy đủ số phận tù binh hoặc đều chọn giống nhau. Cũng không thể dùng sự tàn bạo của Đức để biện minh cho trừng phạt tập thể phía Liên Xô. Đây là hai loại hành động cần xác định trách nhiệm riêng. Lập luận lịch sử nằm ở tương tác: những gì người lính nghe và thấy về đối phương thay đổi ý nghĩa các lựa chọn của họ, trong khi tuyên truyền Stalin cố tổ chức cách hiểu về cuộc chiến. Người lính có thể chống xâm lược vì những lý do sâu sắc hơn lòng trung thành cá nhân với Stalin.

Đối chiếu tư liệu: [5] [1]

Điều được giữ lại là một khả năng hợp tác, với cái giá rất lớn

Không có một biện pháp riêng nào giải thích sự tồn tại của Hồng quân qua những khủng hoảng 1941–1942. Trừng phạt làm tăng chi phí rời vị trí; vận động chính trị tạo ý nghĩa chung; kinh nghiệm và chỉ huy tạo khả năng phối hợp; tiếp tế duy trì phương tiện để tiếp tục chiến đấu. Chúng có thể hỗ trợ nhau hoặc xung đột. Cưỡng chế quá mức có thể làm báo cáo méo mó, còn một nhiệm vụ được giải thích thuyết phục vẫn có thể thất bại nếu điều kiện vật chất không đủ.

Đánh giá vai trò Stalin cần phân biệt đóng góp vào tổ chức kháng chiến với quyền nhận toàn bộ công lao của những người tham gia. Chính nhà nước ấy cũng đã tạo nhiều sự sợ hãi, bất công và sai lầm mà người lính phải vượt qua. Việc họ tiếp tục chiến đấu không tự xác nhận mọi chính sách đều cần thiết. Câu hỏi hữu ích nhất là biện pháp nào làm tăng khả năng hợp tác thực tế, biện pháp nào chỉ che giấu khủng hoảng và ai phải gánh cái giá. Nhìn theo cách đó, tinh thần quân đội trở thành một vấn đề lịch sử về con người và tổ chức, không phải khẩu hiệu về ý chí vô hạn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Mark Harrison — The Soviet Union and the Great Patriotic War, bản tác giả — University of Warwick
  2. FRUS — Memorandum by Harry L. Hopkins, cuộc gặp 31 July 1941 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  3. Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XXI: The Change of Seasons — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  4. Mark Harrison — Industry and the Economy, bản tác giả — University of Warwick
  5. The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941–January 1942 — United States Holocaust Memorial Museum