STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 132
Stalin khai thác lòng yêu nước để huy động kháng chiến ra sao?
Stalin huy động lòng yêu nước bằng cách đặt cuộc chiến chống Đức trong câu chuyện bảo vệ quê hương, gia đình và lịch sử chung, đồng thời giữ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Ông sử dụng ngôn ngữ gần gũi trong diễn văn tháng 7/1941, viện dẫn các anh hùng lịch sử vào tháng 11 và điều chỉnh quan hệ với Giáo hội Chính thống năm 1943. Nhưng tinh thần kháng chiến không phải sản phẩm riêng của tuyên truyền: cuộc xâm lược và bạo lực chiếm đóng tạo ra những động cơ sinh tồn mà nhà nước tìm cách kết nối với mục tiêu của mình.

Lãnh đạo Đảng và Chính phủ Liên Xô trên lễ đài Lăng Lenin, Moscow, trong cuộc duyệt binh ngày 7/11/1941.
Tác giả/cơ quan: V. A. Malyshev (theo mô tả ảnh); Главархив Москвы. Mos.ru / Главархив Москвы / V. A. Malyshev / CC BY 4.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Ghi công tác giả · Nguồn: Главархив Москвы / Mos.ru qua Wikimedia Commons · CC BY 4.0
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- Cuối thập niên 1930
- Các mô-típ lịch sử Nga đã nổi bật trong tuyên truyền trước chiến tranh.
- 3/7/1941
- Stalin trực tiếp phát thanh lời kêu gọi chống xâm lược.
- 7/11/1941
- Diễn văn viện dẫn anh hùng lịch sử cùng biểu tượng Lenin.
- 4/9/1943
- Stalin gặp các lãnh đạo Chính thống giáo, chấp thuận đề xuất bầu Thượng phụ.
Lòng yêu nước không bắt đầu từ một lệnh của Stalin
Khả năng nhà nước huy động một cảm xúc không đồng nghĩa nhà nước đã tạo ra cảm xúc đó. Trong phần tóm tắt chương nghiên cứu về tôn giáo và vấn đề dân tộc, Sarah Davies chỉ ra rằng những tình cảm này vẫn tồn tại mạnh trong xã hội thập niên 1930. Các mô-típ lịch sử Nga đã xuất hiện nổi bật trong tuyên truyền từ trước chiến tranh; năm 1941 không phải một điểm khởi đầu hoàn toàn mới.
Cuộc tấn công của Đức đưa vấn đề bảo vệ đất nước tới một mức độ trực tiếp và khẩn cấp. Tổng thuật của USHMM cho thấy chiến tranh ở phía Đông gắn với chinh phục lãnh thổ, chính sách chủng tộc và giết hại dân thường. Bởi vậy, người dân có thể chống quân chiếm đóng vì gia đình, cộng đồng và sự sống còn mà không cần có cùng mức độ tin tưởng vào Stalin hoặc toàn bộ chính sách của chế độ.
Điều cần giải thích là cách lãnh đạo nối những động cơ ấy với một chiến lược huy động chung. Nếu coi mọi hành động kháng chiến là kết quả của một bài diễn văn, ta xóa vai trò của con người và hoàn cảnh địa phương. Nếu bỏ qua tuyên truyền và tổ chức nhà nước, ta lại không giải thích được cách những động cơ riêng được chuyển thành công việc quân sự và hậu phương trên quy mô lớn.
Ngày 3/7/1941: Mở rộng đối tượng của lời kêu gọi
Trong lời phát thanh ngày 3/7, Stalin không chỉ nói với đảng viên hoặc một giai cấp. Ông hướng tới công dân, người lính, thủy thủ và gọi người nghe bằng ngôn ngữ gia đình, cộng đồng. Cách xưng hô ấy giúp đặt cuộc chiến vào một phạm vi rộng hơn sự trung thành với tổ chức: đất nước đang bị xâm lược, nên những người có hoàn cảnh khác nhau được yêu cầu nhận mình là một phần của cuộc chống trả.
Bài nói vừa thừa nhận mất những vùng lãnh thổ, vừa bác bỏ hình ảnh quân Đức bất khả chiến bại. Đây là một lựa chọn tu từ đáng chú ý. Nếu chỉ phủ nhận thất bại, lời kêu gọi khó phù hợp với điều người nghe đã thấy; nếu chỉ kể tổn thất, nó có thể làm tăng cảm giác vô vọng. Stalin kết hợp mô tả hiểm họa với lời hứa rằng tiếp tục chiến đấu vẫn có ý nghĩa.
Tuy nhiên, văn bản còn chứa sự biện minh cho hiệp ước năm 1939 và các khẳng định có mục đích động viên. Ta có thể dùng nó để phân tích chiến lược truyền thông của lãnh đạo, nhưng không được lấy toàn bộ lời tự giải thích ấy làm kết luận khách quan về chính sách trước chiến tranh. Một nguồn sơ cấp vẫn cần được đọc trong mục đích và bối cảnh của người tạo ra nó.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Từ cảm xúc tới những công việc cụ thể của kháng chiến
Lòng yêu nước trong diễn văn không dừng ở lời hô hào. Stalin gắn nó với việc sản xuất, bảo vệ tài sản cần thiết, tổ chức kháng chiến trong vùng bị chiếm và ngăn quân địch sử dụng nguồn lực. Những yêu cầu này nhằm làm cho người ở ngoài đơn vị chiến đấu cũng thấy mình có một nhiệm vụ trong cuộc chiến. Một xã hội bị tấn công phải tiếp tục cung cấp thực phẩm, sửa chữa và vận chuyển để quân đội còn khả năng hoạt động.
Đồng thời, lời kêu gọi có mặt cưỡng chế: chống hoảng loạn, trừng phạt người bị xem là phá hoại và áp dụng những biện pháp tước nguồn lực của đối phương. Không nên đọc đoạn nói về cộng đồng rồi bỏ qua phần yêu cầu kiểm soát. Trong huy động thời chiến, cảm hứng và áp lực có thể đi cùng nhau, thậm chí cùng tác động lên một người.
Bạo lực của quân chiếm đóng làm cho những lời cảnh báo về sự sống còn có một cơ sở thực tế đáng sợ. Nhưng không phải mọi người đều hiểu tình hình cùng lúc hoặc phản ứng giống nhau. Những quyết định ở từng địa phương phụ thuộc thông tin, điều kiện tiếp cận và kinh nghiệm trực tiếp. Vì vậy, sự phù hợp giữa thông điệp của nhà nước với nỗi lo có thật cần được phân tích mà không suy ra một xã hội đồng nhất.
Ngày 7/11: Anh hùng lịch sử đứng cạnh biểu tượng Lenin
Diễn văn ngày 7/11/1941 trên Quảng trường Đỏ đem lại một ví dụ rõ về việc ghép nhiều tầng ký ức. Stalin viện dẫn Alexander Nevsky, Dmitry Donskoy, Minin, Pozharsky, Suvorov và Kutuzov để khích lệ người chiến đấu. Những nhân vật thuộc các thời đại trước cách mạng được đưa vào câu chuyện bảo vệ đất nước ở hiện tại.
Nhưng bài nói đồng thời kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười và kết thúc bằng biểu tượng Lenin. Điều này bác bỏ cách kể rằng chế độ đơn giản vứt bỏ chủ nghĩa cộng sản để thay bằng lòng yêu nước truyền thống. Thông điệp thực tế là một sự kết hợp: ký ức lịch sử rộng hơn được huy động dưới sự lãnh đạo chính trị mà Đảng vẫn tuyên bố nắm giữ.
Sự kết hợp có lợi về chiến lược vì người nghe không cần có cùng một lối đi tới quyết tâm kháng chiến. Một người có thể xúc động trước tên Kutuzov, người khác trước ký ức cách mạng, người khác nữa vì quân địch đang tới gần nhà. Nhà nước cố đặt các lối đi ấy vào một mục tiêu chung. Hiệu quả của cách làm vẫn phải được kiểm tra bằng phản ứng xã hội, không thể tự suy ra từ sức mạnh của những biểu tượng.
Tháng 9/1943: Từ lời nói đến điều chỉnh với Giáo hội
Điện của Đại sứ Mỹ William Standley ngày 7/9/1943 chuyển lại thông cáo về cuộc gặp ngày 4/9 giữa Stalin và các lãnh đạo Chính thống giáo Sergius, Alexis, Nikolai; Molotov cũng có mặt. Theo thông cáo được trích, các giáo phẩm đề nghị triệu tập hội nghị để bầu Thượng phụ và lập Thánh hội đồng. Stalin nói chính phủ không phản đối. Đây là một động thái có thể đối chiếu bằng văn bản ngoại giao đương thời.
Không nên từ đó khẳng định Stalin đã thay đổi niềm tin tôn giáo riêng hoặc chấp nhận tự do tôn giáo đầy đủ. Điều quan sát được là một sự điều chỉnh trong quan hệ giữa chính quyền với một thiết chế tôn giáo. Về mặt huy động, nó mở thêm không gian hợp tác với những người có đức tin; về mặt chính trị, nhà nước vẫn giữ vị trí quyết định đối với giới hạn của sự hợp tác ấy.
Steven Merritt Miner, theo phần giới thiệu nghiên cứu của nhà xuất bản UNC Press, cho rằng chỉ giải thích chính sách này bằng nhu cầu khơi dậy tinh thần dân tộc là chưa đủ. Ông nhấn mạnh cả việc tái lập quyền lực ở những vùng Hồng quân giành lại và thông điệp hướng tới Đồng minh phương Tây. Đây là một cách diễn giải học thuật về nhiều mục tiêu đan xen, không phải chứng cứ cho một động cơ duy nhất.
Thông điệp đối nội cũng được gửi tới bên ngoài
Ngay trong diễn văn tháng 7/1941, Stalin đặt cuộc chống trả của Liên Xô trong mối liên hệ với những dân tộc châu Âu chịu ách Đức Quốc xã và sự hỗ trợ từ bên ngoài. Điều đó cho phép cuộc chiến được trình bày như một mục tiêu chung vượt qua khác biệt ý thức hệ. Với các đối tác không cộng sản, hình ảnh một dân tộc bảo vệ quê hương dễ tạo nền tảng hợp tác hơn lời kêu gọi cách mạng toàn cầu.
Chính sách đối với Giáo hội cũng có thể được nhìn ở hai hướng cùng lúc. Nó liên quan tới công dân Liên Xô nhưng còn ảnh hưởng cách công chúng nước ngoài đánh giá chế độ. Theo diễn giải của Miner, vấn đề tôn giáo giữ vai trò trong chính trị liên minh. Đây là lý do không nên chia tuyệt đối tuyên truyền thành một phần dành cho trong nước và một phần dành cho quốc tế.
Tuy nhiên, việc một thông điệp có thể phục vụ nhiều mục đích không có nghĩa mọi chi tiết đều nằm trong một kế hoạch hoàn hảo từ trước. Chính sách thay đổi theo tình hình chiến trường, nhu cầu ngoại giao và phản ứng của các bên. Lịch sử có thể xác định những công cụ mà lãnh đạo sử dụng; việc khẳng định một tính toán bí mật cụ thể cần thêm bằng chứng tương ứng.
Không thể đo lòng yêu nước chỉ bằng văn bản tuyên truyền
Các bài diễn văn cho biết nhà nước muốn khơi dậy điều gì và đề nghị người dân làm gì. Chúng không đo trực tiếp người dân tin bao nhiêu. Một người tiếp tục làm việc trong nhà máy có thể vì quyết tâm chống xâm lược, trách nhiệm với đồng nghiệp, nhu cầu nuôi gia đình hoặc nỗi sợ kỷ luật. Những động cơ ấy không loại trừ nhau và có thể thay đổi trong chiến tranh.
Cũng cần phân biệt Liên Xô đa dân tộc với một cộng đồng chỉ có ký ức lịch sử Nga. Những tên tuổi được viện dẫn trong diễn văn không đại diện giống nhau cho mọi công dân. Phân tích sự huy động phải giữ câu hỏi ai được đưa vào câu chuyện chung, ai có trải nghiệm khác và bằng chứng nào cho thấy họ đáp lại. Đọc một thông điệp trung ương như tiếng nói nguyên vẹn của cả xã hội sẽ làm mất những khác biệt quan trọng ấy.
Stalin đã sử dụng lòng yêu nước như một nguồn lực chính trị và quân sự, nhưng nguồn lực ấy gắn với những tình cảm có trước và hiểm họa có thật. Điểm nổi bật nằm ở khả năng kết nối quê hương, ký ức lịch sử, tôn giáo và biểu tượng cách mạng trong một hệ thống huy động. Thấy rõ cơ chế này giúp giải thích sức chống trả mà vẫn giữ được vai trò, trải nghiệm và cái giá của những con người đã tạo nên nó.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Stalin, diễn văn phát thanh ngày 3/7/1941 — Seventeen Moments; bản dịch James von Geldern
- Stalin, diễn văn Quảng trường Đỏ ngày 7/11/1941 — ibiblio; bản công bố Soviet Russia Today, tháng 12/1941
- Standley báo cáo cuộc gặp Stalin và các giáo phẩm, 7/9/1943 — Office of the Historian, FRUS 1943, tập III, tài liệu 708
- Steven Merritt Miner, Stalin’s Holy War: Religion, Nationalism, and Alliance Politics, 1941–1945; giới thiệu luận điểm — University of North Carolina Press
- Sarah Davies, Religion and the nationalities question; phần tóm tắt chương — Cambridge University Press, Popular Opinion in Stalin’s Russia, 1997
- Invasion of the Soviet Union, June 1941 — United States Holocaust Memorial Museum