STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 128
Stalin phản ứng ra sao trong những ngày đầu Đức tấn công?
Stalin phản ứng với cuộc xâm lược ngày 22/6/1941 bằng các cuộc họp, quyết định huy động và việc tập trung quyền lực trong bộ máy thời chiến; ông không lập tức trực tiếp phát biểu với cả nước. Những thất bại dồn dập cũng dẫn tới một cuộc khủng hoảng lãnh đạo mà hồi ký sau này kể lại theo những cách khác nhau. Muốn hiểu đúng, cần phân biệt ba việc: Stalin có hoạt động hay không, những quyết định ấy có hiệu quả không, và ta thực sự biết gì về trạng thái tinh thần của ông.

Bản đồ tái dựng của Wtfiv năm 2024 mô tả cuộc tiến công của phe Trục từ tháng 6 đến tháng 12/1941; đây là bối cảnh toàn chiến dịch, không chỉ những ngày đầu sau 22/6.
Tác giả/cơ quan: Wtfiv; dựa trên bản đồ của Gdr và các bản đồ USMA. Wtfiv / Gdr / bản đồ nền United States Military Academy / CC BY-SA 4.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 22/6/1941
- Đức xâm lược Liên Xô; Molotov phát biểu trên đài phát thanh.
- 21–28/6/1941
- Nhật ký thư ký ghi các cuộc tiếp khách tại văn phòng Stalin.
- 30/6/1941
- Thành lập GKO để điều phối quyền lực thời chiến.
- 3/7/1941
- Stalin trực tiếp phát thanh lời kêu gọi kháng chiến.
Buổi sáng 22/6: Ai nói với đất nước, ai họp ở Kremlin?
Điện của Đại sứ Mỹ Laurence Steinhardt gửi từ Moscow lúc 13 giờ ngày 22/6 ghi rõ Molotov thông báo cuộc tấn công trên đài phát thanh lúc 12 giờ 15. Bản tin này xác nhận người xuất hiện trước công chúng trong thời điểm đầu là người đứng đầu ngành ngoại giao. Nó không xác nhận Stalin mất khả năng điều hành. Hai kết luận ấy thường bị nhập làm một khi câu chuyện được kể bằng hình ảnh một nhà độc tài im lặng.
Ở một loại hồ sơ khác, các thư ký trực ghi lại người đến gặp Stalin trong những ngày 21–28/6. Nhật ký tiếp khách là chứng cứ hành chính về hoạt động tại văn phòng, có giá trị khác hẳn một lời nhớ lại sau hàng chục năm. Sự hiện diện của những cuộc gặp cho thấy trung tâm chính trị đang làm việc. Nhưng một danh sách tên và thời gian không tự chứng minh chất lượng của nhận định hay mức độ chính xác của tin chiến trường.
Vì thế, câu hỏi hữu ích không phải chỉ là Stalin đã lên sóng chưa. Cần theo dõi song song thông điệp công khai và công việc trong cơ quan lãnh đạo. Molotov có thể làm người phát ngôn trong khi Stalin vẫn tham gia quyết định; đồng thời, một bộ máy vẫn họp đều có thể đang ra những mệnh lệnh không phù hợp với tình hình.
Từ tránh chiến tranh đến phải điều hành chiến tranh
Trước cuộc xâm lược, Stalin đặt nặng việc tránh một cuộc chiến vào thời điểm ông cho là bất lợi. Theo phần tóm tắt nghiên cứu của Cynthia A. Roberts, ý đồ chính trị ấy không hòa hợp với những giả định thiên về tiến công trong kế hoạch của Bộ Tổng tham mưu. Đây là một cách giải thích học thuật về sự thiếu thống nhất chính trị và quân sự, không phải bằng chứng rằng mọi người trong lãnh đạo có cùng một kế hoạch bí mật.
Ngày 22/6 buộc những giả định đó phải gặp thực tế. Khi lãnh thổ bị tấn công, chính quyền phải vừa xác định quy mô cuộc chiến, vừa huy động lực lượng và giữ liên lạc với những đơn vị đang mất kết nối. Quyết định có thể được ban hành nhanh hơn tốc độ kiểm chứng thông tin. Vấn đề của quyền lực tập trung lúc ấy là người có quyền ra lệnh không đồng thời nhìn thấy đầy đủ những gì đang xảy ra.
Không nên biến việc Stalin tiếp tục làm việc thành một lời bào chữa cho những chuẩn bị thất bại trước chiến tranh. Cũng không nên dùng kết quả thảm khốc để suy ngược rằng ông hoàn toàn vắng mặt. Trách nhiệm lãnh đạo nằm cả ở những quyết định đã được thực hiện, những giả định được duy trì quá lâu và khả năng sửa sai khi bằng chứng mới xuất hiện.
Nhật ký tiếp khách chứng minh được đến đâu?
Một nhật ký tiếp khách có ưu điểm rất cụ thể: nó được lập để ghi hoạt động hành chính, không nhằm xây dựng một cốt truyện hoàn chỉnh về chiến tranh. Nó có thể giúp bác bỏ lời kể rằng Stalin biến mất khỏi công việc suốt nhiều tuần ngay sau cuộc tấn công. Tuy nhiên, phạm vi của tài liệu vẫn hẹp: đó là những cuộc gặp được ghi tại địa điểm và theo quy trình nhất định.
Nếu một ngày không có tên trong nhật ký, ta chưa biết chắc người lãnh đạo không làm việc ở nơi khác, không gọi điện hoặc không tiếp ai ngoài cơ chế ghi sổ. Ngược lại, nếu có nhiều người đến, ta chưa biết ông đã nghe họ đến đâu. Một cuộc họp có thể dùng để thu thập dữ liệu, tranh luận phương án hoặc áp đặt kết luận; danh sách khách không tự phân biệt ba khả năng ấy.
Cách sử dụng thận trọng là đặt hồ sơ này cạnh các sắc lệnh, mệnh lệnh, điện báo và lời kể có nguồn gốc rõ ràng. Khi các loại tài liệu cùng chỉ về một hành động, kết luận vững hơn. Khi chúng không khớp, phải giữ khoảng trống ấy trong lời giải thích thay vì lấp bằng một chẩn đoán tâm lý hấp dẫn nhưng không kiểm chứng được.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Câu chuyện suy sụp: Hồi ức không phải băng ghi âm
Những tường thuật về Stalin rút về nhà nghỉ và lo sợ các đồng sự tới bắt mình thường được dùng làm cao trào của cuộc khủng hoảng cuối tháng 6. Chúng liên quan đến hồi ức được kể hoặc công bố về sau, trong bối cảnh chính trị đã thay đổi. Không thể trình bày những câu nói riêng tư trong các tường thuật đó như thể chúng được ghi âm ngay tại chỗ.
Điều cần tách ra là một giai đoạn căng thẳng nghiêm trọng có thể đã xảy ra, với mệnh đề rộng hơn rằng toàn bộ nhà nước ngừng hoạt động vì Stalin tê liệt. Mệnh đề thứ hai phải được kiểm tra bằng dấu vết hành chính. Việc các cơ quan vẫn ban hành quyết định không phủ nhận khả năng một cá nhân dao động, nhưng ngăn ta dùng một giai thoại để thay thế lịch sử của cả bộ máy.
Ở đây, kết luận chắc chắn hơn nằm ở diễn biến thể chế: ngày 30/6, Ủy ban Quốc phòng Nhà nước được thành lập. Sự kiện ấy có văn bản và mốc công bố rõ ràng. Những diễn giải về động cơ riêng tư đằng sau quá trình thành lập phải đứng ở tầng suy luận, không được đặt ngang hàng với chính sự tồn tại của nghị quyết.
Ngày 30/6: Tập trung quyền lực để ứng phó khủng hoảng
Nghị quyết ngày 30/6/1941 về thành lập Ủy ban Quốc phòng Nhà nước, thường viết tắt GKO, được công bố trên Pravda ngày 1/7. Đây là bước tạo một cơ quan quyền lực khẩn cấp để tổ chức nỗ lực chiến tranh. Nó cho thấy phản ứng của lãnh đạo không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn ở cách điều phối nhà nước, kinh tế và nguồn lực.
Ý nghĩa chiến lược của một đầu mối khẩn cấp là giảm những tranh chấp thẩm quyền khi thời gian rất ngắn. Quân đội cần người và vũ khí; nhà máy cần nguyên liệu và điện; đường sắt phải đáp ứng nhiều yêu cầu đồng thời. Nếu mỗi bộ phận tự bảo vệ ưu tiên của mình, một mệnh lệnh quân sự trên giấy có thể thiếu điều kiện vật chất để thực hiện.
Nhưng tập trung quyền lực cũng có giới hạn. Một cơ quan mới không tự chữa được dữ liệu sai, liên lạc đứt đoạn hoặc tâm lý sợ báo tin xấu. Do đó, việc thành lập GKO cần được hiểu là một giải pháp tổ chức trong khủng hoảng, không phải bằng chứng rằng tất cả vấn đề đã được giải quyết từ cuối tháng 6. Hiệu lực phải được đánh giá qua hoạt động tiếp theo.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Ngày 3/7: Stalin thay đổi ngôn ngữ của cuộc chiến
Trong diễn văn phát thanh ngày 3/7, Stalin trực tiếp hướng tới công dân, quân nhân và những người được gọi bằng ngôn ngữ gần gũi của một cộng đồng đang bị tấn công. Bài nói thừa nhận mất lãnh thổ, kêu gọi huy động hậu phương, kháng chiến và chống hoảng loạn. Nó đặt cuộc chiến vào khuôn khổ bảo vệ đất nước, đồng thời liên hệ với những dân tộc đang chịu sự thống trị của Đức Quốc xã.
Bài diễn văn cũng tự bảo vệ chính sách trước đó, nhất là hiệp ước Đức–Xô năm 1939. Những lập luận ấy là bằng chứng về cách Stalin muốn công chúng hiểu quyết định của mình; chúng không phải sự đánh giá lịch sử trung lập về bản hiệp ước và các hệ quả đối với Đông Âu. Khi đọc một lời kêu gọi thời chiến, phải phân biệt thông tin, yêu cầu hành động và sự biện minh chính trị.
Đại sứ Steinhardt báo về Washington ngay trong ngày, nhưng mở đầu bằng việc thừa nhận rất khó ước lượng phản ứng của dân chúng. Ông quan sát tinh thần chiến đấu tại Moscow và nói rõ không có đủ thông tin về nông dân hoặc tâm trạng Hồng quân. Giới hạn tự nêu ấy đáng được giữ lại, thay vì biến điện báo thành bằng chứng rằng cả Liên Xô đã lập tức có cùng một phản ứng.
Một phản ứng có hoạt động, có sai lầm và có khoảng trống chứng cứ
Chuỗi sự kiện cho thấy Stalin không biến mất khỏi lịch sử những ngày đầu chiến tranh. Hồ sơ tiếp khách, việc tổ chức cơ quan khẩn cấp và diễn văn ngày 3/7 đều để lại dấu vết có thể kiểm tra. Đồng thời, sự tồn tại của những hành động ấy không làm nhẹ trách nhiệm của ông đối với một hệ thống đã bước vào cuộc chiến với nhiều giả định sai và khả năng thích ứng bị thử thách dữ dội.
Nếu đặt câu hỏi liệu một phản ứng sáng suốt hơn có tránh được mọi thất bại hay không, ta đã bước sang giả thuyết phản thực tế. Một số tổn thất có thể được giảm bằng thông tin tốt hơn và quyền chủ động thích hợp hơn, nhưng không thể đo kết quả của một phương án chưa từng xảy ra chỉ từ số cuộc họp hoặc thời điểm phát thanh. Chiến trường còn phụ thuộc lực lượng, hậu cần và lựa chọn của đối phương.
Bài học nằm ở cách đọc quyền lực trong khủng hoảng: cần xem người lãnh đạo nhận được gì, quyết định gì, điều chỉnh cơ quan nào và thông điệp nào được đưa ra. Ở mỗi bước, chứng cứ có giới hạn riêng. Giữ những giới hạn đó giúp ta thấy cả hoạt động thực tế lẫn thất bại của Stalin, thay vì chỉ chọn một huyền thoại để tôn vinh hoặc kết tội.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Nhật ký thư ký trực về khách gặp Stalin, 21–28/6/1941 — ЭБИД; bản công bố Izvestiya TsK KPSS, 1990, số 6
- Steinhardt báo cáo lời phát thanh của Molotov, 22/6/1941 — Office of the Historian, FRUS 1941, tập I, tài liệu 620
- Nghị quyết thành lập GKO, 30/6/1941 — ЭБИД; văn bản công bố trên Pravda ngày 1/7/1941
- Steinhardt nhận xét diễn văn Stalin, 3/7/1941 — Office of the Historian, FRUS 1941, tập I, tài liệu 624
- Stalin: Radio Address to the Soviet People, 3/7/1941 — Seventeen Moments; bản dịch James von Geldern
- Cynthia A. Roberts, Trapped on the Eve of War, 1941: Stalin and His Generals Failing Separately and Together, 2022; tóm tắt nghiên cứu — CUNY Academic Works, Hunter College