STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 133
Vai trò của công nghiệp sơ tán về phía Đông dưới thời Stalin
Công nghiệp sơ tán về phía Đông giúp Liên Xô bảo toàn một phần quan trọng năng lực sản xuất khi quân Đức tiến sâu vào lãnh thổ năm 1941–1942. Nhưng di chuyển được nhà máy không đồng nghĩa sản xuất lập tức phục hồi. Máy móc phải đi cùng người có kỹ năng, điện, nguyên liệu, vận tải và nơi ăn ở. Vai trò của Stalin nằm trong việc ra quyết định và huy động bộ máy; kết quả thực tế còn dựa vào công việc của cán bộ công nghiệp, đường sắt, kỹ sư và công nhân, giữa nhiều tổn thất và ứng biến.

Xe tăng T-34 trong nhà xưởng tại vùng Ural, năm 1942 theo hồ sơ RIA Novosti. Không xác định đây là một nhà máy sơ tán cụ thể từ hình ảnh này.
Tác giả/cơ quan: V. Kaushanov / В. Каушанов. RIA Novosti archive, image #1274 / V. Kaushanov / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP · Nguồn: RIA Novosti qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 24/6/1941
- Thành lập Hội đồng Sơ tán.
- 5/7/1941
- GKO quyết định chuyển sản xuất động cơ diesel Kirov tới Sverdlovsk.
- Nửa cuối năm 1941
- Đợt di chuyển công nghiệp lớn diễn ra dưới áp lực quân Đức.
- 1942
- Một đợt sơ tán tiếp theo gắn với cuộc tiến công của Đức ở miền nam.
Một bài toán khác với việc giữ tuyến trên bản đồ
Quân đội có thể rút khỏi một khu vực trong vài ngày, nhưng một cơ sở sản xuất không thể làm như vậy bằng cách chỉ đổi vị trí tập kết. Thiết bị cần tháo dỡ, đánh dấu, vận chuyển và lắp lại; những bộ phận nhỏ hoặc kiến thức thao tác có thể quan trọng ngang một cỗ máy lớn. Nếu chỉ cứu vật nặng mà mất đội ngũ sử dụng và bảo trì, năng lực sản xuất vẫn bị tổn hại.
Mark Harrison đặt kinh tế vào trung tâm khả năng tiếp tục chiến tranh của Liên Xô. Vũ khí chỉ là một phần: quân đội còn cần quần áo, thực phẩm, nhiên liệu, thông tin liên lạc và phương tiện di chuyển. Các nhà máy làm ra những thứ đó lại cần cả một hệ thống cung ứng. Vì thế, sơ tán không chỉ là cứu vài xưởng xe tăng nổi tiếng; nó là cố gắng giữ lại những mối nối của nền kinh tế.
Ý nghĩa chiến lược nằm ở thời gian. Nếu quân Đức chiếm được đất nhưng không chiếm được toàn bộ khả năng tái trang bị, Liên Xô vẫn có cơ sở vật chất để lập lực lượng mới. Ngược lại, một nhà máy được chuyển tới nơi an toàn quá muộn để đáp ứng nhu cầu chiến trường có thể không giúp được trong thời khắc khẩn cấp. An toàn và tốc độ phục hồi phải được cân nhắc cùng nhau.
Đối chiếu tư liệu: [2]
24/6/1941: Quyết định sơ tán xuất hiện rất sớm
Ngày 24/6/1941, Trung ương Đảng và Hội đồng Dân ủy quyết định thành lập Hội đồng Sơ tán. Hồ sơ RGASPI lưu văn bản gốc với chữ ký và sửa chữa của lãnh đạo. Mốc này quan trọng vì nó xuất hiện ngay trong những ngày đầu sau cuộc xâm lược, cho thấy bộ máy đã phải chuẩn bị cho khả năng mất đất và bảo toàn nguồn lực, dù diễn biến phía trước còn rất khó dự đoán.
Harrison mô tả những quyết định sớm liên quan tới khả năng chuyển cơ sở sản xuất xe tăng và thép giáp ra khỏi vùng nguy hiểm. Điều đó không có nghĩa một kế hoạch sơ tán toàn diện đã được chuẩn bị hoàn hảo từ trước. Các quyết định đầu tiên là phản ứng trong một cuộc khủng hoảng đang mở rộng; chúng phải liên tục đối mặt với tốc độ tiến quân của Đức và tình trạng thực tế tại nơi nhận.
Đặt Stalin vào quá trình này cần tránh hai cực. Không thể nói ông không làm gì trong khi những quyết định và cơ quan mới đã xuất hiện. Nhưng cũng không thể biến chữ ký ở trung tâm thành lời giải thích đầy đủ cho mọi đoàn tàu và mọi xưởng được dựng lại. Mệnh lệnh tạo thẩm quyền, còn thực hiện đòi hỏi hàng loạt lựa chọn kỹ thuật và tổ chức ở nhiều cấp.
Rời đi lúc nào, đi tới đâu: Hai quyết định đều có rủi ro
Tháo máy quá sớm làm mất sản lượng đang cần cho quân đội và có thể ảnh hưởng tinh thần địa phương. Chờ quá lâu có nguy cơ mất luôn đường vận chuyển, nhân lực và thiết bị. Câu hỏi không có một thời điểm đúng duy nhất cho tất cả nhà máy: nó phụ thuộc vị trí, công nghệ, tình hình chiến trường và năng lực tiếp nhận phía sau.
Điểm đến cũng không thể chỉ chọn bằng khoảng cách với quân Đức. Một nơi rất xa có thể an toàn hơn nhưng kéo dài vòng quay toa xe và đòi hỏi nhiều thời gian tái lập mạng lưới cung cấp. Một nơi gần hơn có thể có sẵn xưởng và nhân lực, nhưng lại nằm trong vùng địch có thể tiếp tục đe dọa. Lựa chọn hiệu quả phải tính đồng thời an toàn, hạ tầng và tốc độ sử dụng lại thiết bị.
Nghiên cứu của A. Yu. Ermolov về ngành xe tăng cho thấy các phương án địa điểm và thời hạn đã được thay đổi trong thực tế. Điều ấy phản ánh cả sự ứng biến cần thiết lẫn những chậm trễ gây tổn thất. Khi đánh giá một quyết định, cần phân biệt thông tin người đương thời có với điều người đọc về sau biết chắc. Không phải mọi lần thay đổi kế hoạch đều là sai lầm, nhưng cũng không thể gọi mọi chậm trễ là tất yếu.
Kirov và vùng Ural: Một trường hợp cho thấy sự phức tạp
Trong bài nghiên cứu dựa trên tài liệu lưu trữ, Ermolov phân tích việc di chuyển các bộ phận công nghiệp xe tăng từ Leningrad. Một quyết định GKO ngày 5/7/1941 đưa sản xuất động cơ diesel từ nhà máy Kirov tới Sverdlovsk. Việc di chuyển theo những cụm công việc tương đối hoàn chỉnh, cùng cán bộ kỹ thuật và người lao động, giúp giải thích vì sao tác giả đánh giá đợt đầu này thuận lợi hơn một số đợt về sau.
Nhưng toàn bộ nhà máy không đi theo một hành trình thẳng và thống nhất. Các dự kiến đối với Kirov và những cơ sở liên quan đã đổi khi áp lực quân Đức tăng lên; Chelyabinsk trở thành một trung tâm quan trọng của việc tổ chức lại sản xuất. Sự khác nhau giữa những bộ phận chuyển được sớm và những bộ phận bị giữ lại hoặc chuyển muộn ngăn ta nói đơn giản rằng một nhà máy đã được cứu nguyên vẹn.
Bài học của trường hợp này là đơn vị có ý nghĩa không chỉ là tên doanh nghiệp. Trong cùng một nhà máy, phân xưởng động cơ, đúc, lắp ráp và đội ngũ chuyên môn có thể có số phận khác nhau. Đếm số cơ sở mang tên cũ xuất hiện ở phía Đông chưa đủ để biết bao nhiêu công suất đã phục hồi và những nút thắt nào vẫn còn tồn tại.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Đường sắt và nơi nhận phải gánh hai chiều của cuộc chiến
Quân đội cần người, đạn và nhiên liệu đi về phía mặt trận, trong khi máy móc và dân sơ tán đi theo chiều ngược lại. Cùng một hệ thống đường sắt phải phục vụ những nhu cầu cạnh tranh về toa xe, đường chạy, nhân công bốc dỡ và thời gian. Một đoàn thiết bị tới được nơi nhận không kết thúc bài toán nếu nó nằm chờ vì thiếu chỗ dỡ hoặc chưa có phương án lắp đặt.
Tại Ural, Siberia và những khu vực hậu phương khác, các địa phương nhận thêm cơ sở sản xuất còn phải chia sẻ điện, vận tải, thực phẩm và chỗ ở. Các nguồn lực ấy không tăng ngay theo số chuyến tàu. Dồn một phân xưởng quan trọng vào nơi có nhà xưởng sẵn có thể giải quyết được một vấn đề, đồng thời tạo ra cạnh tranh mới với hoạt động đang diễn ra tại địa phương.
Điều này giải thích vì sao khẩu lệnh tăng sản lượng không đủ. Người quản lý phải xác định thiếu gì trước: máy công cụ, thép, điện hay lao động có kỹ năng. Nếu giải sai nút thắt, bổ sung thêm một loại thiết bị vẫn không làm dây chuyền vận hành. Sức mạnh của một nền công nghiệp thời chiến nằm ở khả năng nối lại những điều kiện bổ sung cho nhau, chứ không phải chỉ tập trung nhiều tài sản ở cùng một địa điểm.
Người sơ tán là nguồn lực và cũng là con người phải sống
Cuốn To the Tashkent Station của Rebecca Manley nghiên cứu sơ tán dân thường qua tài liệu ở Nga, Ukraine và Uzbekistan. Phần giới thiệu của tác giả tại Queen’s University nhấn mạnh những chuyến tàu chật chội, việc tìm thực phẩm và nơi trú, cùng những căng thẳng xã hội tại nơi đến. Nghiên cứu ấy bổ sung một góc nhìn cần thiết cho câu chuyện thường chỉ được kể bằng máy móc và sản lượng.
Không được đồng nhất mọi người sơ tán với công nhân nhà máy, cũng không thể lấy số dân di chuyển làm số lao động công nghiệp được bảo toàn. Tuy nhiên, hai câu chuyện liên quan trực tiếp: một công nhân có kỹ năng vẫn cần ăn, ngủ và lo cho người thân. Nếu đời sống tối thiểu không được duy trì, việc sở hữu máy móc không bảo đảm doanh nghiệp có thể tiếp tục hoạt động.
Nhìn từ đây, thành tích phục hồi sản xuất có một chi phí mà bảng thống kê dễ che khuất. Người lao động phải làm việc trong hoàn cảnh di dời, thiếu thốn và bất định; các cộng đồng tiếp nhận phải chia sẻ nguồn lực vốn đã hạn chế. Ghi nhận đóng góp của họ không đòi hỏi tô đẹp quá trình sơ tán. Ngược lại, mô tả đúng khó khăn giúp thấy rõ hơn công việc mà họ đã thực sự làm được.
Từ chuyển máy tới sản xuất hàng loạt: Một bước nhảy không tự động
Sơ tán chỉ bảo toàn khả năng tiếp tục sản xuất; khả năng ấy phải được kích hoạt bằng việc tổ chức lại dây chuyền và nguồn cung. Kinh nghiệm chế tạo hàng loạt trước chiến tranh, tiêu chuẩn hóa và khả năng sử dụng những cơ sở công nghiệp đã có ở phía Đông đều giữ vai trò quan trọng. Nếu chỉ kể một đoàn tàu tới rồi vũ khí lập tức tuôn ra, ta bỏ qua phần khó nhất của quá trình phục hồi.
Harrison phân biệt đợt sơ tán lớn năm 1941 với một đợt nhỏ hơn trong cuộc tiến công của Đức năm 1942. Điều này nhắc rằng hậu phương vẫn phải điều chỉnh sau năm đầu chiến tranh. Những nơi đã được xem là an toàn có thể tiếp tục chịu áp lực, còn nhu cầu của quân đội thay đổi theo tổn thất và kế hoạch chiến dịch.
Ermolov cũng đặt câu hỏi về cách đánh giá thành công khi chỉ dùng số nhà máy và thời điểm bắt đầu sản xuất. Một cơ sở có thể đã cho ra sản phẩm đầu tiên nhưng chưa đạt công suất cần thiết, hoặc phải bù đắp thiết bị và nhân lực đã mất. Vì thế, tiêu chí phù hợp hơn gồm cả khả năng duy trì sản lượng, chất lượng và tính liên tục của mạng lưới cung cấp trong những tháng tiếp theo.
Một điều kiện của sức bền, không phải phép màu không có sai lầm
Sơ tán công nghiệp giúp ngăn thắng lợi lãnh thổ của Đức biến ngay thành sự triệt tiêu khả năng tái trang bị của Liên Xô. Đây là một đóng góp chiến lược rất lớn. Nhưng thành công tổng thể không chứng minh từng quyết định đều đúng hạn, từng nhà máy đều được cứu hoặc mọi tổn thất đều không thể tránh. Hai nhận định ấy có thể cùng đúng mà không mâu thuẫn.
Nếu hỏi liệu chuẩn bị trước tốt hơn có giảm được chi phí hay không, đó là một giả thuyết hợp lý để nghiên cứu, nhưng cần gắn với cơ sở cụ thể và thông tin đương thời. Không thể chỉ dùng kết quả cuối cùng để chứng minh hệ thống đã tối ưu. Cũng không thể từ những thiếu sót có thật kết luận quá trình sơ tán không quan trọng đối với khả năng tiếp tục chiến tranh.
Vai trò của Stalin nên được đánh giá trong toàn bộ chuỗi quyết định và thực hiện: chọn ưu tiên, tạo thẩm quyền, phân bổ nguồn lực, rồi chịu trách nhiệm về cách bộ máy vận hành. Công việc của kỹ sư, công nhân, cán bộ địa phương và đường sắt không phải phần phụ của câu chuyện đó. Chính họ biến quyết định thành năng lực vật chất mà chiến trường có thể sử dụng, với một cái giá lớn đối với đời sống con người.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Quyết định thành lập Hội đồng Sơ tán, 24/6/1941 — ЭБИД / RGASPI, f. 17, op. 166, d. 659, l. 67
- Mark Harrison, Industry and the Economy; bản tác giả ngày 17/8/2009, chương dự kiến cho The Soviet Union in World War II — University of Warwick, tr. 1–10
- A. Yu. Ermolov, Эвакуация предприятий советской танковой промышленности в 1941 г.: Уникальное историческое явление или масштабная неудача?; bản lưu HSE, 25 trang — Bản nghiên cứu tác giả A. Yu. Ermolov, lưu trên HSE; đối chiếu bản công bố RUDN năm 2010
- Rebecca Manley, To the Tashkent Station: Evacuation and Survival in the Soviet Union at War, 2009; giới thiệu tác giả — Department of History, Queen’s University / Cornell University Press