BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 137

Những tính toán của Stalin quanh phòng thủ Leningrad

Quanh Leningrad, Stalin phải đồng thời giữ một trung tâm công nghiệp và hải quân quan trọng, duy trì liên hệ với hậu phương, tổ chức giải vây và phân bổ lực lượng giữa nhiều mặt trận. Những mục tiêu ấy thường xung đột về thời gian và nguồn lực. Nhưng thảm kịch không thể giải thích chỉ bằng tính toán của Stalin: chiến lược bao vây và gây đói của Đức là nguyên nhân trực tiếp quyết định. Câu hỏi cần nghiên cứu là phía Liên Xô đã chọn cách chống lại chiến lược ấy ra sao, với những giới hạn và sai lầm nào.

Binh sĩ trong chiến hào trên Mặt trận Leningrad trước một cuộc tiến công, tháng 9/1941.

Binh sĩ trong chiến hào trên Mặt trận Leningrad trước một cuộc tiến công, tháng 9/1941. Ảnh không phải cảnh giải vây thành công năm 1943 hoặc kết thúc phong tỏa năm 1944.

RIA Novosti archive, image #58228 / Vsevolod Tarasevich / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: RIA Novosti archive / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported

Những mốc cần đặt cạnh nhau

9/1941
Leningrad rơi vào thế phong tỏa; tuyến Ladoga vẫn giữ vai trò liên hệ với hậu phương.
Xuân–hè 1942
Thảm họa Tập đoàn quân Xung kích 2 làm bộc lộ giới hạn giải vây và phối hợp chỉ huy.
Hè 1942
Vận tải và sơ tán qua Ladoga tiếp tục được tổ chức, nhưng chưa thay thế được một tuyến đường bộ an toàn.
1/1943
Hồng quân mở hành lang phía nam Ladoga; nguy cơ pháo kích vẫn còn.
1/1944
Cuộc phong tỏa kết thúc sau những hoạt động tiến công tiếp theo.

Vì sao Leningrad vượt quá ý nghĩa của một biểu tượng?

Leningrad có giá trị công nghiệp, vị trí trên vịnh Phần Lan và mối liên hệ với Hạm đội Baltic. Nó còn mang tên Lenin, khiến việc giữ thành phố có ý nghĩa chính trị đặc biệt. Tuy nhiên, nếu chỉ nói Stalin muốn giữ một biểu tượng, người đọc sẽ bỏ qua các hệ quả quân sự của việc mất khu vực này: đối phương có thể thay đổi thế bố trí ở phía bắc, còn Liên Xô mất một trung tâm sản xuất và căn cứ quan trọng. Những chức năng thực tế làm cho lựa chọn khó hơn một cuộc tranh chấp danh dự.

Mặt khác, một thành phố có giá trị không có nghĩa mọi phương án giữ nó đều tối ưu. Cần phân biệt mục tiêu bảo vệ với cách phân bổ lương thực, lực lượng, phương tiện sơ tán và thời điểm tiến công giải vây. Các quyết định ấy thuộc nhiều cấp: Stalin và Stavka, bộ chỉ huy các phương diện quân, lãnh đạo thành phố cùng những cơ quan vận tải. Nếu quy mọi việc cho một ý nghĩ riêng của Stalin, ta sẽ không thấy bộ máy thực hiện đã hoạt động hoặc thất bại ở đâu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Đối phương chọn bao vây: không thể xóa trách nhiệm bằng một cuộc tranh luận về Stalin

Evan Mawdsley, trong phần tóm tắt công khai của nghiên cứu về cuộc vây hãm, xác định nạn đói là vũ khí chủ yếu mà phía Đức sử dụng. Các trận pháo kích và không kích không biến trung tâm thành phố thành một chiến trường đường phố liên tục; phần lớn chiến đấu quyết định diễn ra trên các tuyến bao quanh. Địa lý của Ladoga và việc phía Phần Lan không tham gia đánh chiếm thành phố theo mong muốn của Đức cũng ảnh hưởng khả năng tồn tại của Leningrad.

Những dữ kiện đó đặt giới hạn cho cách kể chỉ nhìn từ điện Kremlin. Có thể phê phán sự chậm trễ, cưỡng chế hoặc phân bổ nguồn lực của phía Liên Xô mà vẫn xác định rõ bên thực hiện chính sách gây đói. Cũng không thể khẳng định đầu hàng chắc chắn cứu được dân cư nếu bỏ qua mục tiêu của bên bao vây. Giả thuyết ấy cần chứng minh đối phương sẵn sàng tiếp nhận và nuôi sống người dân, chứ không chỉ giả định rằng việc chấm dứt kháng cự tự động tạo ra một lối thoát nhân đạo.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Ladoga: giữ liên lạc là một nhiệm vụ tác chiến độc lập

Tuyến hồ Ladoga cho thấy sự khác nhau giữa bị cắt đường bộ và hoàn toàn không còn đường tiếp tế. Vận tải trên mặt nước khi hồ mở và vận tải trên băng mùa đông tạo khả năng đưa hàng vào, đưa người ra. Nhưng năng lực của tuyến ấy phụ thuộc thời tiết, bến bãi, phương tiện, lực lượng bảo vệ và quãng đường tiếp nối phía ngoài hồ. Một khe hở địa lý chỉ trở thành tuyến sống còn khi cả chuỗi tổ chức vận tải hoạt động được.

Chương “Summer on the Static Fronts” mô tả việc vận tải đường hồ gia tăng trong năm 1942, đồng thời thực hiện sơ tán trên những chuyến trở về. Một đường ống nhiên liệu dưới hồ cũng giúp giảm một loại áp lực vận tải. Cần nhìn những hoạt động ấy như các lựa chọn cụ thể, không chỉ như một biểu tượng chịu đựng. Mỗi chuyến hàng có thể phục vụ quân đội, nhà máy hoặc dân cư; mỗi chuyến sơ tán đòi hỏi nơi tiếp nhận ở hậu phương. Việc ưu tiên nhóm nào đặt ra hệ quả sinh tử mà khẩu hiệu quyết tâm không giải quyết được.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Giải vây năm 1942: tham vọng có thể đẩy lực lượng cứu viện vào một vòng vây khác

Trường hợp Tập đoàn quân Xung kích 2 tại khu vực Volkhov cho thấy một nghịch lý đau đớn: lực lượng nhằm cải thiện thế chiến lược quanh Leningrad lại rơi vào tình trạng bị bao vây. Tường thuật của Ziemke và Bauer đối chiếu lời Meretskov, Khozin, Vasilevsky với quan sát của phía Đức. Nó cho thấy tranh cãi về tăng viện, khả năng tiếp tục tiến công và thời điểm rút quân. Những lời đối thoại với Stalin phần lớn đến từ hồi tưởng, nên cần giữ đúng tính chất nguồn.

Điều có thể phân tích chắc hơn là điều kiện vật chất: lực lượng tiến sâu dựa vào một tuyến tiếp tế mong manh, trong địa hình và thời tiết gây trở ngại nặng. Khi tuyến ấy bị đe dọa, yêu cầu tiếp tục tiến công dễ làm mất cơ hội bảo toàn quân. Việc thay đổi cơ cấu chỉ huy Leningrad–Volkhov không tự giải quyết được đường vận tải hoặc nhịp rút lui. Tổn thất ở đây đặt ra trách nhiệm cả về quyết định cấp cao lẫn tổ chức thực hiện, thay vì cho phép dùng số phận về sau của Vlasov để giải thích ngược toàn bộ thất bại.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Một kế hoạch được đồng ý về nguyên tắc vẫn có thể thiếu lực lượng để thực hiện

Cuối tháng 5/1942, Phương diện quân Leningrad đề xuất kế hoạch phá thế phong tỏa qua khu vực phía đông sông Neva. Theo nghiên cứu quân sự của Ziemke và Bauer, Stavka chấp thuận về nguyên tắc nhưng trì hoãn vì không thể cung cấp đủ tăng viện cần thiết lúc ấy. Đây là chứng cứ hữu ích hơn một lời nói chung rằng Stalin hoặc chỉ quan tâm Leningrad, hoặc đã bỏ mặc nó. Ý định giải vây tồn tại, còn khả năng thực hiện phải cạnh tranh với những nhu cầu trên toàn mặt trận.

Đến mùa hè, các hoạt động hạn chế còn nhằm làm suy yếu khả năng Đức mở một đòn đánh vào thành phố. Trong hoàn cảnh ấy, thành công có thể không xuất hiện dưới dạng giải phóng ngay: buộc đối phương dùng lực lượng cho phòng ngự cũng có tác dụng. Nhưng không được từ đó gọi mọi cuộc tiến công thất bại là thắng lợi gián tiếp. Cần kiểm tra nó có thực sự làm thay đổi kế hoạch đối phương hay không và cái giá phải trả có tương xứng. Sự giới hạn của nguồn lực là điều kiện phải giải thích, không phải một lời miễn trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Từ tháng 1/1943 đến tháng 1/1944: mở hành lang khác với chấm dứt phong tỏa

Trong tháng 1/1943, các lực lượng từ hai phía tiến công khu vực hẹp phía nam Ladoga và mở được hành lang liên lạc trên bộ. Công trình Stalingrad to Berlin mô tả cuộc tiến công bắt đầu ngày 12/1, cùng việc đánh qua Neva và từ phía đông. Tuy nhiên, dải đất giành lại còn hẹp và nằm trong tầm pháo Đức. Một thành công quan trọng về tiếp tế vì thế chưa đồng nghĩa toàn bộ hiểm họa đối với thành phố đã chấm dứt.

Sự khác biệt này giải thích vì sao lịch sử Leningrad có nhiều mốc thường bị gộp làm một. Phá một phần thế khép kín làm tăng khả năng tồn tại và sản xuất; đẩy lực lượng bao vây ra xa cần những hoạt động tiếp theo. Mawdsley đặt kết thúc cuộc phong tỏa vào tháng 1/1944. Từ góc nhìn ra quyết định, đây là quá trình tích lũy điều kiện thay vì một mệnh lệnh cứu thành phố trong một ngày. Người dân vẫn phải chịu nguy hiểm ngay sau khi một bản tin chiến thắng đã được công bố.

Đối chiếu tư liệu: [4] [1]

Leningrad còn xuất hiện trên bàn đàm phán biên giới

Báo cáo Winant gửi Washington ngày 19/1/1942 ghi lại các cuộc trao đổi trước đó giữa Eden và Stalin. Stalin viện dẫn an ninh, đặc biệt Leningrad, khi đòi Anh chấp nhận những yêu sách liên quan các nước Baltic và biên giới phía tây. Điều văn kiện xác nhận là cách Stalin trình bày yêu cầu của mình với đối tác. Nó không tự chứng minh mọi lãnh thổ ông muốn giữ đều là điều kiện quân sự không thể thiếu, càng không biến ý kiến cư dân các nước liên quan thành không quan trọng.

Đây là nơi phòng thủ và quyền lực quốc tế nối vào nhau. Một thành phố đang bị vây có thể được dùng để minh họa sự dễ tổn thương của quốc gia, rồi trở thành luận cứ cho một trật tự biên giới hậu chiến. Eden không vì thế lập tức chấp thuận toàn bộ đề nghị; ông còn phải tham khảo chính phủ và đồng minh. Đọc đúng cuộc trao đổi giúp phân biệt nhu cầu an ninh có thật với mức mở rộng kiểm soát mà một lãnh đạo muốn quốc tế công nhận dưới danh nghĩa an ninh.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Đánh giá lựa chọn bằng chức năng được giữ và con người chịu giá

Điện báo Steinhardt ngày 13/9/1941 cho thấy ngay các quan sát viên Đồng minh cũng thiếu thông tin đáng tin về lực lượng và dự bị Liên Xô. Nhận xét lạc quan về tinh thần trong cùng điện báo không thể thay thế thống kê độc lập của người dân Leningrad. Chi tiết này nhắc rằng nghiên cứu một cuộc phong tỏa cần nhiều loại chứng cứ: báo cáo ngoại giao cho biết điều người ngoài được thấy, nghiên cứu tác chiến cho biết vận động quân đội, còn trải nghiệm dân cư không thể bị giản lược thành một mức tinh thần chung.

Tính toán của Stalin quanh Leningrad kết hợp giữ một vị trí chiến lược, duy trì nhà nước và tìm cách thay đổi thế trận. Có những điều chỉnh làm thành phố tồn tại, cũng có các quyết định và thất bại khiến cái giá tăng lên. Không nên dùng chiến thắng cuối cùng để hòa tan trách nhiệm của từng lựa chọn. Câu hỏi có giá trị nhất là một phương án đã bảo vệ chức năng nào, có lựa chọn khả thi khác vào đúng thời điểm đó không, và những người nào phải chịu hậu quả khi bộ máy đánh giá sai khả năng của mình.

Đối chiếu tư liệu: [6] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Evan Mawdsley — The Siege of Leningrad, 1941–1944, tóm tắt công khai — Cambridge University Press
  2. Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XX: Summer on the Static Fronts — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  3. Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XII: Active Defense, Center and North — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  4. Earl F. Ziemke — Stalingrad to Berlin, chương VI: The Center and the North — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  5. FRUS — Winant báo cáo trao đổi Eden–Stalin, 19 January 1942 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  6. FRUS — Steinhardt to the Secretary of State, 13 September 1941 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ