STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 147
Vai trò của Stalin trong quyết định tiến quân vào Berlin
Stalin quyết định ưu tiên chiếm Berlin bằng cách phê chuẩn chiến dịch, phối hợp các phương diện quân và thúc ép tốc độ khi thời cơ kết thúc chiến tranh xuất hiện. Mục tiêu quân sự đan với uy tín chiến thắng và tính toán hậu chiến, nhưng không thể rút thành một cuộc đua cá nhân với Eisenhower. Đồng minh đã có thỏa thuận về khu vực chiếm đóng, Hồng quân vẫn phải xử lý phòng tuyến Đức và hậu cần, còn những câu chuyện hồi ký về động cơ cần được phân biệt với mệnh lệnh hay trao đổi đương thời.

Pháo binh Liên Xô trước Berlin, tháng 4/1945. Hồ sơ Bundesarchiv Bild183-E0406-0022-012; không xác định ngày chụp cụ thể chỉ từ phần tường thuật chiến dịch trong chú giải.
Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv,Bild183-E0406-0022-012 / CC-BY-SA3.0 Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA3.0Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 12/9/1944
- Ủy ban Cố vấn châu Âu thông qua nghị định thư ban đầu về khu vực chiếm đóng và quản trị chung Đại Berlin.
- 1/4/1945
- Stalin trao đổi với Eisenhower trong khi chuẩn bị chiến dịch Berlin tiếp tục.
- 16/4/1945
- Cuộc tiến công Berlin bắt đầu.
- 30/4/1945
- Hitler chết tại Berlin.
- 2/5/1945
- Lực lượng phòng thủ Berlin đầu hàng.
Đến gần Berlin không đồng nghĩa có thể lập tức chiếm Berlin
Cuộc tiến công Vistula–Oder đầu 1945 đưa lực lượng Liên Xô tới rất gần thủ đô Đức. Khoảng cách trên bản đồ dễ tạo câu hỏi vì sao không tiến thẳng tới đích ngay. Nhưng một đội quân vừa tiến xa còn phải bảo vệ sườn, bổ sung vật tư và xử lý đối phương ở những khu vực bên cạnh. Berlin không tồn tại tách khỏi toàn bộ mặt trận. Một mũi nhọn tới gần thành phố có thể đang đứng cuối một đường tiếp tế phải kéo dài liên tục.
Trong nghiên cứu của US Army Center of Military History, William Stivers và Donald Carter đặt việc tạm dừng đầu tháng 2 trong những ràng buộc quân sự cụ thể. Đây là đối trọng cần thiết với cách kể Stalin luôn sẵn sàng hy sinh mọi điều kiện tác chiến cho một mục tiêu chính trị. Quyết tâm chiếm thủ đô có thật; câu hỏi khi nào mở cuộc tiến công vẫn phụ thuộc tình trạng lực lượng và những nguy cơ chưa được giải quyết quanh nó.
Bởi vậy, cần phân biệt ba quyết định: xác định Berlin là mục tiêu, chuẩn bị đủ điều kiện tiến đánh và phát lệnh triển khai chiến dịch cuối cùng. Chúng liên quan nhau nhưng không xảy ra trong một khoảnh khắc. Gộp lại thành một mệnh lệnh duy nhất của Stalin sẽ khiến công việc của bộ tham mưu cùng các chỉ huy mặt trận biến mất, đồng thời làm những tuần chuẩn bị trông như một khoảng chờ không có lý do.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Trước trận đánh đã có một Berlin dành cho chiếm đóng chung
Ngày 12/9/1944, Ủy ban Cố vấn châu Âu thông qua văn bản về các khu vực chiếm đóng Đức và cách quản trị Đại Berlin. Phần cốt lõi xác định Berlin là một khu vực riêng được các cường quốc cùng chiếm đóng, chứ không chỉ là phần thông thường của khu vực phía đông. Việc phân bổ chi tiết cho các bên còn được bổ sung và phê chuẩn tiếp. Điều cần rút ra ở đây là ý tưởng quản trị chung đã có trước chiến dịch tháng 4/1945.
Thỏa thuận làm yếu lập luận rằng ai tới Berlin đầu tiên sẽ tự động có quyền giữ cả thành phố vĩnh viễn. Nhưng nó cũng không khiến thứ tự tiến vào hoàn toàn vô nghĩa. Chiếm thủ đô của Hitler đem lại uy tín, quyền kiểm soát ban đầu và cơ hội tác động tình hình tại chỗ. Phải giữ cả hai điều mới hiểu tính toán của Stalin: chiến trường có giá trị chính trị, trong khi giá trị ấy vẫn bị ràng buộc bởi những thỏa thuận đã ký.
Một phân biệt nữa là khu vực sẽ chiếm đóng sau đầu hàng không hoàn toàn trùng với nơi quân đội đang đứng trong tháng 4. Lực lượng phương Tây cũng chiếm nhiều địa bàn thuộc vùng sẽ bàn giao. Stivers và Carter dùng thực tế ấy để phản bác câu chuyện đơn giản rằng Eisenhower từ bỏ mọi khả năng mặc cả chỉ vì không tranh Berlin. Đòn bẩy lãnh thổ còn nằm ở những nơi khác, không thể đo bằng một lá cờ trên một tòa nhà.
Eisenhower và Churchill không đặt cùng trọng số lên thủ đô Đức
Cuối tháng 3, Eisenhower tập trung vào việc nối các đạo quân Đồng minh, chia cắt lực lượng Đức và xử lý những ổ kháng cự còn lại. Ông còn phải tính cái giá của đánh đô thị và sự phân chia khu vực đã thống nhất. Churchill lo hơn về hệ quả chính trị của vị trí các đạo quân khi chiến tranh kết thúc. Hai cách đặt ưu tiên khác nhau ấy tồn tại trong cùng phía Anh–Mỹ; không nên coi phương Tây là một người chơi có một ý định duy nhất.
Lịch sử chính thức của US Army trình bày các trao đổi cuối tháng 3, đầu tháng 4 và việc Roosevelt cùng Marshall ủng hộ lựa chọn của Eisenhower. Điều này giúp đặt vai trò Stalin vào quan hệ thực tế: ông không đơn giản đánh lừa một đối thủ phương Tây hoàn toàn không có thông tin. Có người đề nghị tiến xa hơn vì lý do chính trị, có người chọn mục tiêu quân sự khác, và quyết định cuối cùng được tranh luận trong chính liên minh.
Những con số tổn thất giả định thường xuất hiện để chứng minh một lựa chọn chắc chắn đúng. Cần cẩn trọng vì một ước tính hoặc lời kể sau chiến tranh không phải số người chắc chắn sẽ chết nếu phương án khác được thực hiện. Biết đánh Berlin có thể tốn kém là điều khác với biết chính xác chi phí của một chiến dịch đã không xảy ra. Phân tích phải nêu cơ sở đánh giá rủi ro, đồng thời giữ giới hạn phản thực tế của phép tính ấy.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Tín hiệu ngày 1/4 và mệnh lệnh chuẩn bị không đi cùng một giọng điệu
Trong trao đổi với Eisenhower ngày 1/4, Stalin đồng tình với hướng phối hợp được đề xuất và trình bày Berlin như mục tiêu không còn ở trọng tâm ưu tiên được nói tới. Trong khi đó, các chuẩn bị của Liên Xô cho chiến dịch đánh thủ đô vẫn được thúc đẩy. Hai luồng hành động có thể được đặt cạnh nhau bằng hồ sơ và lịch chuẩn bị. Khoảng cách ấy cho thấy Stalin đã không chia sẻ đầy đủ ưu tiên tác chiến với đồng minh.
Có thể gọi đây là cách giữ quyền chủ động về thông tin, nhưng cần tránh thêm một lời độc thoại bí mật vào đầu Stalin. Những câu chuyện ông giải thích riêng rằng phương Tây phải được giữ yên thường đi qua hồi ký hoặc lời thuật lại sau này. Chúng có giá trị nghiên cứu riêng, song không ngang với điện văn đương thời. Sự khác nhau giữa thông điệp đối ngoại và kế hoạch quân sự đã đủ quan trọng; không cần trang trí bằng câu nói không xác minh được.
Chiến dịch cuối cùng được chuẩn bị với các lực lượng do Zhukov, Konev và Rokossovsky chỉ huy trên những hướng liên quan. Vai trò Stalin nằm ở tầng xác định mục tiêu, phê chuẩn và điều phối giữa các bộ chỉ huy. Ông không tự thay mọi cấp dưới để điều khiển từng khẩu đội. Ngược lại, việc có nhiều phương diện quân làm yêu cầu phối hợp tăng lên: quyền lực tập trung tại Moskva phải được chuyển thành ranh giới hoạt động và nhiệm vụ mà lực lượng ngoài mặt trận thực hiện được.
Ngày 16/4: sức mạnh áp đảo vẫn gặp phòng thủ có tổ chức
Cuộc tiến công mở ngày 16/4. Trên hướng Zhukov, phòng tuyến Seelow gây khó khăn lớn hơn điều một hình vẽ mũi tên thường gợi ra. Nghiên cứu của David Sutton tại Australian War Memorial mô tả những trở ngại do địa hình, hỏa lực, bụi khói và việc đưa lực lượng cơ động vào chiến đấu. Đây là nhắc nhở rằng ưu thế vật chất cần được tổ chức đúng thời điểm; đưa thêm quân vào một cửa mở chưa hình thành có thể làm tình hình rối hơn.
Sutton cũng phân tích sự cạnh tranh giữa Zhukov và Konev cùng sức ép từ Stalin như các yếu tố ảnh hưởng nhịp chiến dịch. Cần trình bày đây là lập luận sử học về cơ chế chỉ huy, không phải một chẩn đoán đầy đủ nội tâm của cả ba. Những điều chỉnh nhiệm vụ tạo áp lực tăng tốc nhưng đồng thời làm phối hợp phức tạp. Vì vậy, cạnh tranh có thể tạo động lực mà không chứng minh nó luôn tối ưu hoặc giảm tổn thất.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Chiếm trung tâm chính trị là mục tiêu quân sự, nhưng không xóa cái giá con người
Berlin là nơi đặt bộ máy lãnh đạo Quốc xã và một trung tâm kháng cự. Đánh bại lực lượng phòng thủ góp phần làm tan rã khả năng tiếp tục điều hành chiến tranh của chế độ. Nhưng ý nghĩa ấy không cho phép coi thương vong là một chi tiết trang trí cho câu chuyện chiến thắng. Người lính và dân thường chịu hậu quả từ cách tiến đánh, sự kéo dài kháng cự của Đức và cả những hành vi bạo lực trong quá trình chiếm đóng.
Cũng không nên lấy tổn thất của toàn chiến dịch Berlin để gọi là số người chết chỉ trong giao tranh bên trong thành phố. Phạm vi chiến dịch gồm những khu vực và lực lượng rộng hơn nhiều. Nếu các nguồn thống kê dùng định nghĩa khác nhau, việc cộng hoặc đối chiếu trực tiếp có thể sai. Bài này không dùng một con số tổng hợp thiếu ranh giới để chứng minh Stalin “sẵn sàng trả mọi giá”; cơ chế quyết định cần được giải thích bằng nhiệm vụ và hành động cụ thể.
Hitler chết ngày 30/4 và lực lượng phòng thủ Berlin đầu hàng ngày 2/5, nhưng chiến tranh Đức chưa kết thúc đồng loạt ở mọi nơi. Phải tách việc chiếm thủ đô khỏi các thủ tục đầu hàng toàn bộ diễn ra sau đó. Chiến thắng tại Berlin có sức nặng biểu tượng đặc biệt, song nó là phần kết của nỗ lực nhiều mặt trận và nhiều xã hội, không phải một hành động độc lập làm mọi lực lượng Đức đồng thời ngừng chiến.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Stalin quan trọng vì có thể biến ưu tiên thành nhiệm vụ, không vì kiểm soát mọi kết quả
Vai trò Stalin rõ nhất ở khả năng đặt mục tiêu chính trị bên trong kế hoạch quân sự, thúc đẩy chuẩn bị và điều chỉnh tương quan giữa các bộ chỉ huy. Ông muốn quân đội Liên Xô giành chiến thắng tại thủ đô đối phương và giữ vị thế mạnh khi hòa bình được thương lượng. Nhưng thời điểm cùng kết quả còn do trạng thái phòng thủ Đức, năng lực cấp dưới và quyết định thực tế của Anh–Mỹ tạo thành.
Không thể khẳng định nếu Stalin thận trọng hơn thì thương vong chắc chắn giảm mà chiến tranh vẫn kết thúc đúng ngày, hoặc nếu Eisenhower muốn thì Berlin chắc chắn thuộc về phương Tây. Đó là các kịch bản cần chứng minh bằng điều kiện cụ thể. Lịch sử thực cho thấy một nhà lãnh đạo có quyền lực rất lớn vẫn phải hành động qua tổ chức, địa lý và liên minh. Chính giới hạn ấy làm quyết định tiến quân đáng nghiên cứu hơn một huyền thoại về ý chí toàn năng.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The City Becomes a Symbol: The U.S.Army in the Occupation of Berlin, 1945–1949, chương1, tr.27–34 — US Army Center of Military History; William Stivers và Donald A.Carter, 2017
- The Race for Berlin — Australian War Memorial, Dr David Sutton, 29April 2025
- Protocol on zones of occupation in Germany and administration of Greater Berlin, 12September1944 — Office of the Historian, FRUS, Malta and Yalta 1945, document 108