STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 146
Stalin muốn đạt mục tiêu nào ở hội nghị Yalta năm 1945?
Tại Yalta năm 1945, Stalin muốn củng cố biên giới và ảnh hưởng của Liên Xô, kiềm chế nước Đức sau chiến tranh, bảo đảm địa vị đại cường và giành lợi ích ở Viễn Đông. Ông thương lượng từ ưu thế quân sự ở Đông Âu, nhưng vẫn phải đổi cam kết với Roosevelt và Churchill. Kết quả không phải một văn bản chia xong toàn thế giới: nhiều vấn đề còn mở, nhất là khoảng cách giữa lời hứa bầu cử tự do và quyền kiểm soát thực tế.

Từ trái sang: Churchill, Roosevelt và Stalin tại Yalta, tháng 2/1945. Ảnh US Army Signal Corps, hồ sơ NARA 111-SC-260486.
US Army Signal Corps / National Archives, 111-SC-260486; Wikimedia Commons. Public domain. Chuyển WebP và giảm kích thước. · Nguồn: US National Archives and Records Administration; Wikimedia Commons · Public domain — tác phẩm quân nhân hoặc nhân viên US Army thực hiện trong nhiệm vụ công vụ
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 4–11/2/1945
- Ba lãnh đạo Đồng minh họp tại Yalta.
- 11/2/1945
- Thỏa thuận bí mật về việc Liên Xô tham chiến chống Nhật được ký.
- 25/4/1945
- Mốc triệu tập hội nghị tại San Francisco được ấn định trong tiến trình thành lập Liên Hợp Quốc.
Quân đội đã tạo thế mạnh, hội nghị tìm cách biến nó thành trật tự
Hội nghị diễn ra từ ngày 4 đến 11 tháng 2 năm 1945, khi thất bại của Đức đã gần kề nhưng chiến tranh với Nhật chưa có kết cục chắc chắn. Stalin không tới bàn đàm phán như người chỉ xin phương Tây công nhận một dự án trên giấy. Hồng quân đã tiến sâu qua Đông Âu. Sự hiện diện quân sự cung cấp khả năng kiểm soát đường giao thông, tiếp xúc với lực lượng chính trị địa phương và quyết định ai được hoạt động. Tuy vậy, chiếm được đất chưa tự động tạo ra sự công nhận quốc tế hoặc một cơ chế quản trị ổn định sau chiến tranh.
Mục tiêu của Stalin vì thế có hai tầng: giữ lợi thế mà quân đội đã tạo ra, đồng thời đặt lợi thế ấy vào những thỏa thuận mà Mỹ và Anh cùng ký. Đây là cách đọc chiến lược từ tương quan và văn bản, không phải khẳng định chúng ta biết mọi ý nghĩ riêng của ông. Liên Xô cũng cần chấm dứt chiến tranh, khôi phục nguồn lực và tránh một nước Đức tái vũ trang. Những nhu cầu ấy giúp giải thích tại sao Stalin vẫn thương lượng, thay vì cho rằng thắng lợi quân sự cho phép Moscow bỏ qua mọi lợi ích của đối tác.
Ba Lan: giữ nền móng chính quyền, thương lượng phần mở rộng
Ở vấn đề Ba Lan, câu hỏi biên giới và câu hỏi chính quyền gắn với nhau nhưng không đồng nhất. Anh và Mỹ công nhận chính phủ lưu vong tại London, trong khi Stalin ủng hộ chính quyền lâm thời do phe thân Liên Xô chi phối. Thỏa thuận cuối cùng không yêu cầu thay toàn bộ bộ máy đang hoạt động bằng chính phủ London. Nó yêu cầu tổ chức lại chính quyền lâm thời trên cơ sở rộng hơn, bổ sung những nhân vật dân chủ ở trong và ngoài Ba Lan, rồi tiến hành bầu cử tự do. Cách đặt điểm xuất phát ấy mang lại lợi thế rõ rệt cho Stalin.
Quyền quyết định nền móng thường quan trọng hơn số người được mời tham gia sau đó. Một phe đã giữ công an, bộ máy hành chính và sự hỗ trợ của quân đội có thể tiếp nhận thêm đối thủ mà chưa mất khả năng định hình cuộc chơi. Đó là vấn đề thực thi nằm sau một công thức nghe có vẻ dung hòa. Nhưng không nên từ hệ quả về sau suy ngược rằng văn bản Yalta đã công khai cho phép đàn áp phe đối lập. Phải giữ cả hai sự thật: cam kết về bầu cử tồn tại, còn khả năng cưỡng chế tại chỗ lại phân bố hết sức bất bình đẳng.
Đường Curzon và cái giá mà người Ba Lan không tự quyết
Văn bản về Ba Lan chấp nhận đường Curzon làm cơ sở biên giới phía đông, có những điều chỉnh nhỏ có lợi cho Ba Lan. Đồng thời, các lãnh đạo công nhận Ba Lan cần nhận thêm lãnh thổ ở phía bắc và phía tây; đường biên phía tây cuối cùng còn phải được xác định về sau. Như vậy, Yalta không vẽ xong mọi đường biên hậu chiến trong một lần. Tuy nhiên, nó xác nhận một thay đổi rất lớn: sự dịch chuyển biên giới sẽ được giải quyết chủ yếu giữa các đại cường, trong hoàn cảnh Liên Xô đang nắm ưu thế quân sự.
Stalin có thể trình bày yêu cầu ấy bằng ngôn ngữ an ninh: ngăn một cuộc tiến công mới qua khu vực biên giới phía tây. Nhưng an ninh của Liên Xô không xóa quyền tự quyết của người Ba Lan hoặc biến mọi hành động mở rộng kiểm soát thành phòng vệ thuần túy. Sự kết hợp giữa nỗi lo chiến lược và tham vọng quyền lực cần được phân tích cùng nhau. Nếu chỉ chọn một vế, người đọc dễ rơi vào hai cách kể đơn giản: hoặc coi Moscow không có nhu cầu an ninh thực tế, hoặc coi nhu cầu đó đủ để biện minh cho việc áp đặt chính quyền lên nước khác.
Tuyên bố châu Âu giải phóng: đồng thuận ngôn từ, bất đồng quyền lực
Tuyên bố về châu Âu được giải phóng nêu quyền người dân lựa chọn chính phủ, thiết lập các cơ quan đại diện và tổ chức bầu cử. Nó tạo ra một chuẩn mực để đánh giá hành vi sau hội nghị. Điều còn thiếu là một bộ máy độc lập có thể buộc bên đang kiểm soát lãnh thổ tuân thủ chuẩn mực ấy. Tham khảo ý kiến và phối hợp giữa ba chính phủ khó thay thế được quyền tiếp cận địa phương, quyền điều tra hoặc khả năng bảo vệ các lực lượng chính trị khỏi bị bắt giữ. Lời hứa và năng lực bảo đảm lời hứa là hai tầng khác nhau.
Sử gia Serhii Plokhii, trong cuộc thảo luận được Wilson Center tường thuật, nhấn mạnh khác biệt giá trị và những bất đồng đằng sau thỏa thuận. Chấp nhận ảnh hưởng của một đại cường không nhất thiết đồng nghĩa chấp nhận quyền kiểm soát độc quyền của đại cường ấy. Nhận xét đó giúp giải thích tại sao các bên có thể cùng ký mà vẫn hiểu trật tự tương lai rất khác nhau. Ở đây, mâu thuẫn không chỉ là kỹ thuật dịch một từ. Nó là tranh chấp về việc ai được tổ chức đời sống chính trị, ai xác định một lực lượng có đủ tư cách tham gia và ai kiểm chứng sự công bằng.
Một nước Đức bị kiềm chế và nguồn lực cho tái thiết
Đối với Đức, Stalin quan tâm tới việc loại trừ khả năng phục hồi sức mạnh gây chiến và thu hồi nguồn lực bồi thường. Các bên bàn về chiếm đóng, kiểm soát, trừng trị tội phạm chiến tranh và cơ chế xử lý bồi thường. Pháp được chấp thuận có một khu vực chiếm đóng lấy từ phần Anh và Mỹ, cùng vị trí trong cơ quan kiểm soát Đồng minh. Việc này cho thấy Yalta có những thỏa hiệp cụ thể giữa các đối tác, chứ không phải mọi đề nghị của Stalin đều tự động trở thành quyết định chung không cần điều chỉnh.
Không nên đồng nhất những thảo luận về chia nhỏ hoặc kiểm soát Đức với kết quả hai nhà nước Đức hình thành sau này. Ở thời điểm hội nghị, nhiều vấn đề vẫn được chuyển cho ủy ban hoặc đàm phán tiếp. Giá trị của sự phân biệt này là tránh dùng bản đồ của những năm sau làm bằng chứng rằng mọi đường đi đều đã được định sẵn. Đối với Stalin, một thỏa thuận còn để ngỏ chi tiết vẫn có thể hữu ích nếu nó xác nhận địa vị Liên Xô trong cơ chế quyết định, đồng thời thừa nhận nguyên tắc Đức phải chịu trách nhiệm vật chất cho chiến tranh.
Liên Hợp Quốc: tham gia thiết chế nhưng giữ quyền chặn
Yalta cũng giải quyết những bất đồng quan trọng về cơ chế biểu quyết của tổ chức quốc tế dự kiến thành lập. Stalin chấp nhận tiến trình xây dựng Liên Hợp Quốc trong khi bảo vệ vị trí đặc biệt của các cường quốc tại Hội đồng Bảo an. Quyền phủ quyết khiến một quyết định quan trọng khó có thể được áp đặt cho Liên Xô thông qua đa số mà Moscow không chấp thuận. Ngoài ghế Liên Xô, việc Ukraine và Belarus được hỗ trợ trở thành thành viên sáng lập là một nhượng bộ cụ thể trong thỏa hiệp về đại diện.
Cách bố trí ấy thể hiện một lựa chọn quyền lực: tham gia vào luật chơi chung nhưng giữ cơ chế bảo vệ lợi ích thiết yếu. Nó khác với ý tưởng một tổ chức bình đẳng tuyệt đối giữa mọi quốc gia. Tuy nhiên, quyền chặn cũng có cái giá: một cơ quan được kỳ vọng bảo vệ hòa bình có thể rơi vào bế tắc khi chính các thành viên thường trực đối đầu. Phân tích Yalta cần nhìn cả lợi ích trước mắt của người thương lượng lẫn giới hạn dài hạn của cơ chế họ tạo ra; không thể coi sự tồn tại của tổ chức tự nó chứng minh các bên đã hết nghi kỵ.
Thỏa thuận bí mật về Nhật: cam kết quân sự đổi lấy lợi ích cụ thể
Thỏa thuận ngày 11 tháng 2 về Viễn Đông quy định Liên Xô tham chiến chống Nhật sau khi chiến tranh ở châu Âu kết thúc khoảng hai hoặc ba tháng. Đổi lại là một gói điều kiện: giữ nguyên hiện trạng Ngoại Mông, trao lại nam Sakhalin cho Liên Xô, chuyển quần đảo Kuril, và các lợi ích liên quan đến cảng cùng đường sắt ở Mãn Châu. Văn bản đồng thời ghi Trung Quốc duy trì chủ quyền tại Mãn Châu, còn những điều khoản liên quan cần có sự đồng ý của Tưởng Giới Thạch. Không thể rút gọn gói này thành việc trao toàn bộ Mãn Châu cho Liên Xô.
Đây là nơi nhu cầu của đối tác trở thành đòn bẩy thương lượng đặc biệt rõ. Mỹ muốn giảm gánh nặng đánh bại Nhật; Stalin có thể hứa một đóng góp quân sự mà phương Tây đánh giá là có giá trị. Bài học không nằm ở lời khen một nước cờ khôn ngoan, mà ở câu hỏi ai chịu tác động của cuộc trao đổi: nhiều quyền lợi ở Đông Á được các đại cường thương lượng khi đại diện các xã hội liên quan không ngồi trong cuộc gặp ấy. Việc văn bản yêu cầu thêm đồng thuận của Trung Quốc cũng cho thấy ba chữ ký tại Yalta chưa tự động giải quyết mọi bước thực hiện.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Stalin thắng đến đâu, và Yalta có thể quyết định được bao nhiêu?
Gill Bennett, nhà sử học ngoại giao Anh, phản đối cách kể cho rằng Yalta đơn giản chia xong châu Âu trong một tuần. Bà đặt hội nghị vào chuỗi thương lượng, tương quan quân đội và những vấn đề còn chuyển sang giai đoạn sau. Cách tiếp cận ấy không phủ nhận sự thống trị Liên Xô hình thành ở Đông Âu. Nó yêu cầu xác định đúng cơ chế: cái gì được viết trong thỏa thuận, cái gì được bảo đảm bằng quân đội, và cái gì diễn ra do hành động của các chính quyền sau hội nghị. Phê phán hậu quả không cần dựa vào một huyền thoại về quyền năng tuyệt đối của bàn đàm phán.
Có thể đánh giá thành quả của Stalin theo ba tiêu chí: duy trì kiểm soát thực địa, có được sự công nhận và cam kết từ đối tác, rồi chuyển chúng thành kết quả bền vững. Yalta giúp ông ở cả ba mặt, nhưng không xóa bất đồng về Ba Lan hay làm quan hệ Đồng minh tự động ổn định. Giả định một lời lẽ cứng rắn hơn từ Anh và Mỹ sẽ lập tức đảo ngược toàn bộ cục diện chỉ là phản thực tế, chưa phải kết luận được chứng minh. Ngược lại, nói không tồn tại lựa chọn nào cũng quá chắc chắn. Điều tài liệu cho phép thấy rõ hơn là khoảng cách giữa sức mạnh sẵn có, cam kết chung và khả năng bảo vệ quyền của những quốc gia nhỏ.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The Yalta Conference, 1945 — Office of the Historian, US Department of State
- Protocol of Proceedings of Crimea Conference, February 1945 — Yale Law School, Avalon Project; văn bản thỏa thuận lịch sử
- Agreement Regarding Entry of the Soviet Union Into the War Against Japan, 11 February 1945 — Foreign Relations of the United States, Office of the Historian
- Gill Bennett, What’s the Context? 4 February 1945: the Yalta Conference opens — UK History of Government, Foreign Office Historians
- U.S.-Soviet Relations during the Second World War: History and Lessons for Today — Wilson Center, Kennan Institute; tường thuật thảo luận với Serhii Plokhii