STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 158
Stalin sử dụng ngoại giao và sức mạnh quân sự theo cách bổ trợ ra sao?
Stalin dùng ngoại giao để phối hợp chiến tranh, đổi lấy công nhận lợi ích và quản lý giới hạn của việc dùng quân. Ngược lại, năng lực chiến đấu và vị trí quân đội tạo sức nặng cho đề nghị trên bàn hội nghị. Hai công cụ bổ trợ nhưng không thay thế nhau: có quân không tự tạo được mọi thỏa thuận, còn một cam kết ngoại giao chỉ có giá trị thực tế khi có khả năng thi hành. Tehran, Balkan và Viễn Đông cho thấy những dạng quan hệ khác nhau ấy.

Stalin và Roosevelt tại Hội nghị Tehran, ngày 1/12/1943. Ảnh gắn với bối cảnh phối hợp đồng minh, không ghi lại thời điểm ký riêng từng kết luận quân sự.
12th Army Air Force Signal Corps / Library of Congress,cph.3c35312; Wikimedia Commons; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Library of Congress,cph.3c35312; Wikimedia Commons · Public domain — U.S. Army government work
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/12/1943
- Kết luận quân sự Tehran ghi cam kết phối hợp các mặt trận và tham mưu.
- 9/10/1944
- Churchill và Stalin trao đổi tại Moscow về ảnh hưởng ở Balkan.
- 11/2/1945
- Yalta gắn việc Liên Xô tham chiến chống Nhật với các điều kiện chính trị.
- 8/1945
- Thắng lợi tại Viễn Đông đi cùng giới hạn đối với yêu cầu về Hokkaido.
Một quân đội mạnh cần đồng minh làm những việc mình không thể làm thay
Nếu xem ngoại giao chỉ là lớp ngôn từ che một kế hoạch quân sự, ta sẽ bỏ qua sự phụ thuộc thật giữa các đồng minh. Liên Xô có thể giữ và đẩy lùi lực lượng Đức trên mặt trận phía đông, nhưng không thể tự ra lệnh cho Mỹ và Anh tổ chức một cuộc đổ bộ qua eo biển Manche. Các chính phủ phải thương lượng vì mỗi bên nắm một phần phương tiện mà bên kia cần.
Điều ấy làm thay đổi cách hiểu đòn bẩy. Đe dọa không phải công cụ duy nhất; cam kết làm một việc có ích cho đối tác cũng tạo sức mạnh thương lượng. Stalin có thể nhấn mạnh gánh nặng chiến tranh mà Liên Xô đang chịu, đồng thời đề nghị phối hợp để chiến dịch phương Tây thành công hơn. Đối tác có lý do lắng nghe vì hoạt động quân sự trên hai mặt trận liên quan trực tiếp tới nhau.
Tuy nhiên, lợi ích chung không xóa khác biệt ưu tiên. Mỗi bên phải tính tổn thất, phương tiện vận tải và thời điểm sử dụng lực lượng. Một lời hứa sớm hơn khả năng thi hành có thể làm tổn hại lòng tin khi bị hoãn. Bởi vậy, ngoại giao quân sự không chỉ là giành được câu nói mình muốn nghe. Nó còn là chuyển câu nói thành những trách nhiệm và cơ chế phối hợp có thể thực hiện.
Tehran: đổi sự không chắc thành cam kết phối hợp
Kết luận quân sự của Hội nghị Tehran ngày 1/12/1943 là một tài liệu đặc biệt hữu ích vì nó ghi điều các bên đồng ý, thay vì chỉ thuật lại không khí giữa lãnh đạo. Văn bản dự kiến Overlord diễn ra tháng 5/1944, đi cùng một hoạt động tại miền nam nước Pháp tùy khả năng tàu đổ bộ. Stalin tuyên bố lực lượng Liên Xô sẽ tiến công khoảng cùng thời gian để ngăn Đức chuyển quân từ đông sang tây.
Đây là một trao đổi về tác dụng quân sự, không phải hai cam kết tách rời. Hoạt động phía đông có thể giữ lực lượng Đức, còn mặt trận phương Tây làm đối phương phải phân tán sức mạnh. Các bên còn đồng ý duy trì liên hệ giữa bộ tham mưu và phối hợp kế hoạch nghi binh. Ngoại giao tạo ra một cấu trúc hành động chung, giúp biến nguồn lực riêng của từng nước thành sức ép có liên hệ trên toàn chiến trường.
Phải phân biệt lịch dự kiến trong văn kiện với diễn biến thực: Overlord bắt đầu tháng 6/1944, không phải tháng 5. Khoảng cách đó nhắc rằng văn bản hội nghị không phải bản tiên tri. Nó ràng buộc một hướng hành động, nhưng thực thi vẫn phụ thuộc chuẩn bị và điều kiện chiến dịch. Đánh giá Stalin tại Tehran vì vậy cần hỏi cam kết nào được cụ thể hóa và có khả năng thực hiện, thay vì chỉ hỏi ai thắng một cuộc tranh luận trên bàn ăn.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Khi vị trí quân đội trở thành lợi thế chính trị
Từ thế chống đỡ ban đầu sang giai đoạn tiến công, Liên Xô có thêm khả năng ảnh hưởng tới tương lai những vùng quân đội đi qua. Hiện diện quân sự có thể tạo điều kiện tiếp xúc, bảo vệ hoặc gây sức ép đối với lực lượng chính trị địa phương. Nhưng tác dụng cụ thể phụ thuộc cách tổ chức chiếm đóng và tương quan tại từng nước. Không thể chỉ vẽ một mũi tên tiến quân rồi xem mọi chế độ hậu chiến đã tự hình thành theo nó.
Glantz phân tích mối liên hệ giữa các chiến dịch và lợi ích lãnh thổ, ảnh hưởng quốc tế của Liên Xô. Cách tiếp cận này giúp nhìn thấy mục tiêu chính trị trong chiến tranh, đồng thời cần giữ giới hạn sử liệu mà tác giả nêu. Không phải mọi hướng tiến quân đều chứng minh một kế hoạch bí mật đã hoàn chỉnh từ nhiều năm trước. Một chiến dịch có thể vừa giải quyết nguy cơ quân sự trước mắt vừa mở cơ hội chính trị mà người lãnh đạo tận dụng về sau.
Điểm quan trọng là hiện diện tạo ưu thế thương lượng nhưng cũng tạo trách nhiệm và chi phí. Quân đội phải được cung ứng, lực lượng địa phương có thể chống đối và các đồng minh có thể phản ứng. Do đó, ngoại giao vẫn cần để xác định điều gì được chấp nhận, điều gì bị tranh chấp và khi nào việc tiến thêm không còn đáng giá. Sức mạnh quân sự không làm bài toán chính trị biến mất; nhiều khi nó khiến bài toán ấy trở nên cấp thiết hơn.
Tờ giấy phần trăm ở Moscow: một cách thử quản lý va chạm
Ngày 9/10/1944, Churchill và Stalin thảo luận tại Moscow về mức ảnh hưởng ở một số nước Balkan. International Churchill Society thuật lại đề xuất phần trăm được Churchill viết ra và Stalin đánh dấu. Đây là sự kiện nổi tiếng vì hình thức ngắn gọn của nó khiến quyền lực cường quốc hiện lên rất rõ: số phận các nước khác được đưa vào một phép mặc cả giữa hai nhà lãnh đạo.
Nhưng một tờ giấy không thể được hiểu như văn bản pháp lý phân chia toàn bộ châu Âu, hoặc bảo đảm mọi tỷ lệ được thực hiện đúng trong mọi hoàn cảnh. Nó là một sự hiểu biết song phương trong một tình thế chiến tranh còn chuyển động. Mỹ và các lực lượng chính trị tại những nước liên quan không mất vai trò chỉ vì họ không có mặt trong cuộc trao đổi. Mô tả quá rộng sẽ khiến một bằng chứng có thật trở thành lời giải sai cho quá nhiều sự kiện.
Góc nhìn về công cụ giúp thấy chức năng của cuộc thương lượng: giảm nguy cơ hai đồng minh va chạm trực tiếp trong những khu vực họ đều quan tâm. Đồng thời, nó bộc lộ giới hạn đạo lý và chính trị của cách xử lý ấy, khi chủ quyền và nguyện vọng địa phương bị đặt dưới tính toán ảnh hưởng. Ngoại giao có thể làm cường quốc bớt xung đột với nhau mà vẫn tạo áp lực lên các nước nhỏ; hai hệ quả cần được nhìn cùng lúc.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Yalta và Viễn Đông: hứa dùng quân để đổi điều kiện tham chiến
Thỏa thuận về Nhật Bản tại Yalta tháng 2/1945 đưa quan hệ giữa quân sự và ngoại giao sang một dạng khác. Liên Xô hứa tham chiến sau khi Đức đầu hàng trong khung hai đến ba tháng, gắn với những lợi ích tại Đông Bắc Á. Ở đây, khả năng mở một mặt trận mới là nguồn lực thương lượng trước khi chiến dịch thực sự diễn ra. Đối tác phải tính tới tác dụng của lực lượng Liên Xô đối với một cuộc chiến còn chưa kết thúc.
Phạm vi điều kiện cũng cần đọc đúng: những quyền lợi cảng và đường sắt tại Mãn Châu không đồng nghĩa toàn bộ vùng này được trao cho Liên Xô, và văn bản vẫn nêu chủ quyền Trung Quốc. Ngoại giao tạo ra nhiều tầng quyền lợi khác nhau mà một bản đồ tô màu đơn giản không thể hiện hết. Nghiên cứu phải phân biệt lãnh thổ, căn cứ, quyền khai thác và sự hiện diện trong chiến dịch.
Khi Hồng quân tiến công tháng 8/1945, một phần cam kết được chuyển thành thực lực tại khu vực. Bài riêng về Mãn Châu phân tích quá trình đó và tranh luận Nhật đầu hàng. Trong câu hỏi về phương pháp của Stalin, điều đáng thấy là thứ tự tác động có thể đi theo cả hai chiều: thương lượng giúp xác định mục tiêu cho việc dùng quân, rồi hoạt động quân sự làm tăng khả năng thực hiện những điều đã thương lượng.
Hokkaido: ngoại giao có thể chặn việc khai thác thắng lợi
Stalin yêu cầu đưa miền bắc Hokkaido vào khu vực quân Nhật đầu hàng Liên Xô, nhưng Truman từ chối. Theo nghiên cứu của Glantz, bộ chỉ huy Liên Xô đã chuẩn bị phương án liên quan, song việc tiến hành vẫn cần lệnh bổ sung. Cuộc đổ bộ lên Hokkaido không xảy ra. Trường hợp này đặc biệt có giá trị vì nó buộc người đọc phân biệt điều người lãnh đạo muốn, điều tham mưu chuẩn bị và điều thực sự được thực hiện.
Sự từ chối của Mỹ không xóa các thành công Liên Xô đã đạt tại nơi khác. Ngược lại, nó cho thấy thắng lợi không thể được chuyển đổi vô hạn từ một chiến trường sang mọi yêu cầu chính trị. Tiến qua lục địa và đổ bộ lên một đảo thuộc Nhật Bản đặt ra những điều kiện quân sự, ngoại giao khác nhau. Năng lực và ý chí của đối tác vẫn là một phần của phương trình sau khi đối thủ chung đã công bố đầu hàng.
Không thể chứng minh chỉ bằng việc chuẩn bị rằng Stalin chắc chắn sẽ phát động một cuộc đối đầu mới nếu không được nhượng bộ. Cũng không thể từ việc không đổ bộ suy rằng ông chưa từng xem xét phương án. Hồ sơ về mệnh lệnh có điều kiện giúp tránh cả hai cực đoan. Quyền lực thường vận hành bằng những bước thăm dò và giới hạn cho phép; quyết định dừng lại cũng là một quyết định chiến lược cần được giải thích.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Đánh giá phương pháp qua mục tiêu, phương tiện và giới hạn
Ba trường hợp cho thấy không có một công thức duy nhất mang tên ngoại giao Stalin. Tại Tehran, đàm phán giúp phối hợp nỗ lực đồng minh. Tại Moscow năm 1944, nó tìm cách quản lý ảnh hưởng và tránh va chạm giữa cường quốc. Tại Viễn Đông, nó vừa đặt điều kiện cho tham chiến vừa xác định giới hạn sau thắng lợi. Điều chung là sự liên hệ có tính toán giữa lời cam kết và khả năng sử dụng lực lượng.
Câu hỏi đánh giá tốt cần theo dõi cả hai phía của trao đổi: Stalin đạt điều gì, và phải cung cấp hoặc kiềm chế điều gì để đạt nó? Chỉ nhìn nhượng bộ của đối tác sẽ làm biến mất đóng góp mà họ đòi hỏi; chỉ nhìn chiến thắng sẽ làm biến mất những yêu cầu bị bác. Một giả thuyết rằng dùng thêm quân chắc chắn tạo được kết quả tốt hơn cần tính tới phản ứng đối phương, thay vì giữ nguyên mọi điều kiện khác.
Ngoại giao và quân sự vì thế bổ trợ bằng cách làm mục tiêu có thể thi hành và làm phương tiện có mục đích. Nhưng việc kết hợp thành công không tự chứng minh mọi mục tiêu đều chính đáng hoặc mọi nước liên quan được đối xử công bằng. Giữ riêng hiệu quả, chi phí và tính chính đáng giúp phân tích mưu lược mà không biến lịch sử quyền lực thành một lời tán thưởng người giành được nhiều ảnh hưởng nhất.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Military Conclusions of the Tehran Conference, 1/12/1943 — Office of the Historian, US Department of State
- Makes “percentages” agreement on spheres of influence, 9/10/1944 — International Churchill Society
- Agreement Regarding Entry of the Soviet Union into the War against Japan, 11/2/1945 — Office of the Historian, US Department of State
- David M. Glantz, Soviet Military Operations during the Soviet-German War 1941–45 as Indicators of the USSR’s Postwar Territorial Ambitions and International Influence — National Institute for Defense Studies
- U.S.-Soviet Alliance, 1941–1945 — Office of the Historian, US Department of State