STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 156
Chiến dịch Mãn Châu 1945 phục vụ lợi ích chiến lược nào của Stalin?
Chiến dịch Mãn Châu giúp Stalin tiêu diệt lực lượng Nhật ở lục địa, thực hiện cam kết với đồng minh và giành vị thế trong trật tự Đông Bắc Á sau chiến tranh. Những mục tiêu ấy đã được thương lượng trước tháng 8/1945. Tuy nhiên, thắng lợi quân sự không cho phép Liên Xô đạt mọi yêu cầu, và vai trò của cuộc tiến công đối với việc Nhật đầu hàng phải được đặt cạnh bom nguyên tử cùng khủng hoảng trong giới lãnh đạo Nhật.

Bản đồ địa hình Sui Fen Ho, tờ L-52-X, tỷ lệ 1:250.000, US Army Map Service,1945. Đây là bản đồ lịch sử về khu vực biên giới Mãn Châu, không phải sơ đồ mũi tiến công hoặc bản đồ hiện đại mô phỏng chiến dịch.
U.S. Army Map Service / Perry-Castañeda Library Map Collection, University of Texas; Wikimedia Commons; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Perry-Castañeda Library Map Collection, University of Texas; Wikimedia Commons · Public domain — U.S. military government work
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 11/2/1945
- Thỏa thuận Yalta đặt điều kiện Liên Xô tham chiến chống Nhật.
- 8–9/8/1945
- Liên Xô tuyên chiến và mở cuộc tiến công Mãn Châu.
- 14–15/8/1945
- Quyết định chấp nhận Potsdam được đưa ra rồi thông báo đầu hàng được phát.
- 16–22/8/1945
- Yêu cầu của Stalin về bắc Hokkaido gặp sự từ chối của Truman; không có cuộc đổ bộ Liên Xô lên đảo.
Một chiến dịch ngắn nằm trong một cuộc thương lượng dài
Nếu chỉ bắt đầu câu chuyện từ đoàn xe tăng vượt biên giới, người đọc sẽ thấy kết quả mà bỏ mất cách mục tiêu được hình thành. Stalin không đưa quân vào một khoảng trống chính trị. Các đồng minh đã thảo luận sự tham chiến của Liên Xô trong lúc chiến tranh châu Âu còn tiếp diễn. Vì thế, hoạt động quân sự tháng 8 đồng thời là một phần của liên minh chống Nhật và một công cụ xác lập lợi ích riêng.
Hai tầng mục tiêu không loại trừ nhau. Đánh bại quân Nhật có lợi cho chiến thắng chung, nhưng ai tham gia chiến thắng và tham gia ở đâu sẽ ảnh hưởng tới dàn xếp hậu chiến. Câu hỏi chiến lược của Moscow không chỉ là có đủ sức đánh hay không. Nó còn là khi nào chuyển được lực lượng, điều kiện nào được các đồng minh chấp nhận và kết quả trên chiến trường sẽ tạo ra quyền thương lượng nào.
Yalta xác định những lợi ích nào?
Thỏa thuận ngày 11/2/1945 quy định Liên Xô tham chiến chống Nhật sau hai đến ba tháng kể từ khi Đức đầu hàng. Văn bản nêu việc giữ nguyên trạng Ngoại Mông, trả phần nam Sakhalin cho Liên Xô và chuyển quần đảo Kuril. Ngoài ra còn có quyền lợi liên quan cảng Dairen, căn cứ Port Arthur và các tuyến đường sắt ở Mãn Châu. Đây là những điều khoản chính trị cụ thể, không chỉ một lời hứa giúp đồng minh.
Nhưng văn bản cũng ghi việc duy trì đầy đủ chủ quyền Trung Quốc tại Mãn Châu, cùng yêu cầu có sự đồng ý của Tưởng Giới Thạch đối với những thỏa thuận liên quan Trung Quốc. Do đó, nói Yalta cho Stalin quyền sáp nhập toàn bộ Mãn Châu là sai. Quyền sử dụng cảng, quyền lợi đường sắt, vùng chiếm đóng quân sự và chủ quyền lãnh thổ là những quan hệ khác nhau; gộp chúng làm một sẽ khiến bản đồ hậu chiến bị hiểu lệch.
Đối với Stalin, các cửa ngõ biển và đường vận tải có giá trị vượt thời hạn một trận đánh. Chúng gắn an ninh Viễn Đông với khả năng hoạt động kinh tế và quân sự lâu dài. Tuy vậy, phân tích giá trị chiến lược không có nghĩa công nhận các cường quốc có quyền tự quyết định số phận mọi lãnh thổ liên quan. Điều đáng thấy là một cuộc thương lượng giữa đồng minh đã đặt lợi ích của những bên khác vào chính giữa quá trình đổi lấy sự tham chiến.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Từ châu Âu sang Viễn Đông: thời gian là một nguồn lực
Cam kết hai đến ba tháng tạo ra một khung thời gian, nhưng thực hiện nó đòi hỏi tổ chức quân sự. Chiến thắng Đức không làm quân đội đang ở châu Âu tức khắc xuất hiện tại biên giới Mãn Châu. Phải điều chuyển người, phương tiện, bảo đảm hậu cần và thiết lập phối hợp trên một chiến trường rộng. Năng lực tích lũy trong chiến tranh chống Đức vì thế có thể được chuyển thành sức mạnh ở một hướng mới, với những yêu cầu địa lý khác.
Nghiên cứu của David Glantz ghi nhận việc đặt Aleksandr Vasilevsky đứng đầu bộ chỉ huy lực lượng Liên Xô tại Viễn Đông cuối tháng 7/1945. Sự thống nhất chỉ huy có ý nghĩa vì chiến dịch phải kết hợp nhiều hướng tiến công. Stalin xác định mục tiêu chính trị và giữ quyền phê chuẩn, nhưng tổ chức một cuộc tiến công là công việc của bộ chỉ huy, tham mưu và các đơn vị. Không nên nén toàn bộ năng lực ấy vào hình ảnh một cá nhân điều khiển từng bước trên bản đồ.
Lợi thế thời gian còn có mặt đối ngoại. Vào chiến tranh đủ sớm giúp Liên Xô có thực lực tại khu vực khi các quyết định đầu hàng và chiếm đóng được đưa ra. Nhưng vào sớm khi chưa chuẩn bị đủ có thể làm tăng rủi ro quân sự. Mối quan hệ giữa hai thời hạn này giải thích vì sao cần nhìn cả công tác chuẩn bị trước Hiroshima, thay vì kể rằng quyết định tiến quân chỉ xuất hiện sau khi Mỹ dùng bom nguyên tử.
Ngày 9/8: đánh vào khả năng tiếp tục chiến tranh trên lục địa
Liên Xô tuyên chiến ngày 8/8 theo thời gian Moscow và mở cuộc tiến công ở Mãn Châu ngày 9/8. Cần giữ rõ sự khác biệt địa điểm và múi giờ khi xếp các sự kiện cùng ngày với Nagasaki. Lực lượng Nhật ở lục địa phải đối diện một cuộc chiến mới với một quân đội đã có kinh nghiệm tác chiến quy mô lớn. Đây là sự thay đổi tình thế quân sự thật, không chỉ một thông điệp ngoại giao.
Mãn Châu đồng thời là phần của hệ thống quyền lực Nhật tại Đông Á. Đánh bại lực lượng tại đây làm suy giảm khả năng giữ vùng chiếm đóng và thu hẹp lựa chọn của Tokyo. Tuy nhiên, tốc độ tiến quân không tự chứng minh mọi đơn vị Nhật ở mọi nơi đều ngừng kháng cự cùng lúc. Phải phân biệt việc phá vỡ thế bố trí chiến dịch, quá trình từng đơn vị đầu hàng và quyết định chấm dứt chiến tranh của chính quyền trung ương.
Khi người được nhờ hòa giải trở thành bên tham chiến
National Diet Library giới thiệu các nỗ lực của giới chức Nhật tìm cách kết thúc chiến tranh, trong đó có ý tưởng sử dụng Liên Xô làm trung gian. Đây là một lựa chọn ngoại giao mà Tokyo theo đuổi trong tình thế quân sự ngày càng xấu. Việc Moscow tham chiến làm thay đổi căn bản tiền đề của lựa chọn ấy: một nước đang được kỳ vọng giúp dàn xếp nay trực tiếp trở thành đối thủ.
Giá trị của chuyển biến này không chỉ nằm ở số binh sĩ trên chiến trường. Đối với người ra quyết định tại Tokyo, nó làm hẹp con đường tìm điều kiện hòa bình qua một trung gian còn đứng ngoài chiến tranh. Nhưng nói một con đường bị đóng không đồng nghĩa mọi tranh luận nội bộ lập tức chấm dứt. Các nhóm lãnh đạo vẫn có quan điểm khác nhau về điều kiện đầu hàng và tương lai chế độ; sử liệu phải theo dõi quá trình quyết định thay vì chỉ suy từ thế trận.
Sử gia Tsuyoshi Hasegawa đặt trọng lượng rất lớn vào cú sốc Liên Xô tham chiến. Trong cuộc phỏng vấn về nghiên cứu của mình, ông lập luận yếu tố này có tính quyết định hơn các cuộc ném bom nguyên tử. Đó là một cách giải thích có ảnh hưởng, cần được nêu tên tác giả. Nó không phải kết luận đồng thuận mà mọi sử gia đã chấp nhận, càng không phải lý do để giảm nhẹ thảm họa con người do Hiroshima và Nagasaki gây ra.
Nhật đầu hàng: tránh biến chuỗi cú sốc thành một nguyên nhân duy nhất
Đầu tháng 8/1945, bom nguyên tử, sự tham chiến của Liên Xô và tình trạng quân sự suy kiệt dồn vào cùng một khoảng thời gian rất ngắn. Vì các tác động chồng lấn, việc chia phần nguyên nhân như chia một tổng số cố định dễ tạo ra độ chính xác giả. Hồ sơ có thể cho biết một nhân vật nhắc điều gì trong cuộc họp hay điện tín; nó không luôn cho biết quyết định sẽ ra sao nếu một yếu tố hoàn toàn không xảy ra.
Tập tài liệu của National Security Archive nhấn mạnh tranh luận vẫn tồn tại về sức nặng tương đối của các yếu tố. Cách đọc thận trọng là đối chiếu điện tín ngoại giao, hồ sơ Nhật và phát biểu công khai, bởi chúng phục vụ những người nhận khác nhau. Một lý do được dùng để thông báo đầu hàng với công chúng không nhất thiết bao trùm mọi tính toán trong phòng họp. Ngược lại, một phát biểu trong phòng họp cũng không tự đại diện cho cả chính quyền.
Ngày 14/8, quyết định chấp nhận các điều kiện Potsdam được đưa ra tại hội nghị ngự tiền; thông báo đầu hàng được phát ngày 15/8. Giữ đúng hai mốc giúp tránh gộp quyết định, công bố và ký văn kiện đầu hàng thành một sự kiện. Đối với bài nghiên cứu về Stalin, kết luận đủ chắc là cuộc tiến công đã làm thay đổi mạnh hoàn cảnh quân sự và ngoại giao của Nhật. Mọi tuyên bố rằng chỉ một yếu tố tự nó chắc chắn kết thúc chiến tranh cần bằng chứng cao hơn.
Hokkaido cho thấy giới hạn của thắng lợi
Sau thông báo đầu hàng của Nhật, Stalin còn yêu cầu đưa miền bắc Hokkaido vào khu vực quân Nhật đầu hàng Liên Xô. Truman không chấp thuận yêu cầu này. Glantz lần theo những chuẩn bị quân sự và chỉ thị sau đó, cho thấy hoạt động đổ bộ vẫn cần lệnh riêng và cuối cùng không diễn ra. Cần tách một phương án được chuẩn bị khỏi một cuộc xâm chiếm đã thực hiện.
Trường hợp ấy ngăn một suy luận quá đơn giản: có thắng lợi lớn trên lục địa thì muốn vùng chiếm đóng nào cũng lấy được. Hoạt động vượt biển, việc phân công tiếp nhận đầu hàng và phản ứng của Mỹ tạo ra giới hạn khác với chiến dịch Mãn Châu. Ngoại giao không chỉ đóng dấu lên kết quả quân sự; nó có thể chặn một bước mở rộng tiếp theo. Đối với Stalin, sức mạnh tạo ra đòn bẩy nhưng không xóa được sức mạnh và quyền phủ quyết thực tế của đối tác.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Những gì Stalin đạt được và câu hỏi còn mở
Nhìn từ mục tiêu chiến lược, chiến dịch đưa Liên Xô trở thành một bên trực tiếp định hình kết cục chiến tranh Đông Á. Các lợi ích đã thương lượng ở Yalta được hỗ trợ bằng sự hiện diện quân sự và việc tiếp nhận đầu hàng. Nhưng kết quả không đồng nhất với toàn bộ mong muốn: quyền lợi ở Mãn Châu có hình thức khác sáp nhập, và Hokkaido nằm ngoài vùng quân Liên Xô chiếm đóng.
Có thể đặt câu hỏi phản thực tế liệu Tokyo sẽ đầu hàng vào cùng thời điểm nếu Moscow tiếp tục trung lập. Câu hỏi có giá trị để kiểm tra lập luận, song không thể trả lời bằng cách xóa một sự kiện rồi giữ nguyên mọi phản ứng khác. Chính sách của Nhật, Mỹ và Liên Xô ảnh hưởng lẫn nhau. Sự không chắc đó là lý do cần trình bày tranh luận rõ ràng, không phải lý do bỏ qua vai trò cuộc tiến công.
Điểm nổi bật của Mãn Châu năm 1945 là cách nghĩa vụ đồng minh, lợi ích lãnh thổ, cơ hội thời điểm và năng lực quân sự được kết hợp. Stalin tận dụng được nhiều điều kiện cùng lúc, nhưng chiến trường không trở thành tấm séc chính trị vô hạn. Hiểu cả thành công lẫn giới hạn ấy giúp người đọc nhìn chiến dịch như một quyết định quyền lực cụ thể, thay vì một lời giải duy nhất cho toàn bộ sự kết thúc chiến tranh Thái Bình Dương.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Agreement Regarding Entry of the Soviet Union into the War against Japan, 11/2/1945 — Office of the Historian, US Department of State
- David M. Glantz, Soviet Military Operations during the Soviet-German War 1941–45 as Indicators of the USSR’s Postwar Territorial Ambitions and International Influence — National Institute for Defense Studies
- Tsuyoshi Hasegawa giải thích nghiên cứu về quyết định Nhật đầu hàng, 2005 — University of California, Santa Barbara
- William Burr, The Atomic Bombings of Japan and the End of World War II, 80 Years Later — National Security Archive, George Washington University
- Efforts to End the War, Modern Japan in Archives — National Diet Library, Japan