STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 160
Vai trò của Stalin trong thắng lợi: Cần nhìn nhận theo những tiêu chí nào?
Vai trò Stalin nên được đánh giá theo những quyết định ông có quyền thực hiện, thông tin có thể biết và hậu quả thực tế, thay vì chỉ dựa vào kết quả chiến thắng. Cần xét đồng thời chuẩn bị trước chiến tranh, phân bổ nguồn lực, khả năng sửa sai, phối hợp đồng minh và chi phí con người. Một lãnh đạo có thể góp phần vào thắng lợi ở lĩnh vực này, đồng thời làm tình thế nguy hiểm hơn ở lĩnh vực khác; hai kết luận không loại trừ nhau.

Churchill, Roosevelt và Stalin (từ trái sang) tại Yalta, tháng 2/1945. Ảnh đặt Stalin trong quan hệ lãnh đạo liên minh; không phải cảnh chúc rượu ngày 24/5 hoặc bằng chứng mọi quyết định quân sự thuộc riêng ông. Hồ sơ US Army Signal Corps/NARA111-SC-260486.
US Army Signal Corps / National Archives, 111-SC-260486; Wikimedia Commons. Public domain. Chuyển WebP và giảm kích thước. · Nguồn: US National Archives and Records Administration; Wikimedia Commons · Public domain — tác phẩm quân nhân hoặc nhân viên US Army thực hiện trong nhiệm vụ công vụ
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1941
- Chuẩn bị và cách xử lý cảnh báo cần được đánh giá bằng thông tin, lựa chọn và hành động đương thời.
- 1/12/1943
- Văn kiện Tehran ghi một quyết định phối hợp liên minh có thể kiểm chứng.
- 24/5/1945
- Stalin vừa thừa nhận sai lầm chính phủ vừa củng cố cách kể về chiến thắng trong lời chúc rượu.
Chiến thắng trả lời câu hỏi kết quả, chưa trả lời câu hỏi đóng góp
Liên Xô thắng cuộc chiến chống Đức Quốc xã dưới sự lãnh đạo của Stalin. Nhưng từ sự kiện ấy tới kết luận mọi quyết định của ông đều cần thiết còn một khoảng cách lập luận lớn. Một quốc gia có thể thắng nhờ những lựa chọn đúng, nhờ năng lực tồn tại bất chấp lựa chọn sai và nhờ hành động của những người khác. Nghiên cứu cần phân biệt các khả năng ấy trước khi trao toàn bộ công lao cho vị trí đứng đầu.
Các công trình cũng khác nhau về trọng tâm. Phần giới thiệu Stalin’s Wars của Geoffrey Roberts nhấn mạnh đóng góp lãnh đạo chiến tranh, trong khi Stalin as Warlord của Alfred Rieber đặt nổi bật những mâu thuẫn giữa huy động sức mạnh và tổn hại do đàn áp. Hai hướng tiếp cận gợi câu hỏi để kiểm tra, không phải hai nhãn có thể dùng thay việc đọc sử liệu. Bài này dựa vào tài liệu cụ thể và chỉ dùng phần giới thiệu các sách để xác định nét tranh luận ấy.
Một khung đánh giá hữu ích phải làm được hai việc: ghi nhận hành động có tác dụng và giữ lại những chi phí hoặc thất bại mà kết quả cuối có thể che khuất. Nó cũng phải phân biệt quyền ra lệnh với năng lực thực hiện. Stalin có thể chịu trách nhiệm về lựa chọn tối cao mà không vì thế trở thành người duy nhất tạo ra thành công của công nhân, binh sĩ và bộ tham mưu.
Tiêu chí thứ nhất: chất lượng chuẩn bị trước khi khủng hoảng bùng nổ
Chuẩn bị gồm nền công nghiệp, tổ chức quân đội và đánh giá nguy cơ. Những lĩnh vực này không thể gộp thành một điểm số. Một nước có thể xây được nhiều vũ khí nhưng bố trí lực lượng hoặc xử lý cảnh báo kém. Ngược lại, nhận đúng ý định đối phương chưa chắc đủ nếu thiếu khả năng huy động và triển khai. Vì vậy, khi xét năm 1941 cần hỏi từng năng lực đã được xây dựng tới đâu và quyết định nào khiến nó hoạt động hoặc không hoạt động.
Bài phê bình What Stalin Knew của Donald Steury đặt vấn đề thông tin đã tới Kremlin và cách Stalin đánh giá nó, đồng thời thừa nhận khó xác định hoàn toàn niềm tin riêng. Điều này gợi một tiêu chuẩn trách nhiệm: không cần biết mọi suy nghĩ bí mật mới có thể xem xét phản ứng trước cảnh báo. Nhưng cũng không nên dùng kết quả tai họa để giả định người đương thời đã có cùng mức chắc chắn như người đọc hồ sơ hậu chiến.
Phép so sánh đúng là giữa những lựa chọn khả thi với thông tin lúc ấy. Có thể hỏi nâng mức sẵn sàng sớm hơn sẽ có chi phí ngoại giao và quân sự nào, hay một giả định chủ đạo có được kiểm tra lại khi dấu hiệu xấu tăng. Đây là câu hỏi về quản lý rủi ro. Nó chặt chẽ hơn việc gọi mọi sự thận trọng là khôn ngoan hoặc gọi mọi tổn thất là bằng chứng một nhà lãnh đạo không có bất kỳ năng lực nào.
Tiêu chí thứ hai: tạo nguồn lực và sử dụng nguồn lực với chi phí nào?
Mark Harrison phân biệt sức mạnh ban đầu với khả năng tạo nguồn lực cho chiến tranh kéo dài. Cách phân biệt đó giúp đánh giá công nghiệp hóa mà không chỉ chụp một bức ảnh kho vũ khí tháng 6/1941. Nền tảng công nghiệp có vai trò thiết yếu đối với việc tiếp tục chiến đấu. Tuy nhiên, xác nhận nền tảng ấy quan trọng chưa chứng minh mọi tốc độ, cách phân bổ và biện pháp cưỡng bức gắn với quá trình tạo ra nó đều tối ưu.
Muốn bảo vệ một kết luận mạnh hơn, người nghiên cứu phải so sánh các phương án. Nếu cho rằng chỉ đường lối đã thực hiện mới tạo đủ năng lực, cần chứng minh vì sao những lựa chọn khác không thể đạt kết quả tương tự với chi phí thấp hơn. Nếu cho rằng một đường lối khác chắc chắn tốt hơn, cũng phải nêu cơ chế và giới hạn tài nguyên. Lịch sử không cung cấp một thí nghiệm lặp lại để giải quyết những câu hỏi ấy bằng sự tự tin đơn thuần.
Tiêu chí nguồn lực vì vậy gồm cả năng lực huy động lẫn chất lượng đánh đổi. Một quyết định lấy thêm người cho quân đội có thể giúp chiến trường nhưng làm giảm sản xuất ở nơi khác. Cần hỏi tác dụng ròng, thời gian chịu đựng và ai gánh chi phí. Ghi nhận khả năng tập trung nguồn lực của Stalin không đòi hỏi biến mọi thiệt hại xã hội thành điều tất nhiên phải chấp nhận.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Tiêu chí thứ ba: khả năng sửa sai có thể quan sát qua điều gì?
Một nhận định thường gặp là Stalin về sau học cách lãnh đạo chiến tranh tốt hơn. Để kiểm tra, cần tìm những quyết định có thể đối chiếu, thay vì chỉ dùng hồi ký kể một vị tướng đã thuyết phục ông trong phòng họp. Có thể xem việc lựa chọn mục tiêu, thời điểm phê chuẩn, cách phân bổ nguồn lực và chất lượng phối hợp. Những dấu hiệu đó gần với kết quả tổ chức hơn là một lời mô tả tính cách.
Tài liệu quân sự Tehran tháng 12/1943 cho thấy Stalin tham gia một cơ chế phối hợp thực: cam kết tiến công để hạn chế Đức chuyển quân, cùng liên hệ giữa các bộ tham mưu. Nó xác nhận một lựa chọn cụ thể của lãnh đạo liên minh. Nhưng không thể từ văn bản ấy suy rằng mọi hoạt động năm sau đều do một cá nhân nghĩ ra, hoặc rằng mọi bất đồng giữa Stalin và tướng lĩnh đã được xử lý tốt.
Phân biệt lựa chọn và thực thi giúp giữ đúng quy mô đóng góp. Cho phép bộ máy chuyên môn hoạt động có thể là thành tích lãnh đạo; tự mình làm thay mọi công việc chuyên môn không phải điều cần chứng minh. Ngược lại, nếu cơ chế khiến người dưới khó phản đối một giả định sai, trách nhiệm thuộc cả thiết kế quyền lực. Cùng một tiêu chuẩn phải dùng cho thành công và thất bại, không chỉ lúc kết quả thuận lợi.
Tiêu chí thứ tư: quản lý liên minh, thay vì đo sức mạnh trong cô lập
Trong một cuộc chiến liên minh, kết quả không chỉ phụ thuộc quân đội của riêng mình. Thỏa thuận Tehran ghi các bên phối hợp hoạt động ở đông và tây, với Overlord dự kiến tháng 5/1944 và một chiến dịch miền nam nước Pháp tùy phương tiện. Điều đáng đánh giá ở Stalin là cách ông tham gia đạt cam kết có tác dụng quân sự, không phải tưởng tượng ông có quyền điều khiển lịch tác chiến phương Tây.
Quản lý đồng minh gồm việc bảo vệ lợi ích riêng trong khi giữ lợi ích chung đủ mạnh. Đòi hỏi quá cao có thể làm giảm hợp tác; nhượng bộ thiếu tính toán có thể gây thiệt hại về sau. Một tiêu chí tốt phải nhìn điều Liên Xô nhận được, đóng góp tương ứng và mức tin cậy mà các quyết định tạo ra. Một lời nói cứng rắn không tự là thành công, cũng như thỏa hiệp không tự là thất bại.
Tiêu chí này còn ngăn cách kể chiến thắng như một thành tích tự túc tuyệt đối. Quyền lãnh đạo không bị giảm giá trị chỉ vì quốc gia có đồng minh. Khả năng sử dụng cơ hội hợp tác chính là một phần năng lực chiến lược. Tuy vậy, không thể ghi toàn bộ tác dụng của hành động Anh–Mỹ thành công lao Stalin chỉ vì nó có ích cho Liên Xô; các chính phủ ấy có mục tiêu và quyết định của họ.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Tiêu chí thứ năm: chi phí con người không biến mất sau chiến thắng
Đánh giá hiệu quả quân sự và đánh giá tính chính đáng là hai công việc liên quan nhưng không đồng nhất. Một biện pháp có thể giúp đạt mục tiêu trước mắt mà vẫn vi phạm quyền con người hoặc gây thiệt hại không cần thiết. Ngược lại, việc lên án đàn áp không tự trả lời chính xác một quyết định tác chiến đã có tác dụng gì. Giữ riêng các câu hỏi giúp tránh cả biện hộ đạo đức bằng chiến thắng lẫn phán xét quân sự bằng nhãn chính trị.
Không nên coi mọi tổn thất Liên Xô là hậu quả trực tiếp của Stalin. Kẻ xâm lược và chính sách hủy diệt Đức có trách nhiệm rõ ràng đối với cuộc chiến. Nhưng cũng không thể dùng trách nhiệm Đức để miễn xem xét những quyết định Liên Xô làm tăng rủi ro hoặc gây thêm đau khổ. Cần xác định chuỗi nguyên nhân cụ thể, thay vì lấy một tổng số thương vong rồi phân toàn bộ cho một người bằng phép tính đơn giản.
Đó là nơi cách tiếp cận về những mâu thuẫn của quyền lực, được giới thiệu trong công trình Rieber, có ích như câu hỏi nghiên cứu. Một cơ chế có thể tập trung nguồn lực đồng thời làm mất khả năng phản biện. Để đánh giá, phải hỏi lợi ích đó đạt bằng cách nào và những tác hại có phải điều kiện bắt buộc không. Chỉ biết hai việc xảy ra cùng một chế độ chưa đủ chứng minh việc gây hại là nguyên nhân cần thiết của thành công.
Lời chúc rượu tháng 5/1945: một tư liệu về cách kể công và nhận lỗi
Ngày 24/5/1945, tại buổi tiếp chỉ huy Hồng quân ở Kremlin, Stalin công khai thừa nhận chính phủ đã mắc nhiều sai lầm và từng ở tình thế tuyệt vọng trong các năm 1941–1942. Ông đồng thời đề cao sự tin tưởng và hy sinh của nhân dân Nga. Văn bản có giá trị vì cho thấy cách người đứng đầu trình bày quan hệ giữa chính phủ, thất bại ban đầu và chiến thắng ngay sau chiến tranh.
Nhưng một bài chúc rượu chính trị không phải bảng kiểm toán trách nhiệm. Nó không liệt kê đầy đủ sai lầm, không đo đóng góp của từng dân tộc trong Liên Xô và không chứng minh toàn dân đều tin tưởng tự nguyện theo cùng cách. Nhận lỗi chung có thể đi cùng việc củng cố tính chính danh. Người đọc cần giữ cả nội dung được nói lẫn chức năng của lời nói, thay vì xem một câu thừa nhận như đã giải quyết toàn bộ tranh luận.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Một kết luận nhiều chiều có thể rõ ràng hơn một phán quyết duy nhất
Khung đánh giá trên cho phép kết luận ở những cấp khác nhau: Stalin nắm quyền huy động và phê chuẩn tối cao; một số quyết định góp phần tạo năng lực chiến tranh; những thất bại về chuẩn bị và cơ chế quyền lực cũng phải được tính vào trách nhiệm. Thành công của quốc gia không được đồng nhất hoàn toàn với đóng góp cá nhân, và đóng góp cá nhân không bị xóa chỉ vì tồn tại những tội ác hoặc sai lầm nghiêm trọng.
Bài riêng về sự phục hồi Hồng quân phân tích các mắt xích cấu trúc của thắng lợi. Câu hỏi ở đây là phần nào trong mỗi mắt xích có thể gắn với lựa chọn của người lãnh đạo, bằng chứng mạnh tới đâu và lựa chọn khác có khả thi không. Một giả thuyết rằng không có Stalin thì chắc chắn không thắng, hoặc chắc chắn thắng dễ dàng hơn, đều cần nhiều chứng minh hơn một lời khẳng định về tính cách.
Đọc lịch sử theo tiêu chí không làm câu chuyện mất sức hấp dẫn. Nó đặt quyền lực trước những câu hỏi khó hơn: chuẩn bị có tốt không, sai lầm có được sửa không, nguồn lực có được dùng xứng đáng không và ai trả giá? Với Stalin, chính việc giữ những câu hỏi ấy cùng tồn tại mới giúp hiểu vai trò một người trong chiến thắng tập thể mà không biến nghiên cứu thành sự tôn thờ hoặc một bản án thay cho phân tích.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Mark Harrison, Soviet Industrialisation and the Test of War, History Workshop Journal 29, 1990 — University of Warwick
- Donald P. Steury, phê bình What Stalin Knew, Studies in Intelligence 50(1), 2006 — CIA, Center for the Study of Intelligence
- Military Conclusions of the Tehran Conference, 1/12/1943 — Office of the Historian, US Department of State
- Stalin, Toast to the Russian People, 24/5/1945, bản tái bản diễn văn — Marxists Internet Archive, tư liệu gốc được tái bản
- Geoffrey Roberts, Stalin’s Wars: giới thiệu công trình — Yale University Press
- Alfred J. Rieber, Stalin as Warlord: giới thiệu công trình — Yale University Press