STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 159
Vì sao Liên Xô có thể chuyển từ thế bị đánh úp sang lực lượng tấn công?
Liên Xô chuyển sang tấn công nhờ giữ được khả năng tổ chức chiến tranh lâu dài: tái tạo lực lượng, phục hồi sản xuất, duy trì hậu cần và cải thiện cách sử dụng nguồn lực. Sự hỗ trợ của Đồng minh và việc Đức không đạt chiến thắng nhanh cũng rất quan trọng. Đây là quá trình không đều, gồm cả những thất bại sau các chiến thắng lớn. Nó không thể giải thích chỉ bằng mùa đông, số xe tăng hoặc tài năng của một nhà lãnh đạo.

Xe tăng KV-1 tới mặt trận từ Quảng trường Cung điện ở Leningrad bị phong tỏa, tháng 5/1942. Ảnh cho thấy một mắt xích cung cấp phương tiện; không tự chứng minh toàn bộ sản xuất Liên Xô đã hồi phục hoặc mọi nhà máy đều được di dời.
RIA Novosti archive, image #306 / Boris Kudoyarov / CC-BY-SA3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: RIA Novosti archive,image306; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Unported
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1941
- Tổn thất lớn đi cùng việc di dời sản xuất và tái tạo lực lượng; chiến thắng nhanh của Đức không đạt được.
- 1942
- Huy động quốc phòng gây áp lực nghiêm trọng lên các ngành dân sự hỗ trợ.
- Đầu 1943
- Thắng lợi Stalingrad không ngăn những thất bại khi lực lượng Liên Xô tiến quá khả năng bảo đảm.
- 1943–1944
- Phục hồi nguồn lực và cải thiện thực hành chiến dịch giúp duy trì những đợt tiến công rộng hơn.
Thảm họa ban đầu chưa phá hủy toàn bộ khả năng tiếp tục chiến tranh
Cuộc xâm lược ngày 22/6/1941 gây những tổn thất nghiêm trọng và làm nhiều đơn vị Liên Xô bị bao vây. Nhưng mục tiêu chiến thắng nhanh của Đức đòi hỏi nhiều hơn việc chiếm đất hoặc đánh tan những đội quân trước mặt. Nó đòi hỏi đối phương không thể tái lập lực lượng và duy trì một nhà nước tiếp tục chiến đấu. Khoảng cách giữa thắng trận lớn và làm sụp đổ toàn bộ khả năng kháng cự trở thành vấn đề quyết định.
Đến mùa đông 1941, chiến dịch đánh nhanh của Đức đã không kết thúc chiến tranh như dự tính. Khoảng cách vận tải, sự hao mòn và sức chống trả đều có tác dụng; thời tiết làm những khó khăn đó nặng hơn. Dùng mùa đông như nguyên nhân duy nhất sẽ biến những quyết định và năng lực của hai bên thành chuyện phụ. Điều cần giải thích là vì sao Liên Xô vẫn có thể tạo ra các lực lượng đủ sức phản công khi cuộc tiến công Đức mất đà.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Di dời nhà máy là chuyển một hệ thống, không chỉ chuyển máy móc
Đưa cơ sở công nghiệp về phía đông giúp bảo vệ một phần năng lực sản xuất khỏi vùng Đức chiếm. Tuy nhiên, một cỗ máy còn nguyên không tự trở thành vũ khí. Nó cần nhà xưởng, điện, nguyên liệu, đường vận tải và người vận hành có thể sống đủ sức để làm việc. Vì vậy, di dời là thành công tổ chức lớn nhưng không phải quá trình hoàn hảo diễn ra không có đứt gãy.
Mark Harrison nêu những khác biệt rất lớn về tốc độ đưa nhà máy hoạt động trở lại. Có cơ sở khôi phục sản xuất nhanh, trong khi những nơi khác còn nằm im vì thiếu lao động hoặc điều kiện hỗ trợ. Chi tiết này sửa cách kể quen thuộc rằng mọi nhà máy vừa xuống tàu là lập tức sản xuất. Khả năng thích nghi nằm trong việc giải quyết nhiều nút nghẽn cùng lúc, với kết quả khác nhau tại từng địa phương.
Tác dụng quân sự của di dời cũng có độ trễ. Phương tiện rời dây chuyền phải được nghiệm thu, vận chuyển và kết hợp với kíp chiến đấu, phụ tùng cùng đạn dược. Một báo cáo sản lượng không cho biết tất cả phương tiện ấy sẵn sàng ở mặt trận vào cùng ngày. Khi so sánh năng lực năm 1941 và giai đoạn sau, cần theo dõi dòng cung cấp liên tục, thay vì chỉ đối chiếu hai kho vũ khí tĩnh.
Năm 1942 cho thấy huy động nhiều hơn chưa chắc bền hơn
Trong phân tích kinh tế chiến tranh của Harrison, mở rộng mạnh quân đội và sản xuất quốc phòng giai đoạn đầu đi cùng sự suy giảm nguy hiểm của nền kinh tế dân sự. Lương thực, nhiên liệu, vận tải và khả năng duy trì lao động đều bị ép. Một nền kinh tế có thể làm ra thêm xe tăng trong khi những điều kiện giúp nó tiếp tục sản xuất đang suy yếu. Đây là nghịch lý không nhìn thấy nếu chỉ đếm vũ khí hoàn thành.
Huy động đặt ra một bài toán phân bổ: đưa thêm người vào quân đội giúp tăng lực lượng hiện tại nhưng có thể làm thiếu công nhân hoặc lao động nông nghiệp. Chuyển thêm tài nguyên sang vũ khí có thể lấy mất phương tiện sửa đường sắt và cung cấp điện. Những đánh đổi này không phủ nhận sự cấp bách của phòng thủ. Chúng giải thích vì sao khả năng tiếp tục chiến tranh phụ thuộc cả việc giữ các ngành hỗ trợ hoạt động.
Từ đó, sự phục hồi không thể chỉ được hiểu là siết chặt thêm mệnh lệnh. Nó còn đòi hỏi điều chỉnh để một bộ phận của nền kinh tế không phát triển bằng cách làm các bộ phận cần thiết khác suy kiệt. Các nghiên cứu về huy động chỉ ra năng lực của hệ thống Stalin, nhưng cũng ghi nhận chi phí con người rất lớn. Việc dân chúng chịu đựng được một giai đoạn cực hạn không chứng minh mọi mức cưỡng bức đều cần thiết hoặc tối ưu.
Hậu cần quyết định một cuộc phản công có thể đi xa đến đâu
Một đơn vị có thể phá được tuyến phòng thủ rồi vẫn phải dừng khi nhiên liệu, đạn và lương thực không theo kịp. Khi tiến lên, khoảng cách tới kho thay đổi, đường và cầu có thể bị phá, còn phương tiện cần sửa chữa. Vì thế, chuyển từ chống đỡ sang tiến công liên tục là thay đổi về tổ chức hậu phương cũng như chiến thuật. Quân đội phải vừa đánh vừa dịch chuyển hệ thống nuôi dưỡng chính mình.
Đây là lý do xe tải, đường sắt và công tác phục hồi hạ tầng không phải những chi tiết thứ yếu bên cạnh xe tăng. Chúng ảnh hưởng tới nơi tập trung được ưu thế, thời gian giữ được nhịp tiến quân và khả năng khai thác một chỗ đột phá. Một nguồn lực có thể chiếm tỷ lệ nhỏ trong tổng khối lượng nhưng giải quyết đúng nút nghẽn. Muốn đánh giá nó phải hỏi chức năng, không chỉ hỏi nó chiếm bao nhiêu phần trăm vũ khí.
Ngược lại, cũng không thể suy từ vai trò hậu cần rằng chiến thuật hoặc tinh thần không quan trọng. Đường vận tải tốt không bảo đảm một cuộc đột phá nếu kế hoạch sai và phối hợp kém. Mối quan hệ có tính bổ sung: nguồn lực phải được đưa tới đúng nơi rồi được sử dụng hiệu quả. Sự thay đổi năng lực Liên Xô nằm trong việc nối những công việc ấy ngày càng tốt hơn, không ở một yếu tố thay thế được tất cả.
Sau Stalingrad vẫn có thất bại: học hỏi không đi theo đường thẳng
Chiến thắng Stalingrad không lập tức khiến mọi kế hoạch của Liên Xô thành công. Glantz chỉ ra các cuộc tiến công đầy tham vọng giữa tháng 2/1943 bị giới hạn bởi hao mòn, vận tải, thời tiết và phản công Đức. Ở khu vực Kharkiv, Manstein có thể tận dụng sự vươn quá xa của lực lượng Liên Xô. Đây là bằng chứng quan trọng chống cách kể rằng sau một trận quyết định, phần còn lại chỉ là tiến lên tất yếu.
Một tổ chức học hỏi không phải tổ chức không còn sai. Nó là tổ chức có thể nhận ra giới hạn, thay đổi cách chuẩn bị và kết hợp kinh nghiệm vào hoạt động tiếp theo. Chuỗi chiến dịch mùa hè rồi mùa thu 1943 cho thấy Hồng quân có khả năng chuyển từ chống cuộc tiến công Đức sang tiến công trên nhiều hướng. Nhưng kết quả phải được xét theo từng chiến dịch, không mặc nhiên gán cho một bài học duy nhất đã được mọi cấp hiểu đồng đều.
Nghiên cứu quá trình này cần chú ý bộ tham mưu, người chỉ huy, công tác huấn luyện và kinh nghiệm sống sót của đơn vị. Nói tất cả là do Stalin sẽ xóa những cơ chế tạo ra năng lực tập thể; nói ông hoàn toàn không liên quan lại bỏ qua quyền phân bổ và phê chuẩn tối cao. Bài riêng về tiêu chí đánh giá Stalin xử lý trách nhiệm cá nhân. Ở đây, trọng tâm là khả năng của cả hệ thống chuyển nguồn lực thành hành động hữu hiệu.
Đối chiếu tư liệu: [5]
Viện trợ Đồng minh bổ sung những gì Liên Xô cần
Hỗ trợ Anh–Mỹ phải được đặt trong quan hệ với năng lực trong nước. Liên Xô tự sản xuất phần lớn vũ khí của mình, đồng thời viện trợ cung cấp vật tư và phương tiện có thể giảm những thiếu hụt cụ thể. Hai sự thật này cùng tồn tại. Không cần chọn giữa hai lối kể cực đoan rằng Liên Xô hoàn toàn tự thắng hoặc chỉ chiến đấu được nhờ hàng hóa bên ngoài.
Harrison nhấn mạnh tác dụng viện trợ phụ thuộc hạ tầng, tổ chức và cách sử dụng nguồn lực của nước nhận. Hàng tới cảng chưa đồng nghĩa hàng đã giúp một đơn vị ở đúng thời điểm. Đồng thời, viện trợ có thể giải phóng nguồn lực trong nước để dùng vào việc khác. Vì các tác động liên thông, chỉ cộng số vũ khí nhập khẩu rồi kết luận đó là toàn bộ đóng góp sẽ đánh giá thiếu phần hỗ trợ sản xuất và vận tải.
Sự phối hợp còn vượt ra ngoài hàng hóa. Chiến tranh của Đức ở các mặt trận khác buộc họ phân chia phương tiện và nhân lực. Ngược lại, sức chiến đấu Liên Xô giữ một phần lớn lực lượng Đức và hỗ trợ hoạt động của phương Tây. Thắng lợi chung có quan hệ qua lại; ghi nhận vai trò một phía không đòi hỏi phủ nhận bên kia. Điều cần tránh là biến liên minh thành phép so danh dự bằng một con số duy nhất.
Vì sao thời gian cuối cùng bất lợi cho Đức?
Đức đã đánh cược vào việc chiến dịch nhanh làm đối phương mất khả năng tiếp tục chiến tranh. Khi điều đó không xảy ra, họ phải tiến hành một cuộc chiến kéo dài trước một đối thủ còn khả năng tái tạo lực lượng và nhận hỗ trợ. Các thành công chiến thuật vẫn có thể rất nguy hiểm, như năm 1943 cho thấy, nhưng không tự giải quyết bài toán nguồn lực và nhiều mặt trận.
Chính sách chiếm đóng và chiến tranh hủy diệt của Đức còn làm vấn đề sống còn của xã hội Liên Xô trở nên rõ rệt. Tuy nhiên, không nên từ đó giả định mọi người dân đều có cùng động cơ hoặc mọi chiến sĩ chỉ chiến đấu vì một lý do. Lòng yêu nước, bảo vệ gia đình, kỷ luật, cưỡng bức và kinh nghiệm bị xâm lược có thể kết hợp khác nhau. Một giải thích về quy mô quốc gia phải giữ chỗ cho sự khác biệt ấy.
Năng lực tấn công là kết quả của những mắt xích cùng hoạt động
Chuyển biến từ 1941 tới những năm cuối chiến tranh cần được nhìn như một chuỗi có điều kiện. Nhà nước còn tồn tại để huy động; sản xuất và lao động còn được duy trì để cung cấp; hậu cần nối nguồn lực với chiến trường; bộ máy quân sự cải thiện cách lập và thực hiện chiến dịch. Đồng minh bổ sung nguồn lực và sức ép, trong khi Đức không khôi phục được cơ hội chiến thắng nhanh ban đầu.
Giả thuyết rằng chỉ cần thêm một loại vũ khí hoặc bỏ một quyết định sai là Liên Xô đã thắng sớm hơn có thể được đặt ra, nhưng phải chỉ rõ mắt xích nào thay đổi và các điều kiện khác ra sao. Không có cách loại bỏ tổn thất khỏi mọi phương án chỉ bằng việc biết kết cục. Cũng không nên xem những tổn thất đã xảy ra là bằng chứng chúng đều không thể tránh được.
Sự phục hồi Liên Xô gây chú ý vì nó kết hợp năng lực huy động rất lớn với khả năng vượt qua khủng hoảng do chính huy động và chiến tranh tạo ra. Hiểu thành công ấy đòi hỏi nhìn vào nhà máy, đường sắt, tham mưu và đời sống con người cùng lúc. Chính những mối liên hệ cụ thể giải thích cách một nước bị đánh úp trở thành lực lượng tiến công; một khẩu hiệu về lãnh tụ hoặc sức chịu đựng dân tộc không thể thay thế chúng.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Mark Harrison, Industry and the Economy, bản thảo chương nghiên cứu, phiên bản ngày 17/8/2009 — University of Warwick
- Mark Harrison, Stalinism and the Economics of Wartime — University of Warwick
- The Eastern Front: The German War against the Soviet Union — United States Holocaust Memorial Museum
- U.S.-Soviet Alliance, 1941–1945 — Office of the Historian, US Department of State
- David M. Glantz, Soviet Military Operations during the Soviet-German War 1941–45 as Indicators of the USSR’s Postwar Territorial Ambitions and International Influence — National Institute for Defense Studies