STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 157
Từ đồng minh chống Hitler tới đối đầu Mỹ–Liên Xô: Bước ngoặt nào?
Không có một ngày duy nhất biến đồng minh Mỹ–Liên Xô thành đối thủ. Sau năm 1945, mục tiêu chung đánh bại Hitler biến mất, trong khi tranh chấp về an ninh, chính quyền ở châu Âu và tái thiết trở nên quyết liệt hơn. Các đánh giá đối kháng năm 1946 rồi những cam kết chính trị, kinh tế năm 1947 khiến sự nghi ngờ trở thành chính sách lâu dài. Quá trình ấy gồm những lựa chọn cụ thể, không phải một cuộc đối đầu đã hoàn tất ngay khi chiến tranh kết thúc.

Truman phát biểu trước Quốc hội ngày 12/3/1947, đề nghị 400 triệu đô la hỗ trợ Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Đây là một bước chuyển từ đánh giá đe dọa sang cam kết chính sách; không phải ảnh đối thoại trực tiếp với Stalin.
Nhân viên Executive Office of the President; không rõ người chụp / Harry S. Truman Library & Museum,59-1252-3; Wikimedia Commons; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Harry S. Truman Library & Museum,59-1252-3; Wikimedia Commons · Public domain — U.S. federal government work
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1945
- Chiến thắng chung nhường chỗ cho những quyết định hậu chiến còn tranh chấp.
- 22/2/1946
- Kennan gửi Điện dài từ Moscow.
- 27/9/1946
- Novikov gửi đánh giá về chính sách Mỹ.
- 12/3/1947
- Truman đề nghị hỗ trợ Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ.
- 6–7/1947
- Đề xuất Marshall và việc Moscow bác cơ chế tham gia làm sâu thêm phân tuyến kinh tế.
Liên minh được xây để thắng một cuộc chiến, chưa để giải mọi bất đồng
Trong chiến tranh, Mỹ và Liên Xô có một lý do mạnh để hợp tác: mỗi bên giúp làm giảm sức ép quân sự mà bên kia phải chịu. Sự hợp tác ấy tạo ra viện trợ, phối hợp và những hội nghị cấp cao. Nhưng một lợi ích sống còn chung không đồng nghĩa hai chính phủ đã thống nhất cách tổ chức chính trị của châu Âu sau Hitler. Những tranh chấp được quản lý trong thời chiến có thể trở lại khi yêu cầu đánh thắng không còn buộc các bên nhượng bộ như trước.
Ngay việc mở mặt trận thứ hai cũng đã gây căng thẳng trước chiến thắng. Moscow muốn giảm gánh nặng trên mặt trận phía đông, còn phương Tây phải tính khả năng quân sự và thứ tự chiến dịch. Vì vậy, không nên tô quan hệ năm 1944 thành hoàn toàn tin cậy rồi giải thích mọi đối đầu bằng một cá nhân hoặc biến cố năm 1945. Liên minh từng vận hành được trong bất đồng; vấn đề là cơ chế nào tiếp tục ràng buộc các bên khi mục tiêu chung đã thay đổi.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Sau chiến thắng, câu hỏi an ninh trở thành câu hỏi ai cầm quyền
Một nước láng giềng có chính phủ thân thiện có thể được Moscow xem là bảo đảm an ninh. Nhưng cách tạo ra chính phủ ấy lại quyết định người dân sở tại có quyền lựa chọn tới đâu và các nước khác có chấp nhận nó hay không. Từ đó xuất hiện một xung đột khó giải bằng những từ chung như hòa bình hoặc dân chủ: các bên có thể dùng cùng từ nhưng hiểu cơ chế quyền lực rất khác.
Đối với Mỹ, trật tự phục hồi cần những quan hệ chính trị và kinh tế có thể hợp tác với Washington. Đối với Stalin, việc các nước trong vùng ảnh hưởng mở thêm lựa chọn ngoài Moscow có thể làm giảm khả năng bảo đảm một vành đai an ninh theo cách ông mong muốn. Đây là các lợi ích có thể va chạm mà không cần giả định bên nào đã có một lịch trình chiến tranh thế giới mới trong ngăn bàn.
Cũng không nên kể toàn bộ châu Âu như cuộc đấu của hai người đứng đầu. Các chính phủ địa phương, đảng phái và xã hội vừa có mục tiêu riêng vừa bị giới hạn bởi tương quan lực lượng. Đặt họ vào câu chuyện giúp giải thích vì sao một kế hoạch tái thiết hoặc một cuộc khủng hoảng viện trợ có thể làm thay đổi chính sách cường quốc. Khu vực không chỉ nhận mệnh lệnh; nhu cầu và xung đột tại đó cũng tạo ra những quyết định mới.
Tháng 2/1946: Kennan cung cấp một khuôn khổ để đọc Moscow
Điện dài ngày 22/2/1946 của George Kennan không phải một hiệp ước hay mệnh lệnh tác chiến. Nó là bản đánh giá từ đại sứ quán Mỹ ở Moscow nhằm giải thích hành vi Liên Xô cho Washington. Kennan trình bày một đối thủ có động lực đối kháng lâu dài, sử dụng cả bộ máy chính thức lẫn công cụ chính trị khác, nhưng không nhất thiết tìm kiếm chiến tranh trực tiếp bằng mọi giá.
Điểm có ảnh hưởng nằm ở khả năng biến những vụ tranh chấp riêng thành một mô hình dễ sử dụng. Nếu các sự kiện được xem là biểu hiện của cùng một đường lối, người làm chính sách có lý do chuẩn bị một phản ứng bền bỉ hơn, thay vì thương lượng lại từng vụ từ đầu. Mô hình ấy giúp tổ chức thông tin, nhưng cũng có rủi ro: những hành động khác động cơ có thể bị đọc như các bước trong một kế hoạch thống nhất.
Phải đọc Kennan như một nhà ngoại giao đang nhận định đối thủ, không dùng ông làm người kể trung lập về mọi suy nghĩ của Stalin. Các mô tả về sự bất an hoặc cơ sở ý thức hệ là lập luận của tác giả. Giá trị tư liệu của bức điện là nó cho thấy một cách nhìn đã được trình vào bộ máy Mỹ, cùng đề xuất tăng sức bền trong nước và đối phó có tính toán. Nó không chứng minh Washington lập tức thực hiện đầy đủ từng ý kiến.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Tháng 9/1946: Novikov nhìn thấy một Mỹ đang mở rộng quyền lực
Đại sứ Liên Xô Nikolai Novikov gửi báo cáo ngày 27/9/1946 với một bức tranh gần như đối xứng về cảm giác bị đe dọa, nhưng khác hẳn về lập trường. Ông mô tả Mỹ có ưu thế kinh tế sau chiến tranh, mở rộng căn cứ và tìm cách củng cố vị thế toàn cầu. Ngôn ngữ về tư bản độc quyền và tham vọng thống trị thuộc khuôn khổ ý thức hệ của người viết, không nên được lặp lại như một kết luận khách quan đã được chứng minh.
So sánh hai bức điện cho thấy mỗi hệ thống có thể giải thích hành động đối phương bằng một mô hình động cơ rộng lớn. Một căn cứ, một khoản vay hoặc một sự can thiệp chính trị được đặt vào chuỗi đe dọa dài hạn. Khi đó, nhượng bộ trong một vụ riêng có thể bị lo là tạo tiền lệ; quyết định phòng ngừa của bên này lại thành bằng chứng thù địch cho bên kia. Đây là cơ chế làm nghi ngờ tự củng cố, không phải khẳng định mọi hành động hai phía có trách nhiệm ngang nhau.
Báo cáo Novikov cũng không phải bản ghi mọi tranh luận trong Điện Kremlin. Một tài liệu trình cấp trên có thể phản ánh quan điểm tác giả, kỳ vọng của người nhận và mục tiêu thuyết phục. Do đó, đối chiếu nó với Kennan hữu ích nhất khi nghiên cứu cách tổ chức nhận thức. Muốn biết một chính sách cụ thể được quyết định thế nào vẫn cần xem cuộc khủng hoảng, lựa chọn và hành động tương ứng, thay vì suy tất cả từ hai văn bản.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Tháng 3/1947: Truman biến viện trợ thành một cam kết chính trị
Ngày 12/3/1947, Truman đề nghị Quốc hội cấp 400 triệu đô la hỗ trợ Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ. Bối cảnh trực tiếp là Anh không thể tiếp tục gánh mức hỗ trợ trước đó. Không nên gọi đây là ngân khoản đã chi ngay trong ngày diễn văn: tổng thống đang yêu cầu sự chấp thuận của cơ quan lập pháp. Sự phân biệt giữa lời cam kết và quá trình cấp nguồn lực cho thấy cách chính sách đối ngoại được thể chế hóa.
Truman đặt trường hợp cụ thể trong ngôn ngữ rộng về việc giúp những dân tộc chống sức ép cưỡng bức. Nhờ vậy, một vấn đề khu vực trở thành thông điệp về vai trò mới của Mỹ. Washington không chỉ trả lời một yêu cầu cứu trợ trước mắt; tổng thống đưa ra lý do để Mỹ tiếp tục đảm nhiệm trách nhiệm mà một cường quốc châu Âu đang thu hẹp. Quyền lực được chuyển dịch qua ngân sách và cam kết, không cần một trận đánh Mỹ–Liên Xô trực tiếp.
Nhưng không nên dùng diễn văn để xóa các xung đột riêng trong xã hội Hy Lạp hoặc coi mọi phía chống cộng đều đương nhiên dân chủ. Bản thân cách trình bày hai lựa chọn đối lập là một công cụ huy động ủng hộ chính trị. Khi nghiên cứu bước ngoặt này, cần nhìn cả hiệu quả đối ngoại lẫn cách nó làm cho các khủng hoảng về sau dễ được diễn giải trong cùng một khuôn khổ đối đầu.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Marshall đặt lựa chọn kinh tế bên cạnh lựa chọn an ninh
Tháng 6/1947, đề xuất Marshall mở ra một phương thức tập hợp khác: phục hồi châu Âu thông qua chương trình có sự phối hợp giữa các nước và hỗ trợ Mỹ. Nó bổ sung cho cam kết chính trị bằng một nguồn lực có ích trực tiếp đối với đời sống và sản xuất. Trong một lục địa bị tàn phá, khả năng cung cấp hàng hóa và tài chính cũng là khả năng tạo quan hệ lâu dài.
Molotov dự cuộc thương lượng Paris rồi Liên Xô bác cơ chế đề xuất. Moscow còn ngăn các nước Đông Âu tham gia. Sự lựa chọn này góp phần làm đường phân chia chính trị gắn với đường phân chia phục hồi kinh tế. Chương trình chỉ bắt đầu được thực hiện năm 1948, nên cần tránh kể rằng mọi thiết chế của hai khối đã hoàn thiện ngay trong mùa hè 1947. Đây là một bước định hình hướng đi, với nhiều quyết định tiếp theo vẫn chưa xảy ra.
Bài viết về sức mạnh kinh tế Mỹ trong cùng cụm phân tích riêng động cơ và chi phí của lựa chọn ấy. Ở đây, ý nghĩa nằm trong chuỗi chuyển đổi: đánh giá đe dọa được nối với ngân sách, kế hoạch và những quan hệ tham gia hoặc từ chối. Khi chính sách đã tạo lợi ích và bộ máy thực hiện, quay lại mức hợp tác trước kia không còn chỉ là đổi giọng trong một cuộc gặp giữa lãnh đạo.
Đối chiếu tư liệu: [5]
Có thể đã giữ liên minh lâu hơn không?
Một cách đặt câu hỏi phản thực tế là xem những bất đồng nào có thể xử lý từng phần: thỏa thuận minh bạch hơn về hỗ trợ, bảo đảm an ninh có giới hạn hoặc cơ chế tham khảo giữa các bên. Những phương án như vậy giúp đánh giá quyết định đã có mà không xem kết cục là tất yếu. Nhưng khả năng hình dung một giải pháp không phải bằng chứng các chính phủ lúc ấy sẵn sàng chấp nhận hoặc có thể thực thi nó.
Các rào cản thực tế gồm khác biệt chế độ, cách quản lý vùng ảnh hưởng và nỗi lo mất vị thế khi nhượng bộ. Một giải pháp được cường quốc này gọi là bảo đảm có thể bị nước khác coi là hạn chế chủ quyền. Không thể khẳng định chỉ cần Roosevelt sống lâu hơn hoặc một diễn văn không được đọc thì toàn bộ đối đầu biến mất. Những giả thuyết tập trung vào một người phải đối diện với các xung đột đã tồn tại ngoài ý muốn cá nhân.
Bước ngoặt là khi nghi ngờ tạo ra những cam kết tự duy trì
Chuỗi 1945–1947 cho thấy ba chuyển biến nối nhau. Mục tiêu chiến thắng chung không còn đủ sức điều hòa tranh chấp. Các bản đánh giá năm 1946 giúp bộ máy nhìn những tranh chấp đó như vấn đề có tính hệ thống. Đến năm 1947, những cách nhìn được gắn với hỗ trợ chính trị và chương trình phục hồi, tạo ra những chi phí thực nếu một bên muốn đổi hướng.
Không nên biến chuỗi này thành một lịch trình trơn tru được cả hai thủ đô cùng thiết kế từ đầu. Mỗi quyết định trả lời một hoàn cảnh, đồng thời làm thay đổi hoàn cảnh của quyết định sau. Đó là lý do nghiên cứu quyền lực cần theo dõi cả tác dụng ngoài dự tính. Một biện pháp nhằm làm bên mình an toàn hơn có thể khiến đối phương củng cố ảnh hưởng mạnh hơn, qua đó làm chính nỗi lo ban đầu có vẻ được xác nhận.
Từ đồng minh tới đối thủ vì thế là quá trình chuyển đổi cơ chế hợp tác và cách định nghĩa đe dọa. Kennan, Novikov, Truman và những người thiết kế phục hồi kinh tế không chỉ phát biểu về thế giới đã có; họ góp phần tạo ra khuôn khổ để hành động trong thế giới ấy. Nhìn vào các bước ngoặt cụ thể giúp thấy trách nhiệm lựa chọn, đồng thời giữ được sự thận trọng trước lời giải đơn giản rằng mọi chuyện đã được định sẵn từ ngày Hitler thất bại.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- George Kennan, Long Telegram, 22/2/1946 — Office of the Historian, US Department of State
- Nikolai Novikov, Telegram 27/9/1946, bản tiếng Anh — University of Oregon, tài liệu gốc được tái bản
- Truman Doctrine, 12/3/1947: diễn văn và bối cảnh — U.S. National Archives
- U.S.-Soviet Alliance, 1941–1945 — Office of the Historian, US Department of State
- For European Recovery: The Fiftieth Anniversary of the Marshall Plan — Library of Congress