STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 155
Stalin lo ngại sức mạnh kinh tế Mỹ sau chiến tranh như thế nào?
Stalin đối diện một nghịch lý: Liên Xô cần máy móc và tín dụng của Mỹ để tái thiết, nhưng sức mạnh kinh tế ấy cũng có thể làm suy yếu quyền kiểm soát của Moscow ở châu Âu. Hồ sơ vay vốn năm 1945 và việc bác Kế hoạch Marshall năm 1947 cho thấy sự thay đổi trong cách xử lý nghịch lý đó. Chúng chứng minh những lựa chọn kinh tế và ngoại giao; không phải cửa sổ để đọc chính xác mức sợ hãi riêng của Stalin.

Attlee, Truman và Stalin (từ trái sang) tại Potsdam, ngày 1/8/1945. Ảnh đặt quan hệ hậu chiến trong bối cảnh hội nghị; không phải ảnh đề nghị vay vốn tháng 1 hoặc thương lượng Marshall năm 1947.
Không rõ người chụp; tác phẩm nhân viên chính phủ liên bang Mỹ / NARA198704; Harry S. Truman Library; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: NARA198704; Harry S. Truman Library · Public domain — U.S. federal government work
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 3–4/1/1945
- Moscow đề nghị tín dụng mua hàng hóa Mỹ; Harriman chuyển văn bản về Washington.
- 5/6/1947
- Marshall đề xuất chương trình phục hồi do các nước châu Âu cùng xây dựng.
- 6–7/1947
- Molotov tham gia rồi rời thương lượng Paris; Liên Xô ngăn các nước Đông Âu tham gia.
- 1948
- Chương trình viện trợ được Mỹ thông qua và triển khai.
Nghịch lý của người chiến thắng cần vốn
Thắng trận không đồng nghĩa có đủ phương tiện phục hồi. Quân đội có thể chiếm một thủ đô, nhưng không từ đó sản xuất ngay đầu máy xe lửa, thiết bị điện hoặc máy công cụ cho một nền kinh tế bị chiến tranh tàn phá. Khi chuyển từ chiến đấu sang tái thiết, vấn đề quyền lực đổi hình thức: ai có thể cung cấp những hàng hóa đang thiếu, ai tài trợ chúng và người nhận phải phối hợp với ai để được nhận?
Trong tương quan ấy, Mỹ có vị thế mà Liên Xô không thể bỏ qua. Năng lực cung ứng công nghiệp và tài chính tạo ra khả năng tác động vượt ra ngoài nơi quân Mỹ đóng. Điều này không có nghĩa Washington điều khiển được mọi chính phủ nhận viện trợ. Nó có nghĩa một nguồn lực kinh tế lớn mở thêm lựa chọn cho các nước châu Âu, trong khi Moscow phải tính đến hậu quả chính trị của những lựa chọn đó.
Vì vậy, câu hỏi lịch sử hữu ích không chỉ là Stalin có chống Mỹ hay không. Cần hỏi ông chấp nhận loại quan hệ kinh tế nào, muốn giữ quyền quyết định ở cấp nào và coi hình thức phối hợp nào là đe dọa. So sánh hai thời điểm 1945 và 1947 giúp tránh lối kể rằng một nhà lãnh đạo đã có sẵn cùng một phản ứng trước mọi đề nghị của Mỹ từ đầu tới cuối.
Đề nghị tháng 1/1945: Moscow không phủ nhận giá trị hàng hóa Mỹ
Ngày 4/1/1945, đại sứ Averell Harriman chuyển về Washington một đề nghị Liên Xô trao hôm trước. Moscow muốn khoản tín dụng sáu tỷ đô la, kỳ hạn ba mươi năm, lãi suất hằng năm 2,25%, với thời gian ân hạn được đề xuất là tám năm. Đây là các điều khoản phía Liên Xô mong muốn, không phải thông báo rằng Mỹ đã chấp thuận hoặc giải ngân một khoản vay như vậy.
Danh mục dự kiến hướng tới hàng công nghiệp và thiết bị phục vụ phục hồi, trong đó có đường sắt. Chính sự cụ thể này đáng chú ý hơn một lời mô tả chung về quan hệ thân thiện. Liên Xô nhìn thấy ích lợi của việc chuyển năng lực sản xuất Mỹ thành công cụ tái thiết trong nước. Hàng hóa được mua bằng tín dụng có thể giúp khắc phục thiếu hụt trước khi nền kinh tế tự tạo ra đủ nguồn lực tương ứng.
Harriman cũng nêu vấn đề thẩm quyền của Quốc hội Mỹ đối với tín dụng hậu chiến. Bên bán hoặc cho vay không phải một nhân vật duy nhất tùy ý sử dụng kho tiền vô hạn. Đề nghị của Moscow phải đi qua thể chế và tính toán của Washington. Đây là quan hệ thương lượng giữa hai chính phủ có ưu tiên khác nhau; không thể lấy sự tồn tại của yêu cầu vay vốn làm bằng chứng rằng một thỏa thuận hợp tác lâu dài đã được bảo đảm.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Khoản vay song phương khác với một chương trình tổ chức lại châu Âu
Một khoản tín dụng mua thiết bị cho phép người vay tìm cách xác định danh mục, tiến độ và cách dùng trong hệ thống kế hoạch của mình. Một chương trình phục hồi nhiều nước đặt thêm câu hỏi về phối hợp nhu cầu, công bố thông tin và quan hệ kinh tế giữa các bên tham gia. Sự khác nhau về cấu trúc khiến việc muốn vay vốn năm 1945 không tự mâu thuẫn với việc bác một cơ chế viện trợ khác hai năm sau.
Kế hoạch Marshall được đề xuất trong bài diễn văn tháng 6/1947, rồi mới được thể chế hóa thành chương trình năm 1948. Không nên đem kết quả của những năm thực hiện gắn ngược vào ngày đề xuất. Lúc Moscow cân nhắc, các bên còn phải xác định quy mô và cách tổ chức. Tuy nhiên, yêu cầu người châu Âu cùng xây dựng chương trình đã làm lộ rõ một vấn đề: viện trợ có thể tạo ra những quan hệ phối hợp mà Liên Xô khó kiểm soát riêng rẽ.
Sự phân biệt này cũng giúp hiểu mưu lược kinh tế mà không cần viện tới âm mưu bí mật. Washington có thể đồng thời muốn phục hồi sản xuất, mở thị trường và ngăn bất ổn chính trị. Moscow có thể đồng thời cần hàng hóa, muốn bảo vệ quyền tự quyết kinh tế và muốn duy trì ảnh hưởng lên láng giềng. Các mục tiêu chồng lên nhau khiến cùng một đề nghị vừa có lợi ích vật chất vừa mang chi phí quyền lực.
Molotov tới Paris: việc từ chối không có sẵn dưới dạng một phản xạ
Nghiên cứu của Scott Parrish và Mikhail Narinsky dựa trên tư liệu được công bố sau Chiến tranh Lạnh nhấn mạnh diễn biến cân nhắc của phía Liên Xô. Molotov đã tham gia cuộc trao đổi tại Paris với đại diện Anh và Pháp. Chi tiết ấy quan trọng vì nó cho thấy một quá trình thăm dò và xung đột về điều kiện, thay vì chỉ một lệnh bác bỏ mọi liên hệ kinh tế với phương Tây ngay từ khi nghe tên chương trình.
Điểm va chạm nằm ở cách xác định nhu cầu và mức phối hợp. Nếu viện trợ được xử lý như những yêu cầu riêng, từng chính phủ có nhiều khoảng trống hơn để bảo vệ hệ thống kinh tế của mình. Nếu phục hồi được xây thành một chương trình chung, việc phân bổ và giám sát đòi hỏi quan hệ vượt qua khuôn khổ song phương. Đối với Moscow, đây là vấn đề ai có khả năng nhìn vào và ảnh hưởng tới các nền kinh tế trong vùng Liên Xô đang khẳng định vị thế.
Molotov rời cuộc thương lượng và phía Liên Xô bác đề xuất. Khi mô tả hành động ấy như lựa chọn bảo vệ quyền kiểm soát, cần nói rõ đây là cách giải thích của các nhà nghiên cứu về hồ sơ chính sách. Không nên biến nó thành một câu độc thoại được gán cho Stalin. Tài liệu cho phép theo dõi việc đổi hướng và những điều kiện bị phản đối; mức độ tự tin, giận dữ hay lo sợ riêng không thể đo bằng kết quả cuối cùng.
Đông Âu là nơi sức mạnh kinh tế biến thành vấn đề an ninh
Với các chính phủ Đông Âu, khả năng tham gia một chương trình có nguồn lực Mỹ có thể mở thêm đường phục hồi. Với Liên Xô, chính khả năng chọn một đường khác làm phát sinh rủi ro. Nếu một nước nhận được hàng hóa, thị trường và quan hệ hợp tác ngoài quỹ đạo Moscow, việc duy trì ảnh hưởng không còn chỉ là câu hỏi ai có quân đội mạnh nhất gần biên giới.
Trường hợp Tiệp Khắc trong tháng 7/1947 cho thấy độ căng của vấn đề: ý định tham dự đã bị đảo ngược sau sức ép từ Moscow. Có thể nghiên cứu quyết định này như một biểu hiện của quyền lực Liên Xô đối với đồng minh. Nhưng không nên xóa chính phủ và xã hội địa phương khỏi câu chuyện, coi họ chỉ là những khoảng trống trên bản đồ. Chính vì họ có nhu cầu và lựa chọn riêng nên việc ngăn tham gia mới có ý nghĩa chính trị.
Lợi ích kinh tế bị từ chối không tự động chứng minh sự từ chối là vô lý theo mọi thước đo. Nó cho thấy người ra quyết định đặt một số mục tiêu quyền lực cao hơn cơ hội nhận nguồn lực bên ngoài. Vấn đề đáng phân tích là ai chịu chi phí của thứ tự ưu tiên ấy. Bảo vệ không gian kiểm soát cho Moscow và đáp ứng tốt nhất nhu cầu tái thiết của mọi nước trong khu vực không phải một mục tiêu duy nhất.
Nỗi lo về đô la có cơ sở nào, và đâu là giới hạn của cách giải thích?
Viện trợ làm thay đổi năng lực thương lượng vì nó giải quyết những thiếu hụt cụ thể. Một chính phủ có thêm lựa chọn mua lương thực hay máy móc ít lệ thuộc hơn vào nhà cung cấp trước đó. Quan hệ trao đổi cũng tạo ra cán bộ, dữ liệu và lợi ích kinh tế gắn với việc hợp tác tiếp tục. Đó là các cơ chế có thể quan sát; không cần giả định đồng đô la có quyền lực tự động khiến người nhận mất mọi khả năng quyết định.
Mặt khác, coi mọi phục hồi ở Tây Âu chỉ là sự phục tùng Mỹ cũng bỏ qua lợi ích thực của người nhận và vai trò thiết kế của các chính phủ châu Âu. Cách tuyên truyền Liên Xô mô tả chương trình là công cụ khống chế cần được đọc như lập trường chính trị đương thời. Nhà nghiên cứu phải đối chiếu nó với cách viện trợ thực sự được tổ chức, thay vì dùng chính lời buộc tội làm kết luận cuối.
Nếu Stalin chấp nhận một hình thức hợp tác rộng hơn, căng thẳng có chắc giảm đi không? Đây là giả thuyết phản thực tế. Có thể hình dung thêm cơ hội trao đổi, nhưng cũng có thể xuất hiện tranh chấp mới về số liệu, quyền giám sát và đường lối kinh tế. Không có căn cứ để biến một chương trình viện trợ thành chiếc chìa khóa chắc chắn ngăn Chiến tranh Lạnh. Những xung đột về an ninh và quyền lực vẫn phải được giải quyết.
Cái giá của việc chọn khả năng kiểm soát
Từ đề nghị tín dụng tới việc bác Kế hoạch Marshall, hồ sơ cho thấy Stalin không đơn giản coi kinh tế Mỹ chỉ là đối thủ. Nó vừa là kho phương tiện có ích vừa là một nguồn ảnh hưởng cạnh tranh. Sự thay đổi quan trọng nằm ở điều kiện hợp tác: nhận hàng hóa trong một quan hệ có thể thương lượng riêng khác với tham gia một trật tự phục hồi có nhiều trung tâm ra quyết định.
Góc nhìn ấy trả lời câu hỏi về sức mạnh kinh tế bằng những lựa chọn kiểm chứng được. Quyền lực hậu chiến không chỉ được tạo bởi số sư đoàn hay vùng chiếm đóng. Nó còn được tạo bởi khả năng khôi phục đời sống và cung cấp lựa chọn cho các nước khác. Moscow có thể ngăn một số lựa chọn để giữ ưu thế trước mắt, nhưng sự ngăn cản cũng làm rõ rằng vị thế quân sự chưa tự bảo đảm sức hấp dẫn kinh tế.
Kết luận không cần một phán đoán về cảm xúc bí mật của Stalin. Điều có thể thấy là ông và bộ máy Liên Xô đã xử lý một sự đánh đổi: nguồn lực bên ngoài có thể hỗ trợ tái thiết, trong khi cơ chế nhận nguồn lực có thể làm hạn chế quyền kiểm soát. Nghiên cứu đánh đổi đó giúp hiểu vì sao một cơ hội hợp tác kinh tế lại trở thành một ranh giới chính trị của châu Âu hậu chiến.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Harriman chuyển đề nghị tín dụng Liên Xô, 4/1/1945 — Office of the Historian, US Department of State
- Parrish và Narinsky, New Evidence on the Soviet Rejection of the Marshall Plan, CWIHP Working Paper 9, 1994 — Woodrow Wilson International Center for Scholars
- For European Recovery: The Fiftieth Anniversary of the Marshall Plan — Library of Congress
- Marshall Plan, 1948 — Office of the Historian, US Department of State