BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 152

Sự khác nhau giữa tuyên truyền và thực tế trong chiến thắng của Hồng quân

Hồng quân đã đánh bại lực lượng Đức Quốc xã trên một mặt trận quyết định, nhưng thắng lợi thật không làm mọi lời giải thích chính thức về nó trở thành đúng. Tuyên truyền lựa chọn người được ghi công, điều được nhắc tới và điều bị đẩy ra ngoài khung hình. Đối chiếu áp phích, diễn văn Stalin và hồ sơ hậu cần cho thấy khoảng cách giữa một kết quả quân sự có thật với câu chuyện đơn giản hóa rằng chiến thắng chỉ xuất phát từ thiên tài của một lãnh tụ.

Áp phích của Viktor Deni năm 1945 tôn vinh Stalin với danh vị đại nguyên soái

Áp phích của Viktor Deni năm 1945 tôn vinh Stalin với danh vị đại nguyên soái. Đây là tác phẩm tuyên truyền được phân tích như nguồn lịch sử, không phải ảnh chiến trường hoặc lời xác nhận đánh giá của tác giả áp phích.

Tác giả/cơ quan: Viktor Deni (Viktor Denisov, 1893–1946). Viktor Deni / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain — PD-Russia (copyright term expired)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

30/6/1944
Mốc kết thúc kỳ thống kê của báo cáo Lend-Lease lần thứ 16 được sử dụng trong bài.
1945
Viktor Deni thực hiện áp phích tôn vinh Stalin với danh vị đại nguyên soái.
24/5/1945
Stalin nâng cốc, thừa nhận sai lầm giai đoạn đầu và đề cao niềm tin của người Nga.
Sau chiến tranh
Cách ghi công, tưởng niệm và xây dựng hình ảnh lãnh tụ tiếp tục thay đổi.

Một sự kiện có thật vẫn có thể được kể bằng một khuôn mẫu

Tuyên truyền không nhất thiết phải bịa ra toàn bộ sự kiện. Nó có thể dùng những chiến công, nỗi đau và niềm vui có thật, rồi sắp xếp chúng thành một quan hệ nhân quả thuận lợi cho người cầm quyền. Bức ảnh đoàn quân chiến thắng trả lời câu hỏi ai đã có mặt trong một thời khắc. Nó chưa trả lời vì sao chiến dịch thành công, ai chuẩn bị hậu cần, hoặc có những sai lầm nào trước đó. Khoảng cách giữa hai loại câu hỏi là nơi việc nghiên cứu phải bắt đầu.

Trong nghiên cứu về sùng bái Stalin, Anita Pisch phân tích cách hình tượng chiến binh và người cứu rỗi được xây dựng qua áp phích. Đây là bằng chứng về một chương trình biểu đạt quyền lực, không phải sơ đồ tác chiến. Chân dung lãnh tụ ở trung tâm có thể tạo cảm giác ông là nguồn gốc thống nhất của thắng lợi. Nhưng bố cục của hình ảnh chỉ cho biết người làm áp phích muốn công chúng nhìn như thế nào; nó không tự chứng minh mức đóng góp của từng cơ quan hoặc cá nhân.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Áp phích năm 1945 chuyển nhiều đóng góp thành một gương mặt

Áp phích của Viktor Deni năm 1945 ca ngợi Stalin với tư cách đại nguyên soái là một ví dụ cụ thể. Quân phục, danh vị và cách tôn vinh người đứng đầu tập trung ý nghĩa của chiến thắng vào lãnh tụ. Có thể nhận diện điều này mà không cần giả định người xem nào cũng tiếp nhận thông điệp giống nhau. Một người vừa trở về từ mặt trận có thể tự hào về quân đội nhưng đồng thời nhớ những mệnh lệnh sai, người bạn đã chết và cuộc sống mà bức tranh không thể hiện.

Cũng không nên dùng áp phích như ảnh chụp đời sống. Nó là tác phẩm được thiết kế, chọn biểu tượng và phát hành cho một mục đích chính trị. Khi minh họa lịch sử, việc ghi rõ tác giả, năm và loại hình tài liệu bảo vệ người đọc khỏi sự lẫn lộn ấy. Vật chứng tuyên truyền có giá trị lớn nếu câu hỏi là nhà nước muốn ghi công cho ai. Giá trị của nó sẽ khác nếu câu hỏi chuyển sang năng lực chỉ huy thực tế trong một trận đánh cụ thể.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Bài nâng cốc ngày 24 tháng 5: thừa nhận sai lầm trong một câu chuyện thắng lợi

Trong bài nâng cốc ngày 24 tháng 5 năm 1945, Stalin nhắc đến sai lầm của chính phủ và những cuộc rút lui trong giai đoạn đầu chiến tranh. Ông đồng thời đề cao sự tin tưởng của người Nga đối với chính phủ. Sự kết hợp này đáng chú ý: lời thừa nhận không được đặt trong một quá trình xem xét trách nhiệm công khai, mà trong một diễn giải nơi niềm tin tiếp tục dành cho chính quyền được chứng minh bằng thắng lợi cuối cùng.

Vì vậy, lời nói của Stalin là nguồn trực tiếp để nghiên cứu cách ông giải thích chiến tranh sau chiến thắng. Nó không phải khảo sát ý kiến người dân, cũng không đủ để xác định toàn bộ nguyên nhân của các thảm bại năm 1941–1942. Người đọc cần tránh hai cực: bỏ qua lời thừa nhận vì cho rằng tuyên truyền chỉ có dối trá, hoặc xem lời thừa nhận như bằng chứng rằng trách nhiệm đã được giải quyết. Một phát biểu có thể chứa thông tin thật nhưng vẫn sắp đặt thông tin ấy nhằm bảo vệ quyền lực.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Khi đưa xe tải và đường ray trở lại bức tranh

Báo cáo lần thứ 16 về Lend-Lease trình Quốc hội Mỹ, cho giai đoạn kết thúc ngày 30 tháng 6 năm 1944, liệt kê việc cung cấp xe cơ giới, đầu máy, toa xe, đường ray và thiết bị liên lạc cho Liên Xô. Văn bản còn thừa nhận phần lớn trang bị của quân đội Liên Xô do chính công nghiệp Liên Xô sản xuất. Đặt hai nội dung cạnh nhau giúp tránh một câu chuyện thay thế cũng đơn giản không kém: phủ nhận công sức Liên Xô để ghi toàn bộ chiến thắng cho viện trợ.

Về mặt quân sự, hậu cần không có vẻ huy hoàng như cảnh xung phong nhưng quyết định vũ khí và lương thực có đến được nơi cần hay không. Viện trợ có thể bổ sung những khâu làm tăng khả năng sử dụng sản phẩm trong nước. Điều đó khác với cách cộng tất cả bằng một tỷ lệ tiền rồi xem tỷ lệ ấy là thước đo duy nhất của tác động. Cũng cần phân biệt vật tư đã được gửi, đã tới nơi và đã được đơn vị sử dụng. Những thời điểm khác nhau không thể gộp vào cùng một mệnh đề.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Tài liệu của Đồng minh cũng có mục đích thuyết phục

Báo cáo Lend-Lease không đứng ngoài chính trị. Chính phủ Mỹ cần giải thích cho công chúng và Quốc hội rằng viện trợ giúp đánh bại đối phương chung, thay vì chỉ là việc cho đi nguồn lực. Vì thế, những nhận xét đánh giá hiệu quả của chương trình cần được đọc cùng mục tiêu ấy. Danh mục giao hàng, thời hạn thống kê và lời kết luận về ý nghĩa của viện trợ là các lớp thông tin khác nhau, dù nằm trong cùng một tài liệu chính thức.

Sự thận trọng này làm việc đối chiếu mạnh hơn, không khiến mọi nguồn trở nên vô dụng. Một nguồn có thể cung cấp số liệu đáng kiểm tra đồng thời mang giọng tự biện minh. Cách làm hữu ích là so sánh loại hàng, tuyến vận chuyển và thời điểm với bức tranh tổng thể, rồi nói rõ kết luận nào là dữ kiện và kết luận nào là đánh giá. Không cần chọn giữa việc tin trọn một phía và nghi ngờ tất cả. Có thể xác minh những phần cụ thể mà không tiếp nhận toàn bộ câu chuyện chính trị đi kèm.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Huyền thoại anh hùng và lòng dũng cảm không phải một

Phần mở đầu công trình của Jonathan Brunstedt dùng những câu chuyện tưởng niệm để cho thấy ký ức chiến tranh được tạo thành và thay đổi ra sao. Một chuyện anh hùng được giản lược thành khuôn mẫu không có nghĩa những người lính ở chiến trường đã không chiến đấu dũng cảm. Nhưng sự hy sinh có thật cũng không xác nhận mọi chi tiết của một truyền thuyết được phổ biến sau đó. Đó là hai mệnh đề khác nhau, thường bị trộn lẫn khi tranh luận chuyển thành yêu cầu phải bảo vệ hoặc phủ nhận toàn bộ quá khứ.

Nếu muốn kiểm tra một câu chuyện cụ thể, cần biết nó xuất hiện lúc nào, qua người kể nào, và đã được sửa đổi ra sao. Nhật ký đơn vị, báo chí thời chiến, lời chứng sau chiến tranh và tác phẩm tưởng niệm không có cùng khoảng cách với sự kiện. Những nguồn ấy có thể giúp nhau, nhưng cũng có thể chỉ lặp lại cùng một xuất xứ. Số lần một chi tiết được kể không tự tạo thành số lượng chứng cứ độc lập cho chi tiết đó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Điều không xuất hiện trong lễ mừng vẫn thuộc về thực tế

Một lễ mừng có lý do để tập trung vào kết quả cuối cùng, còn nghiên cứu phải giữ cả những gì kết quả ấy dễ che khuất: thất bại ban đầu, mất mát của dân thường, những lựa chọn sai và gánh nặng trở lại đời sống thường ngày. Không thể suy ra rằng chiến thắng chứng minh mọi quyết định trước đó đều cần thiết. Một tổ chức có thể thắng sau khi phải khắc phục sai lầm của chính nó; kết quả cuối cùng không biến sai lầm thành điều kiện bắt buộc của thành công.

Tương tự, động cơ chiến đấu không thể được suy ra chỉ từ các biểu ngữ chính thức. Bảo vệ gia đình, trả thù sự chiếm đóng, gắn bó với đồng đội và niềm tin chính trị có thể cùng tồn tại ở những mức khác nhau. Ở đây, nhận xét thận trọng là không có một tấm áp phích hay bài diễn văn nào đo được tỷ lệ những động cơ ấy. Muốn hiểu người lính, phải tìm những nguồn cho phép họ hiện ra với lựa chọn và hoàn cảnh riêng, thay vì chỉ xem họ là người phát ngôn của nhà nước.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Kiểm chứng câu chuyện chiến thắng mà vẫn giữ đúng tầm vóc chiến thắng

Một phương pháp đọc có thể bắt đầu bằng bốn câu hỏi: tài liệu muốn chứng minh điều gì, nó cho biết trực tiếp điều gì, điều gì còn thiếu, và nguồn độc lập nào có thể kiểm tra phần thiếu ấy. Áp phích cho thấy sự ghi công; diễn văn cho thấy lập luận của lãnh tụ; hồ sơ hậu cần mở ra điều kiện vật chất. Khi những loại tài liệu này được đặt cạnh nhau, kết quả không phải một câu chuyện hoàn toàn vô nghĩa mà là một lời giải thích nhiều tầng hơn.

Chiến thắng của Hồng quân không cần huyền thoại về sự hoàn hảo để có ý nghĩa lịch sử. Chính khả năng sống sót sau tai họa, huy động nguồn lực và chiến đấu trong một liên minh rộng hơn mới đặt ra những câu hỏi đáng nghiên cứu. Phân biệt tuyên truyền với thực tế giúp trả lại vai trò cho những người và công việc bị khung hình chính thức thu nhỏ. Nó cũng ngăn việc dùng sự hy sinh của họ làm lý do miễn kiểm tra đối với những quyết định của người nắm quyền.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Anita Pisch — The Personality Cult of Stalin in Soviet Posters, chương 4 — ANU Press
  2. Jonathan Brunstedt — The Soviet Myth of World War II, trích phần mở đầu — Cambridge University Press
  3. Mark Edele — The Soviet Culture of Victory (2019) — Journal of Contemporary History, 54(4), 780–798
  4. Stalin — Bài nâng cốc ngày 24/5/1945, bản dịch tiếng Anh — Marxists Internet Archive — tái bản nguồn sơ cấp
  5. Sixteenth Report to Congress on Lend-Lease Operations, period ended June 30, 1944 — U.S. Government Publishing Office / báo cáo chính phủ Mỹ
  6. The Soviet Union and the United States: Lend-Lease — Library of Congress