BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 083

Goebbels biến bộ máy thông tin thành vũ khí chính trị thế nào?

Goebbels biến thông tin thành vũ khí chính trị bằng cách dùng hình ảnh về ý chí công chúng để đòi các cơ quan khác hành động theo ưu tiên của mình. Nhưng quyền chỉ đạo truyền thông không tự cho ông quyền điều hành toàn bộ nhà nước. Cuộc cạnh tranh với Otto Dietrich và quá trình giành thẩm quyền huy động năm 1943–1944 cho thấy khoảng cách đó. Thay vì chỉ hỏi một bài nói đã tác động đến khán giả ra sao, cần hỏi nó nhắm vào ai trong giới lãnh đạo và người phát biểu muốn đổi điều gì trong cách phân chia quyền lực.

Cuộc mít tinh tại Sportpalast, Berlin, khi Joseph Goebbels phát biểu ngày 18 tháng 2 năm 1943

Cuộc mít tinh tại Sportpalast, Berlin, khi Joseph Goebbels phát biểu ngày 18 tháng 2 năm 1943. Khẩu hiệu trong ảnh thuộc tuyên truyền của chế độ Quốc xã.

Bundesarchiv, Bild 183-J05235 / Schwahn / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

11/1940
Dietrich thiết lập Tagesparole bất chấp phản đối của Goebbels.
13/1/1943
Lammers, Keitel và Bormann được giao triển khai huy động; Goebbels đứng ngoài bộ ba.
18/2/1943
Goebbels phát biểu tại Sportpalast.
18/7/1944
Gửi bản ghi nhớ đề xuất tăng quyền điều phối.
25/7/1944
Được bổ nhiệm toàn quyền về huy động chiến tranh tổng lực.
3/1945
Hitler đồng ý loại Otto Dietrich.

Bộ trưởng ở trên giấy, đối thủ ngang hàng trong đảng

Goebbels giữ nhiều vị trí trong hệ thống tuyên truyền, nhưng không độc quyền mọi kênh tiếp cận Hitler. Otto Dietrich là trưởng báo chí của đảng và từ năm 1938 còn giữ chức quốc vụ khanh trong Bộ Tuyên truyền cùng vai trò phụ trách báo chí chính phủ. Theo Deutsche Biographie, Dietrich ở dưới Goebbels trong thứ bậc của bộ nhưng cả hai ngang cấp Reichsleiter trong đảng. Một sơ đồ chỉ gồm các chức vụ nhà nước sẽ làm mất nguồn quyền lực thứ hai.

Sự chồng lấn tạo cơ hội cho người cấp dưới về hành chính vượt người cấp trên bằng quan hệ chính trị. Dietrich có thể ở gần tổng hành dinh và sử dụng sự gần gũi ấy để tham gia định hướng tin tức. Goebbels có bộ máy tại Berlin, kinh nghiệm tuyên truyền và vị thế bộ trưởng. Hai người cùng phục vụ chế độ nhưng không vì thế đồng ý ai có quyền quyết định thông điệp cuối cùng.

Tranh chấp loại này đã xuất hiện từ những năm đầu Quốc xã, trong đó có vấn đề tuyên truyền đối ngoại. Tuy nhiên, trọng tâm ở đây là chiến tranh: khi một bản tin có thể làm thay đổi uy tín của người chỉ huy hoặc đòi thêm hy sinh, quyền định nghĩa tình hình trở thành nguồn lực để can thiệp vào những lĩnh vực vượt khỏi nghề truyền thông.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [6]

Tagesparole năm 1940: một chỉ thị cũng là dấu hiệu chủ quyền

Tháng 11 năm 1940, Dietrich đưa vào sử dụng Tagesparole des Reichspressechefs bất chấp phản đối của Goebbels. Những chỉ dẫn được chuyển từ tổng hành dinh giúp ông ghi tên mình vào quá trình định hướng báo chí. Vấn đề không chỉ là ngày hôm đó tòa soạn phải đăng nội dung gì. Nó còn là việc ai được công nhận có quyền ra yêu cầu mang tính bắt buộc.

Một công cụ liên lạc có thể đồng thời là công cụ tranh vị trí. Khi người nhận biết chỉ thị đến từ nhân vật thường xuyên ở cạnh Hitler, họ phải cân nhắc nguồn thẩm quyền ấy ngay cả khi bộ trưởng có một đường chỉ đạo khác. Tính thống nhất của thông điệp vì thế không được bảo đảm chỉ bằng việc chế độ đàn áp báo chí đối lập. Bên trong sự kiểm soát vẫn có những người tranh quyền kiểm soát.

Dietrich còn đưa ra tuyên bố quá sớm về việc Liên Xô đã bị đánh bại về quân sự trong tháng 10 năm 1941. Sai lầm cho thấy sự gần lãnh tụ không tạo miễn nhiễm trước nhận định sai hoặc thông tin có lợi cho người phát. Tuy nhiên, không thể từ một tuyên bố ấy suy ra mọi thất bại quân sự bắt nguồn từ người đứng đầu báo chí. Nó là một trường hợp cụ thể về quan hệ giữa kỳ vọng, tin tức và uy tín.

Đối chiếu tư liệu: [6]

Tháng 1 năm 1943: người cổ vũ huy động không có ghế trong bộ ba

Theo nghiên cứu của Peter Longerich, sắc lệnh ngày 13 tháng 1 năm 1943 về huy động nam và nữ phục vụ quốc phòng đặt việc triển khai vào một ủy ban gồm Hans Lammers, Wilhelm Keitel và Martin Bormann. Goebbels, dù đã thúc đẩy những biện pháp quyết liệt, không được đưa vào bộ ba. Ông được yêu cầu phối hợp chặt chẽ với họ, nhưng phối hợp khác với quyền quyết định.

Sự phân công đặt các nguồn quyền lực cạnh nhau: Lammers đại diện đầu mối hành chính nhà nước, Keitel gắn với nhu cầu quân sự, Bormann có bộ máy đảng và sự gần Hitler. Goebbels muốn vai trò vượt việc làm cho công chúng chấp nhận chính sách do người khác đặt ra. Trong nhật ký, ông tự trình bày ảnh hưởng rất lớn; Longerich đối chiếu điều ấy với những lần yêu cầu của ông không được chấp nhận.

Đây là lý do không thể đọc nhật ký như bảng phân quyền chính thức. Người ghi có thể tin lời hứa hoặc phóng đại vị trí tương lai của mình. Một câu nói thuận tai từ Hitler chưa chắc biến thành khả năng buộc các bộ trưởng, quan chức lao động và chỉ huy quân sự nhường nguồn lực. Khoảng cách giữa lời khích lệ và quyền thực thi chính là điều Goebbels tìm cách vượt qua.

Đối chiếu tư liệu: [3] [5]

Sportpalast: dựng công chúng thành sức ép đối với đồng sự

Ngày 18 tháng 2 năm 1943, sau thảm bại Stalingrad, Goebbels phát biểu tại Sportpalast. Bản văn được GHDI công bố trình bày những người có mặt như một đại diện đầy đủ của dân tộc, rồi dùng các câu hỏi dẫn dắt để tạo ra cảnh tán thành chiến tranh tổng lực. Đây là cách người tổ chức muốn công chúng nhìn khán giả, không phải một mẫu khảo sát ngẫu nhiên.

Longerich đặt bài nói trong cuộc đấu về thẩm quyền: sau những bất mãn với ủy ban ba người, Goebbels tìm cách tạo áp lực dư luận để những người trong bộ máy khó từ chối các yêu cầu huy động hơn. Tài sản đặc biệt của ông là khả năng biến một quan điểm thành một sự kiện nghe có vẻ đã được toàn dân đòi hỏi. Vỗ tay được dùng như một lập luận gửi về trung tâm quyền lực.

Tuy vậy, hiệu ứng trình diễn không xóa các giới hạn vật chất. Một người phụ trách lao động phải tìm người thay thế, một cơ sở sản xuất cần giữ kỹ năng và một quân đội cần nguồn bổ sung. Chính quyền đã thực hiện huy động trước bài nói; bài nói không tự khai sinh chính sách chiến tranh tổng lực hoặc lập tức trao toàn bộ quyền kinh tế cho Goebbels. Lẫn các mốc đó sẽ biến tuyên truyền thành một năng lực gần như phép thuật.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [5]

Những yêu cầu huy động chạm vào lợi ích cụ thể

Huy động thêm người có nghĩa chuyển nhân lực khỏi những công việc khác, đóng hoặc thu hẹp hoạt động và xác định ai phải chịu hy sinh. Do đó, một lời kêu gọi chung không thể thay việc giải quyết những xung đột cụ thể. Các cơ quan có thể đồng ý phải tăng nỗ lực nhưng vẫn muốn lĩnh vực của mình được ưu tiên hoặc miễn trừ.

Nghiên cứu của Longerich cho thấy Sauckel chống một số yêu cầu quyết liệt bằng lời hứa cung cấp thêm lao động từ các vùng chiếm đóng. Sự tranh chấp không nằm giữa một người có đạo đức và các quan chức ngại việc. Các phương án khác nhau đều có thể dựa vào cưỡng bức và bóc lột. Với những người bị ép lao động, việc cơ quan nào thắng không biến sự huy động thành một hoạt động tự nguyện.

Goebbels có thể công kích sự chậm trễ như thiếu quyết tâm, nhưng nhãn ấy không tự xác định lý do thực tế. Có trường hợp là bảo vệ lợi ích tổ chức, có trường hợp liên quan nguồn lực không đủ và có trường hợp là tranh ai có quyền ra lệnh. Phân biệt các tình huống giúp tránh nhận nguyên lời người tranh quyền làm giải thích duy nhất cho những người ông đang muốn vượt qua.

Đối chiếu tư liệu: [3] [5]

Bản ghi nhớ ngày 18 tháng 7 năm 1944 là một đề nghị tổ chức quyền lực

Trong mùa hè năm 1944, thất bại trên các mặt trận làm yêu cầu huy động trở nên cấp bách hơn. Goebbels gửi Hitler một bản ghi nhớ ngày 18 tháng 7, được Longerich công bố cùng phân tích. Tài liệu không chỉ lặp khẩu hiệu phải cố gắng. Nó đề xuất giao quyền rộng cho những cá nhân được Hitler tin cậy để giải quyết các lĩnh vực then chốt, rồi đặt công việc của họ dưới một đầu mối điều phối.

Cách đề nghị ấy vượt qua những cơ chế phối hợp mà Goebbels cho là không hiệu quả. Ông dùng quan hệ lâu năm và thành tích tự nhận để giới thiệu mình như người phù hợp với vai trò trung tâm. Ngôn ngữ tận tụy không loại bỏ lợi ích thăng quyền: một bản kiến nghị có thể vừa thể hiện niềm tin vào mục tiêu của chế độ vừa tìm cách thay đổi người có quyền quyết định phương tiện.

Bản ghi nhớ được viết trước vụ ám sát hụt ngày 20 tháng 7. Giữ trình tự này quan trọng vì nó cho thấy đề án đã có trước biến cố, trong khi biến cố tạo thêm môi trường để thúc đẩy thay đổi. Không nên giải thích mọi ý tưởng tháng 7 như phản ứng được phát minh sau vụ nổ, hoặc suy ngược rằng việc có đề án chứng minh Goebbels biết trước âm mưu.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Ngày 25 tháng 7: quyền mới vẫn có người đứng phía trên

Hitler bổ nhiệm Goebbels làm người toàn quyền về huy động chiến tranh tổng lực ngày 25 tháng 7 năm 1944. Longerich chỉ rõ ông vẫn chính thức đặt dưới Göring với tư cách người đứng đầu Hội đồng Bộ trưởng Quốc phòng, đồng thời có phạm vi hành động rộng. Đây là một trường hợp điển hình về quyền mới được ghép vào cấu trúc cũ, thay vì mọi tầng trung gian cùng biến mất.

Quyền xem xét bộ máy và giải phóng nhân lực cho quân đội cùng sản xuất vũ khí đem lại công cụ mà một diễn văn không tự cung cấp. Goebbels nay có thể đi xa hơn việc làm chính sách được nghe thuận tai. Nhưng chức vụ không tạo thêm than, dầu, vận tải hoặc người có kỹ năng. Cái tăng lên là khả năng yêu cầu các ngành nhường phần, không phải tổng nguồn lực của nước Đức tự tăng theo danh hiệu.

Vì thế, thành công trong cuộc tranh quyền cần được tách khỏi thành công chiến lược. Một người có thể đạt thẩm quyền mình muốn vào đúng lúc chế độ không còn khả năng khắc phục tương quan sức mạnh. Quyết định ấy vẫn có hậu quả lớn với dân cư bị huy động và người bị cưỡng bức, ngay cả khi nó không thể làm lời hứa chiến thắng trở thành thực tế.

Đối chiếu tư liệu: [3] [5]

Thắng một đối thủ trong bộ máy không cứu được hệ thống

Tháng 3 năm 1945, Goebbels cuối cùng giành được sự đồng ý của Hitler để loại Dietrich sau những xung đột kéo dài. Mốc này làm rõ một điều: người giữ chức bộ trưởng không thể đơn giản cách chức mọi đối thủ có kênh riêng bằng thẩm quyền hành chính thông thường. Ông vẫn cần quyết định của người đứng đầu mà cả hai dựa vào.

Trường hợp Goebbels cho thấy quyền thông tin có thể được sử dụng theo hai hướng đồng thời: làm dân chúng nhìn thực tế qua cách kể của chế độ và dùng cách kể ấy để ép các đối thủ trong chế độ. Nhưng nó cũng cho thấy giới hạn. Tuyên bố toàn dân muốn một chính sách không bảo đảm thực hiện được chính sách, còn vượt một cơ quan cạnh tranh không giải quyết được thất bại của cuộc chiến.

Đọc những cuộc tranh chấp ấy giúp trả lời câu hỏi quyền lực bằng các mốc có thể kiểm tra: ai lập chỉ thị, ai được đưa vào ủy ban, ai viết đề nghị và ai ký quyết định giao quyền. Goebbels không cần toàn năng để gây hậu quả thảm khốc. Chính khả năng kết nối tuyên truyền với quyền huy động, trong một hệ thống loại bỏ phản biện và chấp nhận tội ác, đã làm những thành công nội bộ của ông trở thành tai họa đối với người khác.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Chefbesprechung vom 24. Mai 1933, Nr. 138: Auslandspropaganda — Bundesarchiv
  2. “Total War”: Excerpt from Goebbels’s Speech at the Sportpalast in Berlin (February 18, 1943) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  3. Der “Totale Krieg” — Deutsches Historisches Museum
  4. Joseph Goebbels — United States Holocaust Memorial Museum
  5. Peter Longerich, Joseph Goebbels und der Totale Krieg. Eine unbekannte Denkschrift des Propagandaministers vom 18. Juli 1944 (VfZ 35, 1987, pp. 289–314) — Institut für Zeitgeschichte; Peter Longerich
  6. Dietrich, Jacob Otto — Deutsche Biographie, Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften