NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 108
Vai trò của các Gauleiter trong giai đoạn Đức sắp thất bại
Khi Đức sắp thất bại, Gauleiter trở thành những người nối yêu cầu của lãnh đạo với nhân lực, tài sản và bộ máy cưỡng chế tại địa phương. Họ huy động Volkssturm, tổ chức tuyên truyền và tham gia thực hiện các biện pháp phòng thủ, phá hủy. Nhưng chức vụ đảng không tự tạo đủ súng, huấn luyện hay quyền chỉ huy mọi đơn vị quân đội. Nghiên cứu giai đoạn 1943–1945 cho thấy quyền lực địa phương có thể tăng trong khi khả năng bảo vệ dân cư giảm: bộ máy vẫn ép người khác tiếp tục chiến đấu ngay khi mục tiêu chiến thắng không còn khả thi.

Volkssturm tới nơi tập trung, tháng 10/1944, theo hồ sơ Bundesarchiv. Ảnh thuộc hệ thống tuyên truyền SS-PK; sự xuất hiện của đội hình không chứng minh họ được trang bị hoặc huấn luyện đầy đủ.
Bundesarchiv, Bild 146-1979-025-20A / Falkowski / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-1979-025-20A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 29/9/1943
- Bormann yêu cầu tăng hoạt động đảng để duy trì tinh thần và lòng tin chiến thắng.
- 25/9/1944
- Sắc lệnh thành lập Volkssturm mang ngày này.
- 18/10/1944
- Công chúng được thông báo việc thành lập Volkssturm.
- 19/3/1945
- Lệnh phá hủy giao nhiệm vụ cho cơ quan quân sự và bộ máy Gauleiter.
- 3/4/1945
- Speer gửi điện văn tới Gauleiter Styria về làm tê liệt thay vì phá cơ sở.
- 7/4/1945
- Một sửa đổi tiếp tục làm yếu lệnh phá hủy ban đầu.
Gauleiter đứng giữa tuyến đảng và các chức năng nhà nước
Gauleiter là người lãnh đạo một Gau của Đảng Quốc xã. Khi chiến tranh đi vào lãnh thổ Đức, vị trí này trở nên quan trọng vì mạng lưới đảng đã có các cấp quận, cơ sở và những người làm nhiệm vụ huy động. Quyền lực không chỉ đến từ một văn phòng ở trung ương, mà từ khả năng biến một yêu cầu thành việc gọi người, tổ chức họp hoặc giám sát hành vi ngay trong cộng đồng.
Không nên hình dung đảng và nhà nước hoạt động thành hai thế giới riêng. Quy định ngày 16/1/1942 về cơ quan Party Chancellery cho thấy công tác lập quy và nhân sự nhà nước có những tuyến tham gia của đảng. Nhưng sự gắn kết không làm mọi chức năng nhập thành một. Người có ảnh hưởng chính trị tại địa phương vẫn phải làm việc với cơ quan dân sự, cảnh sát và bộ chỉ huy quân sự có nhiệm vụ riêng.
Bởi vậy, cần hỏi trong từng tình huống Gauleiter ra quyết định với thẩm quyền nào và cần ai thực hiện. Một người có thể đủ sức gây áp lực lên dân cư nhưng không đủ phương tiện vận chuyển hoặc trang bị một đơn vị. Phân biệt ảnh hưởng với năng lực giúp giải thích nghịch lý cuối chiến tranh: cơ quan đảng có thể can thiệp sâu hơn vào đời sống trong lúc mạng lưới cung ứng và phòng thủ đang suy yếu.
Chỉ thị ngày 29/9/1943 biến tinh thần dân cư thành một nhiệm vụ tổ chức
Sau những thất bại lớn, lãnh đạo không chỉ cần lực lượng mới mà còn muốn ngăn lòng tin suy giảm. Chỉ thị 55/43 của Bormann ngày 29/9/1943 yêu cầu các cơ sở đảng tổ chức những cuộc họp toàn thể từ giữa tháng 10. Gauleiter được yêu cầu xuất hiện ở các cuộc họp trong khu vực; bộ máy của Ley và Goebbels cung cấp nhân sự tuyên truyền. Đây là một hoạt động có phân công và lịch biểu, không chỉ lời kêu gọi chung.
Tuyến địa phương có lợi thế mà phát thanh không có: người làm công tác đảng biết những người trong cộng đồng, có thể gặp trực tiếp và gây áp lực tại nơi họ sống. Chỉ thị yêu cầu đảng viên củng cố niềm tin chiến thắng và đối đầu với lời nói bị coi là làm yếu tinh thần. Vì vậy, nhiệm vụ thuyết phục có thể nhanh chóng gắn với giám sát, phân loại và đe dọa người không tỏ ra tin tưởng.
Tuy nhiên, một mệnh lệnh yêu cầu lạc quan không chứng minh dân cư thực sự lạc quan. Cũng không thể lấy biên bản họp làm bản đo đầy đủ thái độ xã hội. Gauleiter phải trình bày việc địa phương đáp ứng yêu cầu trung ương, còn người dân chịu sức ép công khai khác nhau. Đọc tài liệu như bằng chứng về cách huy động sẽ chắc chắn hơn đọc nó như bằng chứng rằng lời hứa của chế độ vẫn được mọi người tin.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Volkssturm: quyết định huy động không đồng nghĩa tạo ra quân đội mới
Sắc lệnh thành lập Volkssturm mang ngày 25/9/1944 kêu gọi những người đàn ông có khả năng mang vũ khí từ 16 tới 60 tuổi. Bundesarchiv phân biệt ngày văn kiện với việc công chúng được thông báo ngày 18/10. Các mốc này cho thấy huy động vừa là quyết định hành chính vừa là sự kiện tuyên truyền được gắn với ký ức lịch sử. Không nên gom chúng vào một ngày duy nhất rồi bỏ mất quá trình triển khai.
Bormann tổ chức các vấn đề chính trị và hành chính; Gauleiter thực hiện tại các Gau. Công tác quân sự, huấn luyện và trang bị nằm trong phần trách nhiệm được giao cho Himmler với tư cách chỉ huy quân bổ sung. Cách phân công ấy không có nghĩa mọi yêu cầu luôn phối hợp suôn sẻ. Người huy động cần số người, người huấn luyện cần thời gian và phương tiện, còn lực lượng ngoài mặt trận cần đơn vị có thể thực hiện nhiệm vụ.
Kế hoạch muốn gọi hàng triệu người không phải bằng chứng đã có hàng triệu binh sĩ sẵn sàng tác chiến. Theo Bundesarchiv, nhiều thành viên thiếu trang bị và đào tạo cần thiết. Gauleiter có thể giúp lập danh sách và đưa người vào tổ chức, nhưng danh sách không thay được súng, đạn hoặc kinh nghiệm. Khi một chỉ tiêu chính trị bị coi như năng lực quân sự đã tồn tại, người được gọi phải gánh khoảng cách ấy bằng nguy cơ thương vong.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Từ công sự tới phòng thủ: huy động nhiều hơn không giải được mọi thiếu hụt
Volkssturm được dùng vào xây dựng công sự và phòng thủ các thành phố, địa điểm. Với người đứng đầu địa phương, huy động vào những việc ấy là cách chứng minh khu vực vẫn tham gia cuộc chiến và đáp ứng yêu cầu từ trên. Với chỉ huy quân sự, câu hỏi lại là lực lượng có thể giữ nhiệm vụ nào, phối hợp với ai và được tiếp tế bằng gì. Hai tuyến đánh giá có thể gặp nhau mà không trùng nhau.
Đào thêm một tuyến công sự có thể tạo trở ngại cho đối phương, nhưng hiệu quả phụ thuộc vị trí, lực lượng giữ và tương quan chiến trường. Không thể từ số người lao động hoặc độ dài công sự suy ra khả năng chống được một chiến dịch. Quân Đồng minh không chỉ đối diện một biểu tượng quyết tâm; họ sử dụng pháo binh, thiết giáp, không quân và kinh nghiệm để tìm cách vượt qua hệ thống phòng thủ.
Cái giá đối với dân cư cũng không biến mất sau chữ huy động. Người phải làm việc, bị đưa khỏi sinh kế hoặc tham gia chiến đấu chịu nguy hiểm khác với người ký lệnh. Khi phân tích hiệu quả, cần đặt câu hỏi ai có quyền quyết định mức hy sinh và ai có thể từ chối. Chính sự mất cân xứng ấy giúp giải thích vì sao bộ máy địa phương vẫn gây tổn thất lớn ngay khi không còn đủ sức xoay chuyển kết cục quân sự.
Duy trì phục tùng bằng cưỡng chế khi lời hứa chiến thắng suy yếu
Richard J. Evans phân tích sự gia tăng của khủng bố và cưỡng chế trong những tháng cuối cuộc chiến. Đảng, cơ quan tư pháp và các lực lượng mang vũ khí tiếp tục trừng phạt những người bị coi là làm yếu tinh thần hoặc muốn đầu hàng. Gauleiter nằm trong mạng lưới huy động và thúc ép ấy, nhưng không được từ đó quy mọi hành vi bạo lực tại mọi nơi cho một người giữ chức vụ cụ thể mà thiếu hồ sơ.
Cần phân biệt sự suy giảm lòng tin với khả năng hành động tập thể chống chế độ. Một người không còn tin vẫn có thể sợ bị tố cáo, bị trừng phạt hoặc gây nguy hiểm cho gia đình. Địa phương có thể thiếu lương thực và phương tiện bảo vệ dân cư nhưng còn đủ nhân sự để giám sát, bắt hoặc đe dọa. Sự cưỡng chế không cần duy trì mọi hoạt động của nhà nước để tiếp tục có hiệu lực đối với người yếu hơn.
Do đó, mức phục tùng quan sát được không phải thước đo đơn giản của sự đồng tình. Những hành vi giống nhau có thể xuất phát từ lòng tin, sợ hãi, thói quen, lợi ích hoặc không có đường thoát. Đây là giới hạn cần giữ khi đánh giá sức mạnh Gauleiter cuối chiến tranh. Quyền lực có thể còn rất nguy hiểm ở cấp cộng đồng dù chiến lược mà nó phục vụ đã không còn lối thắng.
Lệnh phá hủy ngày 19/3/1945 đặt Gauleiter trước tài sản của chính địa phương
Mệnh lệnh thường gọi là Nero yêu cầu phá những công trình và tài sản có thể được đối phương sử dụng. Gauleiter cùng các ủy viên phòng thủ Reich được giao trách nhiệm đối với các mục tiêu công nghiệp, cung ứng và những tài sản khác. Lần này, việc thể hiện trung thành không chỉ liên quan gọi người mà còn đụng tới cơ sở giúp dân cư có thể sống sau chiến tranh.
Một nhà máy điện hoặc hệ thống cung ứng vừa có giá trị quân sự vừa phục vụ đời sống. Nếu chỉ lấy khả năng đối phương sử dụng làm tiêu chí, nền tảng tồn tại của người dân cũng bị đặt dưới yêu cầu phá hủy. Gauleiter không tự nổ được mọi cơ sở; việc thực hiện cần cán bộ kỹ thuật, vật liệu, đơn vị và thời gian. Chính những người cùng tham gia có thể có ưu tiên khác nhau, dù chưa công khai phủ nhận Hitler.
Điều này tạo khả năng cho trì hoãn, điều chỉnh hoặc tranh chấp, nhưng không cho phép suy ra tất cả quan chức đã chuyển sang cứu dân. Một cơ sở còn nguyên có thể do không đủ thời gian, thiếu phương tiện hoặc một lựa chọn cụ thể. Muốn xác định lý do phải tìm hồ sơ địa phương. Khẳng định mọi Gauleiter thi hành trọn lệnh cũng sai như khẳng định họ đồng loạt chống lệnh vì nhân đạo.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Điện văn tới Styria cho thấy mệnh lệnh trung ương vẫn còn thay đổi
Bundesarchiv lưu những sửa đổi ngày 30/3 và 7/4/1945 làm lệnh phá hủy yếu đi, chuyển một phần sang làm tê liệt cơ sở để có thể sử dụng lại. Trong hồ sơ còn có điện văn Speer gửi Gauleiter Styria, Sigfried Uiberreither, ngày 3/4 về làm tê liệt thay vì phá các cơ sở. Đây là một dấu vết cụ thể của việc chuyển chỉ thị tới người đứng đầu địa phương, không phải một suy đoán về mọi cuộc trao đổi.
Điện văn xác nhận thông điệp và tuyến thẩm quyền, nhưng tự nó không chứng minh cơ sở nào ở Styria cuối cùng được giữ vì chính bức điện ấy. Khoảng cách giữa văn bản tới nơi với kết quả ngoài thực địa vẫn cần được nghiên cứu. Tài liệu cũng không biến Speer thành người ngoài hệ thống tội ác: các hồ sơ tháng 3 cho thấy ông vừa phản đối hủy hạ tầng vừa tìm cách kéo dài sự kháng cự.
Trường hợp này giúp đọc quyền lực Gauleiter như một vị trí trong quan hệ thay đổi, thay vì một quyền năng bất biến. Người địa phương có thể nhận yêu cầu khác nhau theo thời điểm, trong khi cơ quan trung ương mặc cả về phạm vi thực hiện. Giữ đúng trình tự đặc biệt quan trọng: một sửa đổi sau đó không giống hai lệnh trái nhau cùng có hiệu lực, còn việc có sửa đổi không làm trách nhiệm của lệnh ban đầu biến mất.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Quyền lực tăng ở đâu, khả năng kiểm soát giảm ở đâu?
Đến cuối chiến tranh, Gauleiter có thể can thiệp vào nhiều phần đời sống hơn nhưng đồng thời lệ thuộc những điều ngoài quyền quyết định của mình. Họ không ngăn được mất lãnh thổ, không tạo thêm nhiên liệu và không kiểm soát được toàn bộ lực lượng quân sự. Thẩm quyền huy động vì vậy có thể mở rộng trong khi khả năng bảo đảm kết quả co lại. Hai chuyển động ấy không mâu thuẫn nếu phân biệt quyền yêu cầu với năng lực thực hiện.
Có thể hình dung quyết định đầu hàng hoặc bảo tồn cơ sở sớm hơn sẽ giảm một số tổn thất. Nhưng đó phải là phản thực tế có địa điểm, lực lượng và thời điểm cụ thể, không phải lời khẳng định một Gauleiter đủ khả năng kết thúc toàn bộ chiến tranh. Nghiên cứu lựa chọn địa phương cần tính cả quân đội, cảnh sát, dân cư và đối phương. Những người khác vẫn có hành động riêng và có thể tạo giới hạn cho người giữ chức vụ.
Vai trò nổi bật của Gauleiter là biến yêu cầu tiếp tục chiến đấu thành công việc và sức ép ở cấp gần dân nhất. Họ góp phần duy trì một chế độ đang mất năng lực thắng nhưng còn khả năng cưỡng bức. Khi đánh giá từng người, phải tìm hành vi cụ thể thay vì chỉ suy từ chức danh; khi đánh giá cả cơ chế, phải giữ những người bị huy động và trừng phạt ở trung tâm của câu chuyện.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Erlass über die Bildung des Deutschen Volkssturms, 25. September 1944 — Bundesarchiv
- Der Nero-Befehl — Archival Documents and Amendments — Bundesarchiv
- Martin Bormann’s Directive 55/43, 29 September 1943 — German Historical Institute / GHDI
- Richard J. Evans — The Fall of the Third Reich, 1944–1945 — Gresham College
- Document 2100-PS — Party Chancellery Implementation Directive, 16 January 1942 — Yale Law School, Avalon Project