BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 111

Vì sao các cơ quan Đức Quốc xã thường đưa ra mệnh lệnh trái nhau?

Các cơ quan Đức Quốc xã có thể đưa ra yêu cầu trái nhau vì họ cùng lệ thuộc Hitler nhưng nắm những chức năng và nguồn lực khác nhau. Một cơ quan đòi thêm binh sĩ, một cơ quan cần giữ công nhân; người phụ trách sản xuất có thể muốn sử dụng lao động mà không trực tiếp kiểm soát tuyển người. Thẩm quyền chồng lấn làm tranh chấp khó giải quyết bằng tuyến thông thường. Nhưng không phải mọi thay đổi chính sách đều là hai lệnh đồng thời trái nhau, và xung đột nội bộ không ngăn các cơ quan cùng tham gia tội ác.

Hans Heinrich Lammers đứng sau bàn làm việc ngày 1 tháng 12 năm 1937

Hans Heinrich Lammers tại bàn làm việc, ngày 1/12/1937. Lammers đứng đầu Phủ Thủ tướng Đế chế; ảnh định danh một đầu mối hành chính, không ghi lại một vụ xung đột mệnh lệnh cụ thể.

Bundesarchiv, Bild 183-C16771 / Dorneth / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 183-C16771; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1939
Một quyết định giao trường học cho Schirach bị rút lại nhanh nhưng gây rối về thẩm quyền.
16/1/1942
Quy định xác lập tuyến Party Chancellery tham gia lập quy và nhân sự.
20/4/1942
Sauckel trình chương trình huy động lao động với các yêu cầu phối hợp nhiều cơ quan.
4/1/1944
Một cuộc họp đặt mục tiêu thêm ít nhất bốn triệu lao động; Sauckel nêu nhu cầu Himmler hỗ trợ.
19/3/1945
Lệnh phá hủy chia trách nhiệm theo cơ quan và loại mục tiêu.
30/3 và 7/4/1945
Các sửa đổi làm yếu một phần lệnh phá hủy.

Cùng một mục tiêu chung có thể tạo những nghĩa vụ không thể cùng đáp ứng

Muốn tiếp tục chiến tranh, Đức cần quân, vũ khí, lương thực và vận tải. Các cơ quan có thể tán thành mục tiêu ấy nhưng yêu cầu những thứ không thể đồng thời lấy từ một nguồn. Người lao động được gọi vào quân đội không còn đứng bên máy; người được giữ để sản xuất không có mặt trong đơn vị. Tranh chấp lúc đó không chỉ về uy tín, mà về việc ai được quyết định ưu tiên khi mọi yêu cầu đều mang danh phục vụ chiến tranh.

Chương trình huy động lao động của Sauckel ngày 20/4/1942 đặt cạnh nhau việc tăng tuyển quân, tăng sản xuất và duy trì nhu cầu thiết yếu. Văn bản đòi các cơ quan phối hợp theo những chỉ đạo thống nhất. Chính yêu cầu ấy cho thấy nhà nước nhận thức vấn đề liên quan nhiều tuyến. Nó không chứng minh các mục tiêu đã có đủ người để thực hiện, hoặc một tuyên bố phối hợp đã giải được mâu thuẫn giữa chúng.

Cũng cần phân biệt mâu thuẫn về nguồn lực với mệnh lệnh thật sự không tương thích. Hai cơ quan cùng yêu cầu sử dụng một người vào cùng thời điểm là xung đột thực hiện; hai cơ quan chỉ có quan điểm khác nhau trong giai đoạn xây dựng đề nghị chưa chắc đã ban hành hai lệnh. Giữ các mức này giúp xác định lúc nào tranh luận còn được xử lý và lúc nào người ở dưới đã phải chọn sẽ bất tuân ai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Một quyết định vội về trường học năm 1939 cho thấy chi phí của đổi thẩm quyền

Trong nghiên cứu về hồ sơ Reich Chancellery năm 1939, Friedrich Hartmannsgruber nêu một quyết định của Göring trong những ngày đầu chiến tranh: giao lĩnh vực trường học cho Reich Youth Leader Baldur von Schirach. Quyết định bị rút lại nhanh nhưng đã gây rối. Đây là một trường hợp cụ thể của việc một quyền hạn mới được đưa vào lĩnh vực vốn có cơ quan quản lý, không phải chỉ một nhận xét trừu tượng rằng chế độ luôn hỗn loạn.

Vấn đề đối với người thi hành là tuyến hợp lệ có thể thay đổi trước khi họ kịp hiểu cách làm mới. Cán bộ giáo dục cần biết ai ra hướng dẫn, quy định cũ còn hiệu lực tới đâu và phải gửi yêu cầu cho nơi nào. Một chỉ thị ngắn có thể chuyển danh nghĩa quản lý mà không chuyển ngay hồ sơ, nhân sự hoặc năng lực vận hành. Khi bị rút lại, nó cũng để lại phần công việc đã làm hoặc đã đình hoãn.

Trường hợp này không cho phép khẳng định mọi cơ quan đều thường xuyên nhận hai lệnh chính thức cùng lúc. Nó cho thấy sự thay đổi đột ngột từ một trung tâm quyền lực có thể tạo chi phí tổ chức mà người ban hành không gánh trực tiếp. Cũng không nên dùng một quyết định bị sửa để kết luận hệ thống không bao giờ tự điều chỉnh. Khả năng rút lệnh có thật, nhưng việc sửa sau đó không làm sự nhầm lẫn trước đó chưa từng xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [7]

Quy định tháng 1/1942 vừa đặt tuyến phối hợp vừa thêm một bên phải tham gia

Một cách giải quyết tranh chấp là quy định rõ cơ quan nào được tham gia. Văn kiện ngày 16/1/1942, có chữ ký Lammers và Bormann, yêu cầu những đề nghị lập quy và vấn đề nhân sự của đảng đi qua người đứng đầu Party Chancellery. Các cơ quan tối cao nhà nước phải đưa cơ quan này vào chuẩn bị những quyết định thuộc phạm vi quy định. Như vậy, không đúng nếu nói chế độ hoàn toàn không có quy tắc hành chính.

Tuy nhiên, một tuyến tham gia có thể làm rõ người phải được hỏi mà chưa giải quyết được nội dung khi người ấy phản đối. Một bộ muốn duy trì chuyên môn quản lý; cơ quan đảng có thể yêu cầu kiểm tra tính phù hợp chính trị. Câu hỏi một vấn đề thuộc kỹ thuật hay chính trị trở thành câu hỏi về quyền can thiệp. Nếu phân loại không được các bên chấp nhận, quy trình phối hợp lại thành nơi tranh chấp tiếp diễn.

Quyền Hitler chỉ đạo khác vẫn đứng trên các tuyến ấy. Điều này tạo khả năng giải quyết nhanh một trường hợp, nhưng cũng làm người có quan hệ tiếp cận có lợi thế khi không hài lòng với quy trình thường. Không cần giả định mọi người đều giả mạo ý Hitler: chỉ riêng khả năng một bên xin ngoại lệ cũng làm sự cân bằng không ổn định. Quy tắc tồn tại, còn mức ràng buộc của quy tắc phụ thuộc quyền cá nhân có thể vượt nó.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Speer cần lao động nhưng không nắm trực tiếp bộ máy của Sauckel

Bản án Nuremberg đối với Speer phân biệt thẩm quyền sản xuất với quyền hành chính trong tuyển và phân bổ lao động. Speer muốn có một đầu mối lao động để làm việc, nhưng Sauckel được Hitler bổ nhiệm và đặt dưới Göring trong khuôn Kế hoạch Bốn năm. Sự phân biệt này tạo một tình huống dễ xung đột: người đặt nhu cầu sản xuất cần đầu vào mà cơ quan mình không tự cung cấp hoặc trực tiếp kiểm soát.

Theo phán quyết, Hội đồng Kế hoạch Trung ương do Speer có ảnh hưởng lớn đã khẳng định quyền yêu cầu Sauckel cung ứng lao động, vượt qua phản đối của Sauckel về vấn đề ấy. Từ đó hình thành cách Speer đưa ước tính nhu cầu, Sauckel tìm và phân bổ người theo những chỉ dẫn. Cuộc tranh quyền không chấm dứt mục tiêu chung. Nó xác lập ai có quyền đòi và ai phải chịu trách nhiệm thực hiện một yêu cầu ngày càng cưỡng bức.

Không thể dùng việc Speer không có quyền hành chính trực tiếp để tách ông khỏi chương trình lao động cưỡng bức. Phán quyết nhấn mạnh ông biết nguồn lao động bị đưa tới bằng ép buộc. Ở đây, xác định đúng thẩm quyền làm trách nhiệm rõ hơn: một người có thể tham gia quyết định nhu cầu và gây sức ép, người khác tổ chức lấy người. Đó là những phần khác nhau của cùng một quá trình, không phải bằng chứng chỉ một phía có liên quan tới tội ác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tháng 1/1944, một mục tiêu lớn cần cả cơ quan lao động lẫn bộ máy cảnh sát

Tại cuộc họp ngày 4/1/1944, Sauckel được yêu cầu tìm ít nhất bốn triệu lao động mới từ vùng chiếm đóng để đáp ứng nhu cầu. Bản án Speer ghi Sauckel nói cần sự giúp đỡ của Himmler để thực hiện. Con số là mục tiêu được đặt ra, không phải xác nhận toàn bộ số người ấy đã tới nơi. Nhưng nó cho thấy việc phân bổ nguồn lực dẫn tới yêu cầu sử dụng bộ máy cưỡng chế ngoài phạm vi một cơ quan sản xuất.

Đối với người bị bắt đưa đi, tranh chấp giữa những người ra yêu cầu không tạo một hàng rào bảo vệ. Ngược lại, khi một đầu mối không đạt chỉ tiêu, các cơ quan có thể đòi phối hợp mạnh hơn để cưỡng bức. Sự cạnh tranh vì thành tích và quyền hạn có thể nối nhau thành hành động chung. Đây là lý do không được đồng nhất bộ máy phân mảnh với một bộ máy không có khả năng phạm tội trên quy mô lớn.

Trường hợp cũng cho thấy mệnh lệnh có thể không khả thi vì thiếu phương tiện mà vẫn tạo hậu quả. Người ở dưới bị ép tìm thêm người, cơ quan cảnh sát được huy động và dân cư chiếm đóng chịu truy bắt. Một mục tiêu không đạt trọn không có nghĩa mệnh lệnh chỉ là lời nói suông. Tác động phải được đánh giá bằng cả phần đã thực hiện và bạo lực mà nỗ lực thực hiện gây ra.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Lệnh phá hạ tầng năm 1945 cần được đọc theo ngày và loại mục tiêu

Ngày 19/3/1945, Hitler yêu cầu phá những cơ sở có thể dùng cho đối phương; trách nhiệm được chia cho cơ quan quân sự và bộ máy Gauleiter theo loại mục tiêu. Lệnh này có thể đẩy nhu cầu phòng thủ hoặc rút quân vào xung đột với nhu cầu bảo tồn cơ sở sống còn. Nhưng muốn nói hai chỉ thị trái nhau, phải xác định chúng áp dụng cho cùng đối tượng, cùng thời điểm và cùng cấp thi hành hay không.

Các sửa đổi ngày 30/3 và 7/4 làm một phần yêu cầu chuyển sang làm tê liệt thay vì phá hủy. Nếu kể lệnh đầu và lệnh sửa như hai yêu cầu đồng thời không có trình tự, người đọc sẽ hiểu sai chính sách. Việc đổi chỉ thị vẫn có thể gây chậm trễ hoặc nhầm lẫn tới địa phương, nhưng nguyên nhân khác với hai cơ quan giữ quyền độc lập cùng đòi những việc không thể dung hòa.

Cũng không thể lấy các sửa đổi làm bằng chứng một cơ quan đã hoàn toàn chuyển sang phản đối chế độ. Speer vừa bảo vệ hạ tầng vừa còn muốn kháng cự trong các văn bản tháng 3. Người thực hiện ở địa phương phải xử lý phạm vi quyết định trong tình thế chiến trường thay đổi nhanh. Vì vậy, lịch sử thẩm quyền cần đi cùng lịch sử thực thi: biết ai ký chưa đủ để biết một cây cầu hoặc nhà máy cuối cùng bị xử lý thế nào.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Không phải mọi xung đột đều là một kế hoạch chia để trị hoàn hảo

Sự phụ thuộc vào Hitler có thể khiến các nhân vật cạnh tranh để được ông chấp thuận, và xung đột giữa họ có thể làm ông giữ vị trí phân xử. Nhưng một tác dụng có lợi cho quyền cá nhân không chứng minh từng vụ rối ren đều được ông thiết kế trước. Những mâu thuẫn còn xuất phát từ chiến tranh thay đổi, chức năng khác nhau và lợi ích của người chủ động xin thêm quyền. Một lời giải thích chỉ dựa vào chủ ý lãnh tụ sẽ làm mất sáng kiến cấp dưới.

Kershaw kết hợp quyền lực cá nhân với việc cấp dưới làm việc hướng tới Führer. Cách nhìn ấy cho phép hiểu tại sao có những đề nghị cực đoan mà không cần một chỉ thị chi tiết trước mọi bước. Nhưng đây là khái niệm giải thích, không phải giấy phép bỏ qua hồ sơ từng quyết định. Trong một tranh chấp cụ thể, vẫn phải xác định ai có văn bản, ai viện ngoại lệ và ai kiểm soát phương tiện khiến người khác phải chấp nhận.

Cũng không nên lý tưởng hóa các cơ quan muốn giữ quy trình như thể họ đứng ngoài tội ác. Thủ tục có thể hạn chế tùy tiện ở một việc nhưng tổ chức đàn áp ở việc khác. Những cuộc tranh thẩm quyền vì thế không có sẵn hai phe tốt và xấu. Phân biệt mục tiêu, phương tiện và phạm vi phản đối giúp giải thích vì sao một người vừa chống sự can thiệp của đối thủ vừa sẵn sàng sử dụng quyền lực đối với nạn nhân.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6] [7]

Người nhận lệnh phải chọn, còn trách nhiệm không mất trong sự chồng chéo

Khi yêu cầu không tương thích, người thi hành có thể xin làm rõ, trì hoãn, tìm một người bảo trợ hoặc chọn tuân theo bên có khả năng trừng phạt lớn hơn. Những khả năng ấy không phân bố đều. Một bộ trưởng có quyền mặc cả khác với người bị bắt làm lao động cưỡng bức; một chỉ huy có phương tiện khác với cán bộ chỉ nhận điện văn. Chính sự bất cân xứng làm cái giá của tranh quyền thường rơi xuống người ít quyền nhất.

Có thể hình dung một bộ máy phân quyền rõ hơn sẽ tránh được một số nhầm lẫn. Nhưng đó không phải bằng chứng rằng phối hợp tốt hơn sẽ tự sửa chiến lược hoặc tội ác của chế độ. Cơ quan rõ chức năng vẫn có thể cùng thực hiện một chính sách hủy diệt. Bài toán lịch sử là xác định khi nào mâu thuẫn làm giảm năng lực, khi nào thương lượng làm tăng cưỡng chế và ai chịu trách nhiệm ở từng khâu.

Những chỉ thị trái nhau vì vậy phản ánh một hệ thống vừa có luật lệ vừa cho phép quyền cá nhân vượt luật lệ, vừa chia công việc vừa để nguồn lực bị nhiều bên đòi hỏi. Hiểu điều ấy giúp tránh hai kết luận sai: mọi thứ đều vận hành đúng một ý chí không có ma sát, hoặc sự lộn xộn khiến không ai thật sự chịu trách nhiệm. Hồ sơ lao động cưỡng bức cho thấy ngay trong tranh chấp, các bên vẫn có thể phối hợp để gây ra hậu quả nghiêm trọng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Fritz Sauckel’s Labor Mobilization Program, 20 April 1942 — German Historical Institute / GHDI
  2. International Military Tribunal — Judgment: Speer — Yale Law School, Avalon Project
  3. Document 2100-PS — Party Chancellery Implementation Directive, 16 January 1942 — Yale Law School, Avalon Project
  4. Hitler’s Destruction Decree, 19 March 1945, and Speer’s Response, 29 March 1945 — German Historical Institute / GHDI
  5. Der Nero-Befehl — Archival Documents and Amendments — Bundesarchiv
  6. Ian Kershaw in Conversation — British Academy Review 26 — The British Academy
  7. Friedrich Hartmannsgruber — Der Weg in den Krieg: Akten der Reichskanzlei 1939 — Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften