STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 153
Chiến tranh đã củng cố tính chính danh của Stalin như thế nào?
Chiến thắng năm 1945 giúp Stalin gắn chế độ của mình với sự sống còn và vị thế cường quốc của Liên Xô. Nhà nước biến thành quả tập thể thành bằng chứng rằng sự lãnh đạo hiện hữu xứng đáng tiếp tục cầm quyền. Tuy vậy, lòng tự hào vì đánh bại Đức Quốc xã không đồng nghĩa mọi công dân tán thành mọi chính sách của Stalin. Uy tín chiến thắng tồn tại cùng đau thương, cưỡng chế và những kỳ vọng hậu chiến mà chế độ không hoàn toàn đáp ứng.

Chân dung Stalin được cắt từ ảnh nhóm tại Hội nghị Potsdam ngày 1 tháng 8 năm 1945. Ảnh chính thức của quân đội Mỹ; không phải chân dung vẽ tuyên truyền Liên Xô.
Tác giả/cơ quan: Không rõ nhiếp ảnh gia cá nhân; ảnh chính thức U.S. Army Signal Corps. U.S. Army Signal Corps / NARA, NAID292629 / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: NARA / U.S. Army · Public domain — U.S. federal government work (17 USC §105)
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 24/5/1945
- Stalin nâng cốc chúc mừng người Nga, liên kết lòng tin vào chính phủ với thắng lợi.
- 24/6/1945
- Lễ duyệt binh Chiến thắng diễn ra tại Moscow.
- Từ 1947
- Ngày 9/5 trở thành ngày làm việc; không đồng nghĩa mọi tưởng niệm chiến thắng bị hủy bỏ.
- 1965
- Ngày 9/5 được khôi phục địa vị ngày nghỉ, sau thời Stalin.
Tính chính danh không đồng nghĩa chỉ có quyền ra lệnh
Một người có thể chấp hành vì sợ hãi, vì không thấy lựa chọn khác, vì tin nhà nước bảo vệ mình, hoặc vì đồng ý với một mục tiêu cụ thể. Những động cơ ấy không giống nhau. Khi nói chiến tranh củng cố tính chính danh của Stalin, cần xác định đó là khả năng trình bày quyền cai trị như điều có lý do và được xứng đáng, thay vì chỉ là năng lực cưỡng chế. Khả năng này không đòi hỏi mọi người đều tin tuyệt đối, nhưng cũng không thể đo bằng một cuộc diễu hành đông người.
Trong cách đặt vấn đề của sử gia Mark Edele, văn hóa chiến thắng giúp duy trì chế độ và trật tự chính trị–kinh tế sau chiến tranh. Đây là một cách giải thích sử học về quan hệ giữa ký ức và quyền lực. Nó không phải kết luận rằng mọi hình thức ủng hộ đều do tuyên truyền tạo ra. Cuộc xâm lược và sự tàn bạo của Đức Quốc xã tạo ra trải nghiệm sinh tồn thật, còn sự chấm dứt hiểm họa ấy tạo ra một cơ sở cảm xúc mà nhà nước có thể khai thác.
Từ bảo vệ đất nước đến chứng minh người lãnh đạo xứng đáng
Trước chiến thắng, chính quyền cần huy động nguồn lực cho một tương lai chưa chắc chắn. Sau chiến thắng, nó có thể chỉ vào một kết quả đã xảy ra: kẻ xâm lược bị đánh bại và Liên Xô trở thành một trong những nước quyết định trật tự châu Âu. Sự chuyển đổi này thay đổi cách biện minh cho quyền lực. Chế độ không chỉ hứa sẽ bảo vệ quốc gia; nó tuyên bố chính mình là lực lượng đã hoàn thành nhiệm vụ ấy trong thử thách lớn nhất.
Nhưng từ kết quả đến quyền được ghi công vẫn là một quá trình chính trị. Người lính, công nhân, dân thường và những người chỉ huy ở nhiều cấp cùng làm nên thắng lợi. Hình tượng Stalin với tư cách người tổ chức và người cứu rỗi gom các đóng góp ấy vào một trung tâm biểu tượng. Nghiên cứu áp phích của Anita Pisch cho thấy cách hình tượng này được xây dựng. Việc phân tích biểu tượng không phủ nhận Stalin có quyền chỉ huy thật; nó đặt câu hỏi quyền chỉ huy được biến thành độc quyền về công trạng bằng những phương tiện nào.
Bài nâng cốc biến lòng tin thành một lập luận về quyền cai trị
Ngày 24 tháng 5 năm 1945, Stalin nâng cốc chúc mừng người Nga và đặt sự tin tưởng của họ vào chính phủ trong câu chuyện vượt qua các thất bại đầu chiến tranh. Bài nói đáng chú ý vì ông thừa nhận chính phủ có sai lầm. Tuy nhiên, kết cấu của lập luận dẫn đến việc đề cao cộng đồng đã không từ bỏ chính quyền giữa khủng hoảng. Chiến thắng cuối cùng trở thành câu trả lời cho câu hỏi vì sao niềm tin ấy được xem là đúng.
Không thể lấy bài nói làm bằng chứng trực tiếp rằng người dân không có bất mãn hoặc không từng suy nghĩ khác. Nguồn cho biết điều Stalin lựa chọn nói tại một buổi tiếp chính thức. Dù vậy, nó làm rõ một mưu lược chính trị: đưa sai lầm vào một câu chuyện lớn hơn, nơi sự bền bỉ và lòng tin dẫn tới thành công, thay vì để sai lầm mở ra một cuộc xét trách nhiệm riêng. Đó là cách dùng kết quả chiến tranh để củng cố quan hệ giữa người cai trị với cộng đồng được ông tuyên bố đại diện.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Lễ nghi tạo một trung tâm ghi nhớ nhưng không xóa các trải nghiệm riêng
Lễ duyệt binh Chiến thắng ngày 24 tháng 6 năm 1945 tạo nên một cảnh quan quyền lực được tổ chức chặt chẽ. Stalin xuất hiện trên lễ đài, còn quân đội thể hiện thắng lợi qua đội hình và nghi thức. Sự hiện diện của tướng lĩnh và các đơn vị nhắc tới sức mạnh tập thể; vị trí lãnh tụ trong buổi lễ đồng thời gắn sức mạnh ấy với trung tâm chính trị. Đây là một cách tổ chức ký ức công cộng, không đơn thuần là phản ánh tự phát của toàn bộ xã hội.
Người tham dự hoặc nhìn thấy buổi lễ vẫn mang ký ức của riêng mình. Một gia đình có thể tự hào về quốc gia và đau đớn vì người thân không trở về. Một cựu binh có thể tôn trọng chỉ huy tại mặt trận mà không đồng ý với cách nhà nước đối xử với mình sau giải ngũ. Không có mâu thuẫn bắt buộc giữa những cảm xúc ấy. Vì vậy, nghiên cứu tính chính danh cần phân biệt thông điệp của nghi lễ với những ý nghĩa khác nhau mà người dân có thể gắn cho cùng một hình ảnh.
Người Nga được đề cao, bản sắc Liên Xô vẫn cần được duy trì
Việc Stalin nâng cốc chúc mừng người Nga thường được dùng để giải thích bước chuyển sang nhấn mạnh yếu tố Nga sau chiến tranh. Nhưng Liên Xô là một nhà nước nhiều dân tộc, và quân đội chiến thắng cũng không chỉ gồm người Nga. Cách giải thích chỉ dùng một bản sắc duy nhất sẽ gặp khó khăn khi đối diện những thông điệp cùng lúc đề cao tình đoàn kết các dân tộc và những thành tựu của nhà nước Xô viết.
Trong phần giới thiệu chương nghiên cứu về bài nâng cốc, Jonathan Brunstedt nhấn mạnh sự cùng tồn tại và căng thẳng giữa các dòng diễn ngôn ấy. Điều có thể rút ra thận trọng là chính quyền cần nhiều nguồn biểu tượng để củng cố quyền lực: truyền thống Nga, lòng yêu nước Liên Xô và ngôn ngữ cách mạng không nhất thiết loại trừ nhau hoàn toàn. Cách kết hợp có thể thay đổi theo hoàn cảnh. Đây là nhận định về phương thức chính danh hóa, không phải bằng chứng rằng mọi cộng đồng đều được đối xử bình đẳng trong chính sách thực tế.
Chiến thắng còn tạo những yêu cầu đối với nhà nước
Người từng chiến đấu hoặc chịu hy sinh có thể xem chiến thắng như cơ sở để đòi hỏi một cuộc sống tốt hơn. Do vậy, ký ức chiến tranh không chỉ là nguồn lực mà lãnh đạo sử dụng theo một chiều. Nó cũng tạo ngôn ngữ để người dân nhắc nhà nước về đóng góp của mình. Nghiên cứu của Edele đặt văn hóa chiến thắng trong quan hệ với cựu binh và những kỳ vọng xã hội, thay vì giới hạn toàn bộ vấn đề ở hình ảnh lãnh tụ trên lễ đài.
Chế độ có thể tôn vinh sự hy sinh bằng danh hiệu và biểu tượng trong khi không đáp ứng đầy đủ nhu cầu đời sống. Tình trạng ấy không cho phép suy ra một mức bất mãn thống nhất, nhưng nó cho thấy giới hạn của việc lấy uy tín năm 1945 làm lời giải thích cho mọi quan hệ hậu chiến. Tính chính danh phải được duy trì trong phân phối nguồn lực và cách xử lý con người. Một chiến công quá khứ có thể giúp nhà nước đòi hỏi sự kiên nhẫn; nó không tự cung cấp nhà ở, việc làm hay sự chăm sóc cần thiết.
Năm 1947: Ngày Chiến thắng thành ngày làm việc không phải ký ức biến mất
Một chi tiết thường bị kể sai là sự thay đổi địa vị ngày 9 tháng 5. Việc chuyển ngày này thành ngày làm việc được thực hiện trong năm 1947; địa vị ngày nghỉ được khôi phục năm 1965. Nhưng điều đó không có nghĩa chiến thắng bị cấm tưởng niệm hoặc mọi hoạt động kỷ niệm đã chấm dứt. Phải phân biệt lịch nghỉ chính thức, quy mô nghi lễ nhà nước và đời sống ký ức trong cộng đồng. Gộp ba điều ấy sẽ biến một thay đổi quản trị thành kết luận quá rộng về toàn bộ xã hội.
Chi tiết này còn cho thấy không thể dùng hình thức tưởng niệm quen thuộc ở những thập niên sau để hình dung nguyên vẹn thời Stalin. Trọng tâm biểu tượng và nhu cầu huy động hậu chiến thay đổi; chiến thắng có thể được kết nối với lao động, xây dựng và hòa bình trong những chương trình khác nhau. Cùng một nguồn uy tín có thể được sử dụng theo nhiều cách. Sự thay đổi hình thức không chứng minh chiến thắng hết giá trị chính trị, cũng không chứng minh ý nghĩa của nó luôn được mọi thế hệ hiểu giống nhau.
Một uy tín lớn không phải lá phiếu trắng cho toàn bộ chế độ
Có ba kết luận cần giữ riêng. Liên Xô có công lao quyết định trong việc đánh bại Đức Quốc xã trên mặt trận phía đông. Stalin hưởng lợi chính trị từ thắng lợi của nhà nước mà ông lãnh đạo. Và việc hưởng lợi ấy không xác nhận rằng mọi chính sách trước, trong hoặc sau chiến tranh đều được xã hội tự do chấp thuận. Kết luận thứ nhất không tự động chứng minh kết luận mạnh hơn về quyền lực đạo đức hay sự đúng đắn tuyệt đối của lãnh tụ.
Chiến tranh đã cung cấp cho Stalin một nguồn chính danh đặc biệt mạnh vì nó gắn quyền cai trị với sự tồn tại của đất nước. Nhưng sức mạnh ấy vẫn được vận hành qua thiết chế, nghi lễ, lựa chọn ghi nhớ và cưỡng chế. Nhìn đồng thời các yếu tố này giúp giải thích vì sao chế độ có thể được củng cố sau tổn thất khổng lồ mà không cần giả định dân chúng chỉ có một thái độ. Điều cần nghiên cứu là cách thành quả chung trở thành quyền lực của một trung tâm, cùng những giới hạn xã hội mà trung tâm ấy vẫn phải đối diện.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Mark Edele — The Soviet Culture of Victory (2019) — Journal of Contemporary History, 54(4), 780–798
- Stalin — Bài nâng cốc ngày 24/5/1945, bản dịch tiếng Anh — Marxists Internet Archive — tái bản nguồn sơ cấp
- Jonathan Brunstedt — Stalin’s Toast, phần tóm tắt chương — Cambridge University Press
- Anita Pisch — The Personality Cult of Stalin in Soviet Posters, chương 4 — ANU Press
- Roger R. Reese — Why Stalin’s Soldiers Fought (2011), giới thiệu sách — University Press of Kansas / JSTOR — phần giới thiệu được truy cập