BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 144

Sự nghi kỵ giữa Stalin và Churchill bắt nguồn từ đâu?

Sự nghi kỵ giữa Stalin và Churchill bắt nguồn từ đối lập chính trị đã có trước chiến tranh, rồi được củng cố bởi những lựa chọn không đem lại cùng lợi ích và rủi ro cho hai nước. Mặt trận thứ hai, sự thật bị che giấu về Katyn và tương lai Ba Lan khiến mỗi lời bảo đảm phải đi qua phép thử cụ thể. Hai người vẫn hợp tác vì Đức Quốc xã là mối đe dọa chung. Tình trạng ấy không mâu thuẫn: liên minh có thể hoạt động mà không cần các bên tin tưởng toàn bộ mục tiêu sau chiến tranh của nhau.

Churchill, Harriman và Stalin trong cuộc gặp tại Moskva tháng 8/1942

Churchill, Harriman và Stalin tại Moskva, tháng 8/1942. Ảnh Office of War Information trong sưu tập National Museum of the US Navy, Lot11596-7.

Tác giả/cơ quan: Office of War Information; không rõ nhiếp ảnh gia cá nhân. Office of War Information / National Museum of the US Navy, Lot11596-7 / Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Office of War Information; National Museum of the US Navy; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov-Military-Navy theo trang tệp, ảnh công vụ OWI

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1919
Churchill ủng hộ hỗ trợ lực lượng chống cộng trong nội chiến Nga.
6/1941
Đức tấn công Liên Xô, tạo cơ sở chiến lược cho hợp tác chống kẻ thù chung.
8/1942
Churchill và Stalin gặp tại Moskva giữa bất đồng về mặt trận thứ hai.
4/1943
Việc công bố mộ ở Katyn làm khủng hoảng quan hệ Liên Xô–Ba Lan bùng lên.
1/12/1943
Cuộc họp Tehran cho thấy tương lai Ba Lan tiếp tục là bất đồng lớn.

Quá khứ năm 1919 không biến mất khi Đức tấn công Liên Xô

Churchill từng cổ vũ can thiệp giúp lực lượng chống cộng trong nội chiến Nga khi giữ chức Bộ trưởng Chiến tranh năm 1919. Library of Congress đặt lập trường ấy trong lịch sử quan hệ của ông với cách mạng Bolshevik. Đó là một tiền lệ chính trị có thật, đủ để hiểu tại sao giới lãnh đạo Liên Xô không xem ông như một người bạn tự nhiên. Nhưng tiền lệ không chứng minh mọi quyết định của Churchill hai thập niên sau đều là cách tiếp tục cùng một cuộc chiến bí mật.

Chiến tranh có thể thay thứ tự ưu tiên mà không xóa niềm tin cũ. Một người chống chủ nghĩa cộng sản vẫn có thể kết luận rằng phải giúp Liên Xô để đánh bại Hitler. Từ phía Moskva, nhận viện trợ không đồng nghĩa tin London sẽ chấp nhận mọi yêu sách lãnh thổ hoặc chính trị. Nghi kỵ xuất hiện ở khoảng cách giữa hợp tác cần thiết trước mắt và dự đoán đối tác sẽ làm gì khi mối đe dọa chung suy yếu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6]

Năm 1939–1941 tạo thêm lý do để cả hai bên dè chừng

Hiệp ước Đức–Xô tháng 8/1939 và những hành động mở rộng lãnh thổ tiếp theo khiến quan hệ giữa Moskva với các cường quốc phương Tây xấu đi. Khi Đức tấn công Liên Xô tháng 6/1941, cán cân chiến lược thay đổi lớn, nhưng việc chuyển thành đối tác không đồng thời tạo ra một câu chuyện chung về những năm trước đó. Những gì Stalin coi là yêu cầu an ninh có thể bị đối phương nhìn như sự bành trướng; điều London gọi là thận trọng có thể bị Moskva coi là để mặc mình.

Điều này quan trọng vì sự tin cậy không chỉ là đo một người có giữ lời hay không. Các bên còn cần hiểu lời ấy dựa trên cách nhìn thế giới nào. Nếu hai chính phủ không thống nhất thế nào là một nước láng giềng độc lập hay một vùng đệm an toàn, họ có thể cùng ký ngôn ngữ khái quát rồi hiểu khác hệ quả. Chiến tranh chống Đức trì hoãn nhiều bất đồng; nó không giải quyết sẵn nội dung của chúng.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Mặt trận thứ hai biến nghi ngờ thành tranh chấp về sự hy sinh

Tại cuộc gặp Moskva tháng 8/1942, Churchill phải giải thích rằng Anh–Mỹ sẽ không mở mặt trận tại Tây Âu trong năm ấy. Bản ghi nhớ của Stalin ngày 13/8 nhấn mạnh tổn thất mà sự thay đổi gây ra đối với kế hoạch và tinh thần Liên Xô. Với ông, việc giảm áp lực quân Đức là vấn đề hiện tại trên chiến tuyến. Với Churchill, một cuộc vượt biển không đủ điều kiện có thể trở thành thảm họa. Mỗi người đang yêu cầu bên kia chấp nhận một dạng nguy hiểm khác.

Chỉ đọc kết quả trì hoãn rồi suy ra Anh cố ý muốn Liên Xô và Đức tiêu diệt lẫn nhau là không đủ. Phải kiểm tra chứng cứ về ý định và khả năng thực hiện, thay vì đồng nhất hệ quả bất lợi với âm mưu. Nhưng cũng không thể yêu cầu Moskva coi mọi lời hứa là đáng tin nếu thời hạn liên tục thay đổi. Cơ sở của nghi kỵ ở đây có thể quan sát trong chính khoảng cách giữa cam kết công khai và hành động quân sự, không cần giải thích bằng một chẩn đoán tính cách.

Tư liệu các ghi chú Churchill–Harriman tại Library of Congress cho thấy Stalin vẫn chấp nhận lợi ích gián tiếp của TORCH ở Bắc Phi dù không gọi nó là mặt trận mình yêu cầu. Sắc thái này rất có giá trị. Nó cho thấy ông có thể phân biệt một bất đồng nghiêm trọng với việc liên minh hoàn toàn vô dụng. Đồng thời, Churchill tìm cách chứng minh Anh vẫn hành động chống Đức. Ngoại giao tiếp tục vì cả hai còn thấy chi phí cắt hợp tác lớn hơn chi phí tranh cãi.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Cuộc gặp cá nhân có thể giảm căng thẳng, nhưng không thay đổi địa lý

Các câu chuyện về hai nhà lãnh đạo uống rượu và trò chuyện thường hấp dẫn hơn hồ sơ tàu vận tải. Triển lãm của Library of Congress mô tả cuộc gặp tháng 8/1942 có những trao đổi gay gắt rồi kết thúc thân mật hơn. Điều đó chứng minh giọng điệu cá nhân có thể thay đổi trong cùng một chuyến thăm. Nó không chứng minh những giới hạn quân sự và khác biệt lợi ích đã được giải quyết chỉ nhờ một buổi tối.

Đối thoại trực tiếp vẫn có tác dụng thực. Nó giúp người đối diện nghe lý do, kiểm tra quyết tâm và tránh để mọi thông điệp đi qua tầng trung gian. Tuy vậy, sự thân mật khó bảo đảm một nhà nước sẽ chấp nhận cái giá mà nhà nước khác muốn chuyển sang mình. Bài học không phải cá tính không quan trọng. Cần đặt cá tính đúng vị trí: nó ảnh hưởng cách xử lý bất đồng, trong khi nguồn của bất đồng còn nằm ở chiến tuyến, bộ máy và mục tiêu quốc gia.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Katyn: tuyên truyền của Đức đã sử dụng một tội ác có thật

Katyn đòi hỏi phân biệt rõ sự thật về tội ác và cách tội ác bị khai thác. Năm 1943, Đức công bố việc phát hiện mộ những tù binh Ba Lan bị sát hại. Đức muốn gây chia rẽ liên minh, nhưng mục đích tuyên truyền ấy không biến trách nhiệm NKVD đối với các vụ hành quyết năm 1940 thành điều giả tạo. Tóm lược và hồ sơ giải mật của National Archives xác nhận trách nhiệm Liên Xô. Viết như thể đến nay hai lời buộc tội vẫn có giá trị ngang nhau sẽ làm sai bản chất chứng cứ.

Phía Liên Xô phủ nhận và dựng một kết luận quy tội cho Đức. Khi chính phủ Ba Lan lưu vong tìm kiếm điều tra, khủng hoảng dẫn tới cắt quan hệ ngoại giao. Đồng minh phương Tây phải đối diện xung đột giữa nhu cầu giữ liên minh và việc theo đuổi sự thật về một tội ác do đối tác gây ra. Chọn ưu tiên chiến thắng không làm sự thật lịch sử thay đổi; nó cho thấy các bên có thể hợp tác ngay cả khi có lý do nghiêm trọng để nghi ngờ lời nhau.

Vì thế, không nên diễn tả nghi kỵ như lỗi giao tiếp đối xứng mà ai cũng chỉ cần cởi mở hơn. Có trường hợp khác biệt đến từ đánh giá rủi ro; cũng có trường hợp một chính phủ che giấu hành động của chính mình. Những loại tình huống ấy có cơ chế khác nhau và cần được phân tích riêng. Sự tồn tại của kẻ thù chung không khiến hành động cưỡng bức hoặc lời phủ nhận mất trách nhiệm trở thành một hiểu nhầm vô hại.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Ba Lan đặt câu hỏi: an ninh của nước lớn đi tới đâu?

Biên bản Bohlen về cuộc họp ngày 1/12/1943 tại Tehran cho thấy Churchill nhắc việc Anh đã tham chiến vì Ba Lan. Stalin nhấn mạnh cần quan hệ thân thiện với Ba Lan để bảo vệ biên giới Liên Xô và tách khái niệm Ba Lan khỏi chính phủ lưu vong. Đây không chỉ là tranh luận bản đồ. Ai được công nhận là chính quyền hợp lệ sẽ ảnh hưởng khả năng một quốc gia tự quyết khi Hồng quân tiến vào khu vực.

Cũng trong biên bản, Churchill sẵn sàng gây sức ép lên chính phủ Ba Lan để chấp nhận một công thức lãnh thổ mà ông xem là hợp lý. Do đó, không thể kể ông chỉ bảo vệ tuyệt đối mọi yêu cầu Ba Lan, còn Stalin là người duy nhất mặc cả. Điều khác biệt là sức mạnh quân sự và quan niệm về một chính phủ “thân thiện” có thể khiến thỏa hiệp giữa các cường quốc thu hẹp lựa chọn của người Ba Lan. Tường thuật lịch sử cần giữ người chịu hệ quả trong khung hình.

Những lời Stalin buộc tội chính phủ Ba Lan liên hệ với Đức trong tài liệu phải được ghi là cáo buộc của Stalin. Biên bản ngoại giao chứng minh ông đã dùng lập luận nào; nó không tự xác nhận cáo buộc là đúng. Đây là nguyên tắc quan trọng khi đọc mọi lời nói của người có quyền lực: nguồn sơ cấp cho biết người đó nói và yêu cầu điều gì, còn tính đúng đắn của nội dung cần được kiểm tra bằng những chứng cứ khác.

Đối chiếu tư liệu: [5] [4]

Hợp tác hoạt động nhờ giới hạn cụ thể, không nhờ hết nghi ngờ

Nếu câu hỏi là hai người có thể tin nhau hoàn toàn hay không, câu trả lời ít giúp hiểu cách liên minh vận hành. Câu hỏi sát hơn là họ có thể tin đối tác sẽ làm nhiệm vụ nào trong điều kiện nào. Viện trợ vẫn có thể được giao trong khi bất đồng về Ba Lan chưa giải quyết. Kế hoạch đánh Đức vẫn có thể được thống nhất trong khi một bên sợ đối tác ký hòa bình riêng. Sự tin cậy thực tế có thể chỉ giới hạn theo từng công việc.

Không có chứng cứ cho phép khẳng định một thay đổi về thái độ cá nhân sẽ chắc chắn ngăn được xung đột sau chiến tranh. Đó là giả thuyết phản thực tế, phải tính cả chính sách và quyền lực tại các vùng được giải phóng. Điều lịch sử cho thấy rõ hơn là Churchill và Stalin đã hợp tác được khi lợi ích chống Đức đủ mạnh, còn quá khứ, những cam kết không thực hiện và chính sách cưỡng bức liên tục đặt ra trần cho lòng tin ấy.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Stirring Affairs: The Bolsheviks and the World Crisis — Library of Congress
  2. The Sword for Freedom: VELVET, TORCH and Personal Diplomacy — Library of Congress
  3. Stalin to Churchill and Harriman, 13August1942 — Office of the Historian, FRUS 1942, III
  4. Records Relating to the Katyn Forest Massacre: Summary of Events — US National Archives and Records Administration
  5. Bohlen Minutes, political meeting1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  6. U.S.-Soviet Alliance, 1941–1945 — Office of the Historian, tổng quan lịch sử đã lưu trữ