CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 173
Churchill muốn đánh vào 'bụng mềm châu Âu' ra sao?
Churchill muốn đánh vào phía nam châu Âu để biến ưu thế Đồng minh ở Bắc Phi thành một chuỗi kết quả: loại Italy khỏi chiến tranh, gây sức ép lên Đức, giành căn cứ không quân và mở thêm cơ hội trên sườn của phe Trục. Ý tưởng “bụng mềm” dựa nhiều vào sự dễ tổn thương chính trị của Italy. Nó không có nghĩa núi, sông, quân Đức và hậu cần trên bán đảo sẽ mềm theo. Những gì xảy ra năm 1943–1944 cho thấy thành công làm đối thủ đổi chính phủ có thể diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với thành công chiếm và giữ một chiến trường.

Binh sĩ Anh lên bờ từ tàu đổ bộ bộ binh ngày 10/7/1943 trong cuộc xâm nhập Sicily, ảnh NA 4513. Hòn đảo là bước chiến lược đã thống nhất tại Casablanca; ảnh không phải cuộc đổ bộ lên đất liền Italy tháng 9.
Rooke (Sgt), No 2 Army Film and Photographic Unit / Imperial War Museums, NA4513; Wikimedia Commons. Public domain (Crown copyright hết hạn). Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/1943
- Casablanca thống nhất chuẩn bị đánh Sicily sau chiến dịch Tunisia.
- 5/1943
- Churchill và Roosevelt mở rộng xem xét mục tiêu đưa Italy khỏi chiến tranh.
- 10/7/1943
- Operation Husky bắt đầu tại Sicily.
- 25/7/1943
- Mussolini bị lật đổ khi chiến dịch Sicily còn tiếp diễn.
- 8–9/9/1943
- Đình chiến Italy được công bố; cuộc đổ bộ Salerno diễn ra trong lúc Đức phản ứng.
- Mùa đông 1943–1944
- Các phòng tuyến phía nam Rome làm chiến dịch kéo dài và tốn kém.
Một cơ hội chính trị được diễn đạt bằng hình ảnh quân sự
Cụm từ “bụng mềm châu Âu” gợi cảm giác người tiến công chỉ cần tìm đúng chỗ yếu rồi đi vào trung tâm. Nhưng điểm yếu của một liên minh không chỉ nằm ở địa hình. Italy có thể bị sức ép quân sự làm khủng hoảng chế độ, trong khi Đức vẫn có khả năng đưa quân tới giữ những vị trí phòng thủ. Vì vậy, cần tách hai mệnh đề: Rome dễ bị buộc đổi chính sách hơn Berlin, và một quân đội Đồng minh có thể tiến nhanh xuyên bán đảo. Mệnh đề đầu đúng không tự làm mệnh đề thứ hai đúng.
National Army Museum trình bày nhiều kỳ vọng phía Anh đặt vào hướng Italy: khiến nước này rời phe Trục, thu hút thêm lực lượng Đức, có sân bay để đánh mục tiêu ở châu Âu và tạo cơ hội rộng hơn quanh Địa Trung Hải. Đây là một tập hợp lợi ích có mức chắc chắn rất khác nhau. Loại một đối tác của Đức khỏi chiến tranh là mục tiêu có thể xác định tương đối rõ; việc từ Italy tiến xa hơn tới trung tâm châu Âu đòi nhiều điều kiện chưa được bảo đảm.
Casablanca quyết định bước tiếp theo, không quyết sẵn mọi bước về sau
Tháng 1/1943, Đồng minh vẫn đang hoàn tất chiến dịch Bắc Phi. Tại Casablanca, Churchill muốn tận dụng quân và căn cứ đã có trong khu vực, trong khi George Marshall lo chiến lược bị kéo thành những cuộc tiến công nối tiếp theo thời cơ mà thiếu trọng tâm. Harrison, trong lịch sử chính thức của US Army, đặt tranh luận vào vấn đề dùng lực lượng hạn chế thế nào để tiến tới đánh bại Đức. Một mục tiêu trông hấp dẫn không đủ; nó cần chứng minh đóng góp vào hướng chiến tranh chung.
Churchill nói trước Hạ viện ngày 21/9/1943 rằng Casablanca đã thống nhất chuẩn bị đánh Sicily sau khi giải quyết Tunisia. Đến cuộc gặp ở Washington tháng 5, mục tiêu được mở rộng rõ hơn tới việc đưa Italy ra khỏi chiến tranh trong năm đó. Không nên gộp hai thời điểm thành một bản kế hoạch xâm nhập toàn bộ đất liền Italy đã hoàn chỉnh từ tháng 1. Chính sự tiến triển theo từng quyết định giúp hiểu cả tính linh hoạt lẫn nguy cơ: mỗi bước thành công có thể tạo lý do cho một cam kết mới, trước khi cái giá của bước sau hiện rõ.
Sicily có giá trị ngay cả khi chưa phải đường thẳng tới Berlin
Sicily nằm gần căn cứ Bắc Phi và có thể hỗ trợ kiểm soát trung tâm Địa Trung Hải. Một cuộc tiến công ở đó dùng được lực lượng đã triển khai trong khu vực, gây sức ép lên Italy và cải thiện vị trí để chọn bước tiếp theo. So với chờ một cuộc đổ bộ khác chưa sẵn sàng, hành động có khả năng thành công mang sức hấp dẫn rõ rệt. Tuy nhiên, lập luận từ việc “có thể làm” sang việc “nên làm” vẫn cần giải thích tác động chiến lược chứ không chỉ khả năng chiếm một hòn đảo.
Husky bắt đầu ngày 10/7/1943 với quân Anh, Mỹ và các lực lượng Đồng minh. Những trận đánh khó ở Sicily cùng việc một phần lực lượng Trục rút được sang đất liền cho thấy chiến thắng không đồng nghĩa đối phương bị tiêu diệt hoàn toàn. Đối với chiến lược của Churchill, hòn đảo vừa là một kết quả hữu hình vừa là bàn đạp. Nhưng lực lượng thoát đi vẫn có thể chiến đấu tiếp, còn bàn đạp chỉ hữu dụng nếu Đồng minh có đủ phương tiện, quân và mục tiêu phù hợp để khai thác nó.
Mussolini bị lật đổ mở cánh cửa mà Đồng minh chưa thể kiểm soát hoàn toàn
Ngày 25/7/1943, Mussolini mất quyền lực khi chiến dịch Sicily còn tiếp diễn. Trong lời giải trình tại Hạ viện, Churchill nói London mong tìm được một chính quyền có thể đưa Italy tới đầu hàng và giảm tổn thất cho quân Đồng minh. Chính phủ Badoglio muốn thoát chiến tranh nhưng phải đối diện quân Đức đang hiện diện. Điều này tạo một nghịch lý: phía Italy cần Đồng minh đủ mạnh ở trên đất liền để chống phản ứng Đức, còn Đồng minh muốn tận dụng việc Italy ngừng kháng cự để cuộc đổ bộ thuận lợi hơn.
Các cuộc tiếp xúc qua Madrid rồi Lisbon mà Churchill trình bày cho thấy có những vấn đề rất cụ thể sau lời hứa chuyển phe. Người đàm phán Italy hỏi làm sao thực hiện điều khoản khi quân Đức có thể dùng bạo lực ngay. Phía Đồng minh lại không sẵn sàng tiết lộ đầy đủ thời điểm và chi tiết đổ bộ. Đây là lời tường thuật của một bên nhằm bảo vệ chính sách trước nghị viện, nên không thể coi là toàn bộ sự thật về mọi tính toán Italy. Tuy nhiên, nó chứng minh vấn đề phối hợp không được giải quyết chỉ bằng mong muốn chung chấm dứt chiến tranh.
Công bố đình chiến không đồng nghĩa quân Đức rời bán đảo
Đình chiến với Italy được công bố ngày 8/9, ngay trước cuộc đổ bộ lớn ở Salerno. Quân Đồng minh đã qua eo biển Messina vào miền nam từ ngày 3/9. Trên bản đồ chính trị, việc Rome ngừng chiến đấu chống Đồng minh là một thay đổi lớn. Trên thực địa, quân Đức vẫn có thể tước vũ khí lực lượng Italy, giữ các đầu mối và tổ chức phòng ngự. Không nên viết rằng nước Italy đầu hàng thì toàn bộ chiến trường tự động trở thành đường hành quân an toàn cho quân Anh–Mỹ.
Churchill còn kể một phương án đưa một sư đoàn đổ bộ đường không Mỹ tới Rome khi công bố đình chiến. Phương án không thực hiện sau cảnh báo rằng các sân bay không nằm trong điều kiện kiểm soát cần thiết. Dù không dùng lời giải trình này để kết luận mọi trách nhiệm thuộc về một phía, nó cho thấy chính xác giới hạn của cơ hội chính trị: không có địa điểm tiếp nhận và phối hợp đáng tin cậy, một lực lượng đưa tới giúp đối tác có thể trở thành lực lượng bị cô lập. Ý định can đảm không thay thế khả năng thi hành.
Những phòng tuyến của Đức làm chiến tranh đổi nhịp
Sau những cuộc đổ bộ tháng 9, Đồng minh không tiến nhanh xuyên bán đảo. National Army Museum mô tả các vị trí phòng thủ nối tiếp, dựa vào sông và núi, cùng quyết định của Hitler giữ tuyến phía nam Rome qua mùa đông 1943–1944. Tại Gustav Line, khu vực Monte Cassino và thung lũng Liri có giá trị đặc biệt đối với hướng tiến tới thủ đô. Đối phương không cần thắng một cuộc tiến công lớn ở khắp Italy; họ có thể dùng địa hình để làm bên tấn công phải trả giá cho từng chặng.
Mưa và đường sá hạn chế làm những quân đội có nhiều phương tiện cơ giới gặp khó. Một số vị trí phải tiếp tế bằng súc vật thồ hoặc người khuân; người bị thương khó được đưa tới nơi cứu chữa. Đây không chỉ là lời nói rằng “địa hình hiểm trở”. Nó giải thích vì sao ưu thế vật chất có thể chuyển thành tiến độ chậm: hàng hóa phải tới được vị trí, pháo phải di chuyển, quân phải vượt chướng ngại và người bị thương phải được đưa ra. Sự suy yếu chính trị của Italy không làm những yêu cầu ấy mất đi.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Đường bờ dài chỉ tạo cơ hội nếu có phương tiện khai thác
Một bán đảo dài có thể gợi ý dùng các cuộc đổ bộ phía sau phòng tuyến để tránh đánh trực diện. Churchill tiếp tục quan tâm tới khả năng đó. Tại Tehran ngày 29/11/1943, ông nói tới một lực lượng đổ bộ có thể dùng tuần tự cho các nhiệm vụ, trong đó có các động tác vòng sườn trên bờ biển Italy. Nhưng biên bản cũng ghi rõ vấn đề đánh đổi: cung cấp thêm phương tiện ở Địa Trung Hải có thể ảnh hưởng lịch Overlord hoặc lấy phương tiện đã định cho chiến tranh chống Nhật.
Như vậy, không phải người lập kế hoạch không nhận ra giá trị của bờ biển. Họ phải quyết định dành số phương tiện có hạn cho cơ hội nào. National Army Museum lưu ý thiếu tàu và tàu đổ bộ làm giảm khả năng khai thác thế dễ tổn thương ven biển của Đức. Một mũi tiến công đường bộ khó khăn có thể được hỗ trợ bằng đường biển về lý thuyết, nhưng cần lực lượng vận chuyển, bảo vệ và tiếp tế thực sự. Nếu những thứ đó thuộc một ưu tiên khác, đường bờ dài không còn là lời giải có thể tự động sử dụng.
Mỹ chấp nhận chiến trường Italy với điều kiện về ưu tiên
Phía Mỹ không phải một khối ý kiến duy nhất, nhưng nhiều nhà lập kế hoạch lo Địa Trung Hải sẽ hút lực lượng cần cho cuộc tiến công qua Channel. National Army Museum nhấn mạnh sự chấp thuận của họ với hướng Italy đi kèm điều kiện rút lực lượng khi cần cho Tây Bắc Âu. Điều này khiến chiến trường Italy vừa được giao nhiệm vụ tạo áp lực vừa phải chấp nhận mất một phần quân đã có kinh nghiệm. Đó là hệ quả của chiến lược liên minh, không chỉ của quyết tâm một tư lệnh ở mặt trận.
Khi lực lượng được chuyển đi chuẩn bị cho Normandy và sau đó cho miền nam Pháp, khả năng khai thác thắng lợi ở Italy chịu giới hạn. Có thể tranh luận phân bổ như thế có tối ưu hay không, nhưng không nên dùng tiến độ chậm để kết luận toàn bộ quân đội ở Italy thiếu năng lực. Mục tiêu và nguồn lực của một chiến trường cần được đánh giá cùng nhau. Đồng thời, việc đã đầu tư nhiều ở đó cũng không tự tạo quyền đòi tiếp tục nhận mọi phương tiện: người quyết định còn phải cân nhắc hiệu quả của những hướng khác.
Kết quả cần được đo bằng nhiều mục tiêu, không bằng một khẩu hiệu
Nếu mục tiêu là loại Italy khỏi liên minh Trục, chiến lược tạo ra một kết quả quan trọng năm 1943. Nếu kỳ vọng một con đường nhanh và ít tốn kém tới trung tâm Đức, diễn biến trên bán đảo không đáp ứng hình ảnh ấy. Việc ghìm quân Đức, có sân bay và cải thiện thế Đồng minh là những đóng góp khác cần đánh giá riêng. Không thể lấy một kết quả tích cực để xóa tổn thất; cũng không thể dùng tổn thất để nói mọi lợi ích đều không tồn tại.
Câu hỏi phản thực tế là dồn nguồn lực sang một hướng khác liệu có kết thúc chiến tranh sớm hơn hay không. Những nguồn ở đây không cho phép trả lời chắc chắn. Kết luận vững hơn là Churchill nhìn thấy một điểm yếu chính trị thật nhưng việc khai thác nó gặp một đối thủ có thể thích nghi và những giới hạn vận chuyển rất thực. Chiến trường Italy nhắc rằng làm một chính phủ rời chiến tranh, đánh bại quân đội đang chiếm lãnh thổ và tạo một đường tiến công chiến lược là ba nhiệm vụ liên quan, nhưng không thể thay thế cho nhau.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The battle for Italy — National Army Museum
- Churchill, War Situation, Hạ viện 21/9/1943, vol 392 cc 69–170 — UK Parliament, Historic Hansard
- Mark T. Calhoun, The Casablanca Conference, 27/1/2023 — The National WWII Museum
- Gordon A. Harrison, Cross-Channel Attack, Chapter I: The Roots of Strategy (1951) — US Army Center of Military History; bản chép HyperWar/ibiblio
- FRUS, Combined Chiefs of Staff minutes, 29/11/1943, 4 pm, document 367 — Office of the Historian, US Department of State