BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 174

Tranh cãi Churchill–Roosevelt về nơi mở mặt trận thứ hai

Churchill và Roosevelt tranh luận về mặt trận thứ hai vì họ phải quyết định nơi liên minh sẽ tập trung lực lượng, thời điểm chấp nhận rủi ro và cái giá của những chiến dịch khác. Churchill thiên về khai thác Địa Trung Hải khi cuộc đổ bộ lớn vào Pháp chưa sẵn sàng; nhiều nhà lãnh đạo quân sự Mỹ muốn tập trung sớm qua Channel. Nhưng Roosevelt không luôn đứng cùng Marshall, còn Churchill không phản đối mọi cuộc tiến công tại Pháp. Từ Torch tới thỏa thuận Overlord, tranh luận thay đổi theo tương quan lực lượng và những cam kết đã hình thành.

Franklin Roosevelt và Winston Churchill tại Casablanca năm 1943

Roosevelt và Churchill tại Casablanca, ngày 18/1/1943 theo hồ sơ NARA 196748. Ảnh đặt cuộc đàm phán chiến lược Anh–Mỹ trong bối cảnh hội nghị; không ghi lại nội dung một cuộc tranh luận cụ thể.

Không rõ nhiếp ảnh gia cá nhân; tác phẩm công vụ liên bang Mỹ theo hồ sơ tệp / NARA, NARA196748; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: US National Archives and Records Administration; Franklin D. Roosevelt Library; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov

Những mốc cần đặt cạnh nhau

8/7/1942
Churchill gửi Roosevelt điện phản đối tính khả thi Sledgehammer 1942 và vận động cho Gymnast.
Cuối 7/1942
Roosevelt quyết định tiến tới Torch dù nhiều tướng Mỹ lo ảnh hưởng Roundup.
1/1943
Casablanca chọn bước Sicily trong khi bất đồng về hướng chiến lược vẫn tiếp diễn.
25/5/1943
Kết luận Trident đặt ngày mục tiêu 1/5/1944 cho cuộc vượt Channel và quy định lực lượng phải rút từ Địa Trung Hải.
29/11/1943
Roosevelt và Churchill tranh luận tại Tehran về thời gian, phương tiện và các nhiệm vụ phía nam.
1/12/1943
Kết luận Tehran ghi Overlord tháng 5/1944 và hoạt động phối hợp tại miền nam Pháp.

“Mặt trận thứ hai” là một yêu cầu chính trị, chưa phải một phương án duy nhất

Một lời hứa hành động chống Đức không tự chỉ rõ đánh ở đâu, bằng bao nhiêu quân và vào lúc nào. Năm 1942, các phương án của Anh–Mỹ gồm tăng lực lượng ở Anh, một cuộc vượt Channel có quy mô hạn chế trong trường hợp đặc biệt, một cuộc xâm nhập lớn hơn về sau và tiến công Bắc Phi. Chúng có tên gọi khác nhau vì phục vụ những mục tiêu và điều kiện khác nhau. Gộp tất cả thành “đổ bộ Pháp ngay” sẽ làm mất nội dung của cuộc thương lượng.

Gordon Harrison, trong lịch sử chính thức Cross-Channel Attack của US Army, phân biệt Bolero là quá trình tập trung lực lượng tại Anh, Roundup là kế hoạch tiến công qua Channel và Sledgehammer là phương án hành động sớm hơn có điều kiện. Gymnast hướng tới Bắc Phi, sau phát triển thành Torch. Những kế hoạch ấy thay đổi qua các giai đoạn; tên gọi không bảo đảm một nội dung bất biến. Cuộc tranh luận vì thế vừa liên quan tới lựa chọn chiến trường vừa liên quan tới việc bảo vệ một hướng chiến lược trước những yêu cầu xuất hiện từng tháng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Marshall muốn tập trung, Churchill muốn khai thác cơ hội đang có

Marshall lo rằng lực lượng Mỹ bị cuốn vào nhiều cuộc hành quân ngoại vi sẽ không còn đủ để đánh một đòn quyết định trên lục địa. Với ông, điều nguy hiểm không chỉ là mất vài sư đoàn cho một chiến dịch. Một khi có căn cứ, quân đội, nhu cầu tiếp tế và mục tiêu ở một khu vực, cam kết có thể tiếp tục lớn lên. Chiến thắng tại đó lại tạo lý do tiến thêm. Một hướng được gọi là bước chuẩn bị có thể trở thành hướng cạnh tranh lâu dài với mục tiêu ban đầu.

Churchill nhìn một nguy cơ khác: chờ đợi một chiến dịch lớn trong tương lai có thể bỏ lỡ những hành động khả thi và để lực lượng đã có ở Địa Trung Hải ít phát huy tác dụng. Ông muốn sử dụng ưu thế hải quân, căn cứ và hoàn cảnh của Italy để mở cơ hội. Hai lập luận đều có nội dung chiến lược, không chỉ biểu hiện sự can đảm hay sợ hãi. Vấn đề là bên nào đánh giá đúng hơn mối quan hệ giữa cơ hội trước mắt và khả năng tập trung về sau, trong khi cả hai đều chưa biết kết quả chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Điện 8/7/1942 cho thấy Churchill thuyết phục Roosevelt bằng cách nào

Trong điện ngày 8/7/1942, lưu tại Churchill Archives Centre với mã CHAR 20/77/87–90, Churchill nói không một tướng, đô đốc hay tư lệnh không quân Anh có trách nhiệm nào sẵn sàng kiến nghị Sledgehammer như một chiến dịch khả thi trong năm ấy. Ông dẫn đánh giá của Chiefs of Staff rằng những điều kiện làm nó hợp lý ít có khả năng xuất hiện. Lập luận đặt sự phản đối vào một đánh giá tập thể về thời điểm 1942, không phải tuyên bố nước Anh sẽ không bao giờ vượt Channel.

Điện còn có một cách vận động tinh tế. Churchill gọi Gymnast là ý tưởng chủ đạo của chính Roosevelt, rồi trình bày nó như đòn đánh an toàn và có kết quả hơn trong mùa thu. Ông đề nghị Anh hỗ trợ bằng quân, tàu và phương tiện đổ bộ. Đây là chứng cứ trực tiếp về ngôn ngữ thuyết phục: thay vì bắt tổng thống từ bỏ vị thế của mình, Churchill gắn phương án ông muốn với ý tưởng mà ông nói tổng thống vốn ủng hộ. Nhưng lời quy công trong một bức điện không chứng minh Roosevelt từng đồng ý mọi chi tiết hoặc rằng nó là nguyên nhân duy nhất dẫn tới quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Roosevelt chọn Torch, nên không thể gọi đó chỉ là Anh thắng Mỹ

Harrison ghi lại sự miễn cưỡng của Marshall và Eisenhower trước việc chuyển hướng sang Bắc Phi. Họ lo cam kết ấy làm Roundup năm 1943 khó thực hiện. Roosevelt lại muốn quân Mỹ có hành động rõ rệt chống phe Trục và quyết định tiến tới Torch cuối tháng 7/1942. Việc tổng thống chọn một phương án mà một số tướng Mỹ không ưu tiên cho thấy “quan điểm Mỹ” phải được tách theo người và thẩm quyền. Người lãnh đạo chính trị không chỉ xác nhận kết luận quân sự đã có sẵn.

Quyết định này cũng có hệ quả về tổ chức. Harrison mô tả việc các sĩ quan và bộ phận đã làm kế hoạch lục địa chuyển sang chuẩn bị Torch, khiến công việc Roundup suy giảm mạnh. Nghĩa là lo ngại về cạnh tranh nguồn lực không chỉ là một khẩu hiệu của Marshall. Một chiến dịch cần trí lực tham mưu cùng quyền ưu tiên, ngoài quân và tàu. Tuy nhiên, hệ quả ấy không tự chứng minh Torch là lựa chọn sai; đánh giá phải hỏi những phương án khác thực sự có thể làm gì vào cùng thời điểm, thay vì so với Overlord năm 1944 đã được chuẩn bị lâu hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Casablanca cho thấy bất đồng trong mỗi đoàn quan trọng không kém bất đồng giữa hai nước

Đến tháng 1/1943, chiến thắng ở Bắc Phi chưa hoàn tất nhưng đã mở thêm khả năng lựa chọn. Churchill tiếp tục ủng hộ khai thác Địa Trung Hải; Marshall muốn giữ hướng tập trung qua Channel. Mark Calhoun của National WWII Museum nhấn mạnh Mỹ còn có các ưu tiên khác nhau: Admiral King quan tâm nhu cầu ở Thái Bình Dương, còn lãnh đạo không quân đặt kỳ vọng lớn vào chiến dịch ném bom. Sự khác nhau đó làm việc xây dựng một phương án chung với Anh phức tạp hơn câu chuyện hai lãnh tụ đấu trí riêng.

Thỏa hiệp ở Casablanca dẫn tới chuẩn bị đánh Sicily và tiếp tục chiến dịch không quân, trong khi cuộc đổ bộ lớn vào Pháp chưa diễn ra năm 1943. Không nên kể cả kế hoạch đánh đất liền Italy đã được quyết trọn vẹn ngay tại hội nghị. Churchill, trong lời giải trình trước Hạ viện sau đó, phân biệt bước Sicily với việc mở rộng mục tiêu loại Italy khỏi chiến tranh ở Washington tháng 5. Những quyết định nối tiếp nhau vừa phản ánh hoàn cảnh mới vừa làm những lo ngại về một chuỗi cam kết ngày càng lớn trở nên có cơ sở.

Đối chiếu tư liệu: [3] [2] [6]

Trident tháng 5/1943 biến thỏa hiệp thành lịch và giới hạn lực lượng

Báo cáo kết luận cuối cùng của Combined Chiefs of Staff ngày 25/5/1943, được Roosevelt và Churchill phê chuẩn, đặt ngày mục tiêu 1/5/1944 cho một cuộc tiến công qua Channel nhằm giành chỗ đứng trên lục địa. Cùng văn kiện, tư lệnh Bắc Phi được yêu cầu chuẩn bị khai thác kết quả Husky để loại Italy khỏi chiến tranh và ghìm nhiều quân Đức nhất có thể. Như vậy, hai hướng vẫn tồn tại, nhưng không đơn giản là lời hứa rằng mọi nhiệm vụ sẽ tự nhận đủ quân khi cần.

Báo cáo quy định bốn sư đoàn Mỹ và ba sư đoàn Anh phải được giữ sẵn từ ngày 1/11 để rút về phục vụ hoạt động từ Anh. Nếu có xung đột lợi ích, vấn đề đưa tới Combined Chiefs of Staff. Đây là một hình thức thỏa hiệp có thể kiểm tra: cho phép tiếp tục hành động ở Địa Trung Hải, đồng thời ràng buộc một phần lực lượng với chiến dịch qua Channel. Nó không xóa mọi bất đồng, nhưng làm tranh luận cụ thể hơn về ai có quyền dùng những đơn vị nào và trong khoảng thời gian nào.

Đối chiếu tư liệu: [7] [6]

Tehran: Roosevelt lo một cam kết nhỏ có thể buộc liên minh theo đuổi lớn hơn

Tại cuộc họp ngày 29/11/1943 ở Tehran, Churchill muốn xem xét cách sử dụng quân ở Địa Trung Hải thay vì để chúng ít hoạt động trong nhiều tháng. Ông nói tới các khả năng tại Italy, Rhodes, Turkey và miền nam Pháp. Biên bản cho thấy ông không che rằng có đánh đổi về phương tiện: một số hoạt động có thể làm Overlord chậm vài tuần hoặc cần lấy phương tiện từ chiến trường chống Nhật. Tranh luận đã tiến tới câu hỏi ưu tiên nào phải được bảo vệ khi các khả năng cùng cạnh tranh.

Roosevelt cảnh báo một khi dấn vào một nhiệm vụ ở phía đông Địa Trung Hải, liên minh có thể phải coi nó là nhiệm vụ lớn và không rút ra dễ dàng như dự kiến. Ông ủng hộ viện trợ, tập kích và những hoạt động hạn chế trong vùng nếu không làm hỏng lịch Overlord. Đây là khác biệt về kiểm soát sự phình to của cam kết. Tổng thống không cần phủ nhận mọi giá trị của Địa Trung Hải để phản đối việc ưu tiên nó bằng những phương tiện mà chiến dịch Pháp cần lấy lại đúng hạn.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Không thể biến mọi phương án phía nam thành một kế hoạch bí mật duy nhất

Churchill có quan tâm chính trị tới đông nam châu Âu, nhưng một động cơ có thể tồn tại không cho phép gán nội dung giống nhau cho mọi kiến nghị. Trong chính cuộc họp 29/11, ông nói không đề nghị đưa các sư đoàn Anh–Mỹ vào Balkans mà muốn tăng tiếp tế, tập kích biệt kích và yểm trợ không quân. Đó là một phát biểu cụ thể cần được giữ cạnh các suy đoán về mục đích dài hạn. Không nên đổi nó thành một kế hoạch quân sự đã được duyệt để tiến đại quân qua Balkans nhằm chặn Liên Xô.

Tương tự, việc Roosevelt cùng Stalin nhấn mạnh Overlord không chứng minh tổng thống chấp nhận toàn bộ quan điểm của Liên Xô về tương lai châu Âu. Trong vấn đề này, họ có lý do chung để giữ trọng tâm cuộc tiến công tại Pháp. Kết luận quân sự ngày 1/12 ghi Overlord dự kiến vào tháng 5/1944 cùng hoạt động tại miền nam Pháp, với quy mô hướng phụ tùy phương tiện đổ bộ. Không phải mọi ý tưởng của Churchill bị xóa; chúng được đặt trong một trật tự ưu tiên mà ông không còn tự do đảo bằng mỗi cơ hội mới xuất hiện.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Tranh luận kết thúc bằng một cơ chế lựa chọn, không phải một người luôn thắng

Có thể đặt cạnh nhau ba văn kiện để thấy sự thay đổi. Điện 8/7/1942 vận động cho hành động Bắc Phi thay một phương án Sledgehammer bị Anh coi là khó khả thi. Kết luận 25/5/1943 ràng buộc cả hướng Italy và cuộc tiến công qua Channel vào một lịch phân bổ lực lượng. Thỏa thuận Tehran cuối năm lại củng cố cam kết Overlord và quan hệ giữa hướng chính với hướng phụ. Những văn kiện đó phản ánh quyết định ở từng thời điểm, không phải một ý định duy nhất đã được hai bên hiểu giống nhau từ đầu.

Ngày đổ bộ thực tế 6/6/1944 không được ấn định tại Tehran; cũng không thể dùng thành công Normandy để chứng minh một cuộc tiến công tương đương đã sẵn sàng năm 1942. Điều bài toán Anh–Mỹ cho thấy rõ hơn là liên minh cần thống nhất cả mục tiêu lẫn quyền ưu tiên nguồn lực. Churchill đạt được nhiều hành động ở Địa Trung Hải; Roosevelt có lúc ủng hộ chúng, có lúc chống việc chúng làm chậm hướng Pháp. Quan hệ của họ bền không vì không có xung đột, mà vì những xung đột lớn cuối cùng được chuyển thành quyết định, giới hạn và trách nhiệm chung có thể thi hành.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [7] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Điện Churchill gửi Roosevelt 8/7/1942, CHAR 20/77/87–90, original transcript — Churchill Archives Centre; Churchill Archive for Schools/Bloomsbury
  2. Gordon A. Harrison, Cross-Channel Attack, Chapter I: The Roots of Strategy (1951) — US Army Center of Military History; bản chép HyperWar/ibiblio
  3. Mark T. Calhoun, The Casablanca Conference, 27/1/2023 — The National WWII Museum
  4. FRUS, Combined Chiefs of Staff minutes, 29/11/1943, 4 pm, document 367 — Office of the Historian, US Department of State
  5. FRUS, Military Conclusions of the Teheran Conference, 1/12/1943, document 424 — Office of the Historian, US Department of State
  6. Churchill, War Situation, Hạ viện 21/9/1943, vol 392 cc 69–170 — UK Parliament, Historic Hansard
  7. FRUS, Trident: Final Agreed Summary of Conclusions, 25/5/1943, document 150 — Office of the Historian, US Department of State