BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 171

Churchill ưu tiên bảo vệ Địa Trung Hải vì sao?

Churchill ưu tiên Địa Trung Hải vì khu vực này nối các căn cứ, đường tiếp vận và lợi ích đế quốc mà London muốn giữ, đồng thời tạo cơ hội đánh vào Italy khi chưa thể mở cuộc tiến công lớn trên lục địa châu Âu. Egypt và Suez, Malta, Gibraltar cùng hạm đội ở Alexandria tạo thành một bài toán liên kết. Nhưng ưu tiên ấy không đồng nghĩa tuyến biển luôn thông suốt hoặc mọi chiến dịch đều hợp lý. Những quyết định năm 1940–1942 cho thấy Churchill chấp nhận rủi ro để giữ thế chủ động, rồi phải đối diện chi phí của các cam kết vượt quá nguồn lực.

Tàu dầu Ohio chuyển nhiên liệu tại Malta sau Operation Pedestal

Tàu Ohio chuyển dầu sang Boxall và Plumleaf tại Malta ngày 15/8/1942 sau đoàn vận tải Pedestal. Ảnh A 11498 cho thấy bài toán tiếp tế căn cứ trên Địa Trung Hải; không phải tuyến thương mại thường xuyên an toàn.

Russell J. E. (Lt), Royal Navy official photographer / Imperial War Museums, A11498; Wikimedia Commons. Public domain (Crown copyright hết hạn). Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn

Những mốc cần đặt cạnh nhau

6/1940
Italy tham chiến; các tuyến vận tải và bố trí hạm đội Anh tại Địa Trung Hải chịu sức ép mới.
8/1940
Churchill ủng hộ tăng viện xe tăng tới Egypt giữa lúc chính quốc bị đe dọa.
12/1940–2/1941
Compass đánh bại Tập đoàn quân 10 của Italy và mở cơ hội tại sa mạc.
Mùa xuân 1941
Chuyển lực lượng tới Greece diễn ra cùng lúc Trục phản công ở Bắc Phi.
11–15/8/1942
Pedestal cố đưa hàng tiếp tế thiết yếu tới Malta.

Một vùng biển là nhiều lợi ích chồng lên nhau

Đối với nước Anh, Địa Trung Hải không chỉ là khoảng nước nằm giữa châu Âu và châu Phi. Nó liên quan tới quyền lực hải quân, căn cứ, Egypt, Palestine và đường nối với các nguồn lực phía đông. Allen Packwood, giám đốc Churchill Archives Centre, đặt quyết định của Churchill trong bối cảnh trách nhiệm và tham vọng của một đế quốc toàn cầu. Bỏ một vị trí có thể làm suy yếu nhiều vị trí khác, đồng thời làm tổn hại uy tín đối với những chính phủ và cộng đồng mà London đã có cam kết.

Tuy nhiên, đây là lợi ích được nhìn từ trung tâm quyền lực Anh, không phải thước đo giá trị của mọi cư dân trong khu vực. Người Malta, Egypt và các thuộc địa chịu những hệ quả rất cụ thể của chiến tranh, trong khi không phải ai cũng có quyền quyết định tương đương London. Phân tích động cơ Churchill cần gọi đúng thành phần đế quốc ấy. Nó giúp hiểu vì sao một thủ tướng chống Đức Quốc xã vẫn muốn bảo vệ một hệ thống quyền lực không dựa trên quyền tự quyết bình đẳng của tất cả các dân tộc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Gibraltar, Malta và Alexandria không có cùng chức năng

Nghiên cứu của Malcolm Llewellyn-Jones thuộc Naval Historical Branch cho biết sau khi Italy tham chiến, Malta không còn thích hợp làm căn cứ chính cho hạm đội vì quá gần sức mạnh không quân Italy. Phần chính Mediterranean Fleet đóng tại Alexandria; Force H ở Gibraltar có thể hoạt động tại phía tây Địa Trung Hải và Đại Tây Dương. Malta nằm giữa hai khu vực ấy, tiếp tục có giá trị nhưng cũng rất dễ bị cô lập. Địa lý tạo cả cơ hội đánh địch lẫn khó khăn bảo vệ căn cứ.

Nhìn bản đồ chỉ với những chấm nối bằng một đường thẳng dễ bỏ qua điều đó. Giữ Gibraltar không tự động bảo đảm tiếp tế được Malta; giữ Malta không khiến mọi đoàn tàu đi qua an toàn; có hạm đội ở Alexandria không giải quyết được toàn bộ nguy cơ trên bộ hướng Egypt. Churchill phải quyết định sử dụng cùng một số chiến hạm, máy bay và tàu vận tải vào nhiều nhiệm vụ. Mạng lưới căn cứ đem lại tính linh hoạt, nhưng mỗi căn cứ cũng đòi lực lượng và nguồn hàng để tiếp tục có ích.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Suez quan trọng ngay cả khi tuyến biển trực tiếp bị đe dọa

Italy tham chiến làm trung tâm Địa Trung Hải trở thành khu vực nguy hiểm đối với tàu thương mại. Llewellyn-Jones chỉ ra rằng tiếp vận từ Anh và Bắc Mỹ tới lực lượng ở Trung Đông phải đi vòng theo những chặng rất dài quanh châu Phi. Vì thế, không thể kể rằng suốt năm 1940–1942 Anh duy trì bình thường một con đường hàng hải ngắn qua Gibraltar, Malta rồi Suez. Bảo vệ một tuyến có giá trị khác với thực tế có thể sử dụng tuyến đó cho mọi chuyến vận tải.

Egypt vẫn là căn cứ quan trọng để duy trì quân lực và bảo vệ vị thế ở Trung Đông. Nếu lực lượng Trục tiến tới vùng châu thổ sông Nile và kênh đào, London sẽ phải xử lý một tổn thất vượt khỏi riêng một thành phố hay cảng. Tuy nhiên, cũng không nên suy ra chiếm Suez sẽ tự động làm nước Anh mất mọi nguồn tiếp tế từ đế quốc. Các đường vòng tồn tại, dù tốn thời gian, tàu và năng lực hậu cần. Giá trị chiến lược nằm ở độ dài, sức chứa và khả năng giữ các lựa chọn còn lại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Đưa xe tăng tới Egypt năm 1940 là một đánh đổi có thể thấy rõ

Packwood nhấn mạnh Churchill không chỉ nói về tầm quan trọng của Địa Trung Hải. Tháng 8/1940, giữa lúc Anh chịu đe dọa lớn, ông ủng hộ việc đưa một phần đáng kể lực lượng xe tăng tới Egypt. Ông còn thúc đẩy xem xét đường vận chuyển qua Địa Trung Hải nhanh hơn nhưng nguy hiểm hơn tuyến Cape. Đây là một ví dụ cụ thể của lựa chọn chiến lược: tăng cơ hội tác chiến ở xa bằng cách chấp nhận giảm một phần lực lượng sẵn có tại chính quốc và chịu rủi ro trên đường đi.

Không thể đánh giá quyết định chỉ bằng cách đếm số xe còn lại ở Anh. Churchill muốn có khả năng đánh trả, giữ uy tín và khai thác điểm yếu của Italy, thay vì chỉ chờ đối phương quyết định nhịp chiến tranh. Nhưng phương án ấy chỉ có ý nghĩa nếu lực lượng gửi đi đến nơi, được bảo dưỡng và sử dụng hiệu quả. Một ý định táo bạo không tự làm mất chi phí hậu cần. Điều đáng phân tích là ông chấp nhận rủi ro nào để đổi lấy một cơ hội cụ thể, chứ không phải ca ngợi sự mạo hiểm như phẩm chất luôn đúng.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Compass tạo cơ hội, nhưng đối phương không đứng yên

Chiến dịch Compass cuối năm 1940 và đầu năm 1941 cho thấy lực lượng Anh cùng quân đội đế quốc có thể đánh bại quân Italy trong sa mạc. Wavell được National Army Museum mô tả là một chỉ huy coi trọng hậu cần và nhận diện điểm yếu đối thủ. Thành công ấy đem lại ảnh hưởng chính trị lớn sau chuỗi thất bại ở Tây Âu. Nó cũng làm cho Địa Trung Hải trở thành nơi có thể chứng minh nước Anh còn đủ năng lực tiến công, thay vì chỉ cầm cự trong chờ đợi.

Dù vậy, thắng Italy trong một chiến dịch không đồng nghĩa đã giải quyết toàn bộ Bắc Phi. Đức đưa Afrika Korps tới hỗ trợ đồng minh; Rommel tìm cơ hội phản công. Những quyết định của Hitler và các chỉ huy Trục làm môi trường thay đổi. Một chiến lược khai thác kẻ yếu có thể dẫn tới việc đối đầu thêm một lực lượng mạnh hơn. Điều đó không làm thành công ban đầu mất giá trị, nhưng buộc London phải cân nhắc liệu có đủ nguồn lực để bảo vệ kết quả và tiếp tục theo đuổi những mục tiêu mới.

Đối chiếu tư liệu: [4] [3] [1]

Greece năm 1941 phơi bày giới hạn của các cam kết

Wavell phải đối diện yêu cầu chuyển lực lượng sang Greece trong khi chiến trường sa mạc chưa ổn định. National Army Museum ghi ông không tán thành việc dừng đà tiến công để giải phóng quân cho nhiệm vụ này, nhưng cuối cùng chấp hành. Đối với chính phủ, Greece không chỉ là một phép tính xe tăng và tuyến vận tải. Nó còn liên quan tới những cam kết ngoại giao, danh tiếng và khả năng giữ các nước trong cuộc chiến. Chính những mục tiêu chính trị ấy khiến London khó chỉ nhìn vào một chiến trường riêng lẻ.

Kết quả cho thấy cái giá của việc cùng lúc theo đuổi quá nhiều hướng. Quân Đồng minh phải rút khỏi Greece, mất nhiều trang bị, trong khi lực lượng ở sa mạc suy yếu và chịu phản công. Không thể chứng minh chắc chắn nếu bỏ Greece thì Anh sẽ chiếm được toàn bộ Libya hoặc kết thúc chiến tranh tại Bắc Phi ngay năm 1941. Đó là giả thuyết cần nhiều điều kiện khác. Kết luận có cơ sở hơn là các mục tiêu liên kết đã cạnh tranh cùng một nguồn quân, khiến khả năng ứng phó khi đối thủ phản công bị thu hẹp.

Đối chiếu tư liệu: [4] [1]

Malta vừa là căn cứ tiến công vừa là một cộng đồng cần được cứu

Malta có thể đe dọa các tuyến vận chuyển của Trục tới Bắc Phi bằng máy bay, tàu ngầm và tàu mặt nước. Llewellyn-Jones cho thấy khoảng cách tiếp vận ngắn của đối phương vẫn đi qua vùng có thể bị lực lượng từ đảo đánh chặn. Vì vậy, giá trị Malta không chỉ là một điểm dừng trên đường tàu Anh. Nó góp vào việc làm cho đối thủ phải trả giá cao hơn để duy trì quân ở sa mạc. Giữ được đảo có thể tạo tác động vượt quá quy mô diện tích nhỏ của nó.

Nhưng một căn cứ không chiến đấu chỉ bằng vị trí địa lý. Thực phẩm, đạn và nhiên liệu bị tiêu hao trong khi các đoàn tàu tiếp tế có thể bị chặn hoặc đánh chìm. Các báo cáo về thiếu dự trữ năm 1942 trong nghiên cứu Naval Historical Branch nhắc rằng sự tồn tại của cộng đồng dân sự và hiệu quả quân sự gắn với cùng một đường vận tải mong manh. Không nên chỉ gọi Malta là một quân cờ trên bản đồ. Quyết định giữ đảo kéo theo nghĩa vụ đưa vật chất tới những người đang chịu oanh tạc và thiếu thốn.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Pedestal thể hiện ưu tiên, đồng thời cho thấy ưu tiên không miễn phí

Những nỗ lực tiếp tế trước Pedestal không giải quyết dứt điểm khủng hoảng. Hai hướng Harpoon và Vigorous tháng 6/1942 chịu tổn thất và hạn chế nặng, khiến người chỉ huy phải tiếp tục tính thời gian tồn tại của đảo. Pedestal tháng 8 là một nỗ lực tập trung nhiều phương tiện để đưa hàng qua từ phía tây. Tàu dầu Ohio tới Malta sau khi bị đánh hỏng trở thành hình ảnh nổi bật, nhưng thành công của một con tàu cần được đặt trong cả chiến dịch có tàu hộ tống, vận tải, không quân và những tổn thất lớn.

Đưa được nhiên liệu và hàng hóa vào không đồng nghĩa mọi khó khăn lập tức chấm dứt. Khả năng hoạt động còn phụ thuộc mức dự trữ, sửa chữa, đợt tiếp tế kế tiếp và sức ép đối phương. Chiến lược giữ Malta do đó là một cam kết kéo dài, không phải một khoảnh khắc giải cứu kết thúc mọi việc. Nó cho thấy tại sao Churchill phải cân đối Địa Trung Hải với những nhiệm vụ khác: những chiếc tàu và phương tiện bảo vệ một đoàn vận tải không thể cùng lúc xuất hiện ở tất cả các vùng biển.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Từ giữ mạng lưới tới tìm cơ hội tiến công lớn hơn

Khủng hoảng Tobruk và cuộc tiến quân của Trục về phía Egypt năm 1942 khiến nguy cơ đối với Cairo, Alexandria và Suez trở nên đặc biệt nghiêm trọng. Trong diễn văn tháng 9/1943, Churchill nhắc lại thời điểm ấy để giải thích chuỗi lựa chọn Bắc Phi. Đó là lời giải trình công khai sau các chiến thắng, nên không thể lấy làm bằng chứng rằng kế hoạch luôn rõ ràng từ đầu. Tuy nhiên, nó cho thấy ông muốn nối việc bảo vệ Egypt với khả năng đưa liên minh trở lại thế tiến công.

Ưu tiên Địa Trung Hải có tính nhất quán ở mục tiêu giữ căn cứ, làm đối thủ tiêu hao và duy trì cơ hội hành động. Cách thực hiện lại thay đổi theo khả năng của đồng minh và phản ứng của Trục. Đánh giá nghiêm túc cần giữ cả hai mặt: một lựa chọn có thể bảo vệ mạng lưới chiến lược nhưng đồng thời gây quá tải; một chiến thắng có thể mở đường mới nhưng kéo theo đối thủ mới. Bài toán Churchill phải giải không phải biển này có quan trọng không, mà là quan trọng đến mức nào so với những nguy cơ ông không thể dùng cùng một lực lượng để giải quyết.

Đối chiếu tư liệu: [5] [3] [1]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Allen Packwood & Stuart Roberts, How Churchill Waged War — University of Cambridge; Churchill Archives Centre
  2. Malcolm Llewellyn-Jones, Operation Pedestal: Convoy to Malta, August 11–15, 1942 — Naval Historical Branch; bản lưu University of Malta
  3. The struggle for North Africa, 1940–43 — National Army Museum
  4. Archibald Wavell: Britain’s first wartime victor — National Army Museum
  5. Churchill, War Situation, Hạ viện 21/9/1943, vol 392 cc 69–170 — UK Parliament, Historic Hansard