CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 180
Vụ tấn công hạm đội Pháp tại Mers-el-Kébir: Churchill tính toán gì?
Churchill cho tấn công hạm đội Pháp tại Mers-el-Kébir để ngăn một nguy cơ mà ông cho là không thể chấp nhận: chiến hạm rơi vào tay Đức hoặc Italy và bị dùng chống Anh. Quyết định còn phát đi thông điệp Anh sẽ tiếp tục chiến đấu. Tuy nhiên, nỗi lo ấy không chứng minh phía Pháp định giao tàu cho Hitler, và mục đích phòng ngừa không tự chứng minh pháo kích là lựa chọn duy nhất hoặc chính đáng. Cần đọc cả tối hậu thư, những lối thoát còn tồn tại và cái giá của việc đóng chúng lại.

Hạm đội Pháp tìm đường ra biển dưới hỏa lực tại Mers-el-Kébir, ngày 3/7/1940. Ảnh cho thấy điều kiện cơ động giữa khói pháo; không dùng để xác định riêng từng chiến hạm trong khung hình.
Jacques Mulard, qua Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0 Unported. Chuyển WebP và thay đổi kích thước; không đổi nội dung ảnh. · Nguồn: Wikimedia Commons; ảnh từ bộ sưu tập cá nhân tác giả · Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0)
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 22/6/1940
- Pháp ký đình chiến với Đức; Điều VIII đặt vấn đề tập trung và giải giới hạm đội.
- 24/6/1940
- Chỉ thị Darlan dự liệu không để chiến hạm nguyên vẹn rơi vào tay đối phương.
- 3/7/1940
- Tối hậu thư, thương lượng kéo dài và pháo kích tại Mers-el-Kébir vào cuối buổi chiều.
- 4/7/1940
- Churchill giải trình trước Hạ viện; chính phủ Pháp cắt quan hệ ngoại giao với Anh.
- 6/7/1940
- Máy bay Anh tấn công tiếp nhằm vô hiệu hóa Dunkerque.
- 11/1942
- Hạm đội tại Toulon tự đánh đắm khi Đức tìm cách chiếm tàu; một hoàn cảnh khác với tháng 7/1940.
Một hạm đội còn nguyên và một liên minh đã tan vỡ
Ngày 3/7/1940, mục tiêu trước mắt của Anh là những chiến hạm Pháp neo gần Oran, tại Algeria khi ấy thuộc quyền cai trị Pháp. Chiến dịch Catapult còn bao gồm xử lý tàu Pháp ở những nơi khác. Vì vậy, không nên đồng nhất cuộc pháo kích tại Mers-el-Kébir với toàn bộ chiến dịch, hoặc tưởng mọi lực lượng hải quân Pháp đều tập trung trong một cảng.
Pháp đã ký đình chiến với Đức ngày 22/6. Điều VIII yêu cầu tập trung, giải giới hạm đội dưới sự kiểm soát Đức hoặc Italy, có ngoại lệ dành cho lợi ích thuộc địa. Đức đồng thời tuyên bố không sử dụng hạm đội vào chiến tranh, trừ một số nhiệm vụ ven biển và quét mìn. Hai vế cùng tồn tại trong văn bản: một cơ chế kiểm soát đáng lo và một lời bảo đảm mà London không tin.
Với nước Anh tiếp tục chiến đấu, tàu chiến là điều kiện bảo vệ tuyến tiếp tế và chống xâm lược. Nhưng từ nhận định rằng đối phương có thể chiếm tàu đến kết luận rằng phải bắn ngay còn một bước lựa chọn. Đây chính là bước cần xem xét, thay vì lấy kết quả chiến tranh về sau để mặc nhiên xác nhận quyết định tháng 7.
Nỗi sợ của Anh không phải bằng chứng Pháp định giao tàu
Điện của Đại sứ Mỹ Joseph Kennedy từ London ngày 22/6 ghi cách chính phủ Anh tiếp nhận các điều khoản dự kiến: họ cho rằng chỉ huy Pháp có thể không còn đủ khả năng bảo vệ hạm đội trước sức ép Đức. Văn bản này chứng minh mức độ báo động tại London. Nó không phải chứng cứ người Pháp đã quyết định đưa tàu sang chiến đấu cho Hitler.
Đô đốc François Darlan đã ra lệnh không để chiến hạm nguyên vẹn rơi vào tay đối phương. Chỉ thị ngày 24/6, được bài nghiên cứu hải quân đăng tại US Naval Institute tái hiện, dự liệu đưa tàu sang Mỹ hoặc tự đánh đắm trong những hoàn cảnh nhất định. Người Pháp muốn giữ quyền định đoạt hạm đội, tuân thủ đình chiến và bảo toàn một tài sản quốc gia; các mục tiêu ấy không đồng nghĩa với tự nguyện phục vụ Đức.
Điểm bất đồng nằm ở loại bảo đảm được chấp nhận. London muốn một trạng thái vật chất có thể kiểm tra: tàu ra khỏi tầm kiểm soát của phe Trục hoặc không còn sử dụng được. Phía Pháp viện tới mệnh lệnh, kỷ luật và danh dự của mình. Khi một bên đòi khả năng cưỡng chế còn bên kia đưa cam kết chủ quyền, cùng tuyên bố chống việc giao tàu vẫn chưa tạo ra thỏa thuận.
Tối hậu thư có nhiều ngả, nhưng mọi ngả đều bị cưỡng ép
Bản tối hậu thư Churchill đọc trước Hạ viện ngày 4/7 không chỉ đặt ra hai lựa chọn đầu hàng hoặc bị bắn. Nó đề nghị hạm đội tiếp tục chiến đấu cùng Anh; hoặc đi với thủy thủ đoàn giảm biên chế tới cảng Anh. Phương án khác là tới một cảng Pháp ở Tây Ấn, chẳng hạn Martinique, để giải giới theo cách Anh chấp nhận, hoặc được giao cho Mỹ trông giữ.
Nếu từ chối những phương án ấy, Pháp bị yêu cầu tự đánh đắm tàu trong sáu giờ; nếu tiếp tục từ chối, Anh sẽ dùng vũ lực. Khả năng đưa tàu tới Mỹ là đề xuất có điều kiện trong văn bản, không phải một thỏa thuận tiếp nhận đã hoàn tất. Việc liệt kê đủ phương án giúp thấy phạm vi đàm phán; nó không làm mất tính cưỡng bức của tối hậu thư.
Bản tổng kết tác chiến Anh còn nêu một cửa hẹp: nếu phía Pháp tự đề xuất vô hiệu hóa tàu ngay tại chỗ, Somerville được phép chấp nhận khi có thể giám sát việc hoàn thành trong sáu giờ, làm tàu không hoạt động ít nhất một năm. Điều kiện rất chặt, song cho thấy nổ súng không phải phương án duy nhất từng tồn tại trong chỉ thị.
Somerville và Gensoul không có cùng quyền tự quyết
Phó đô đốc James Somerville chỉ huy Force H, nhưng mục tiêu cưỡng chế do chính phủ và Bộ Hải quân Anh đặt ra. Ông đã báo sự phản đối dùng vũ lực, lo hành động ấy đẩy người Pháp vào thù địch. Đại tá hải quân Cedric Holland, từng làm tùy viên ở Paris, được chọn để thương lượng. Những dè dặt của người thực hiện ngăn ta kể câu chuyện như một bộ máy Anh hoàn toàn đồng thanh từ đầu.
Đô đốc Marcel Gensoul ban đầu không tiếp Holland trực tiếp. Các thông điệp phải qua trung gian; cuộc gặp trên Dunkerque chỉ diễn ra muộn trong ngày. Theo phần trình bày của sử gia Jean-Louis Crémieux-Brilhac tại Institut de France, đề xuất Martinique hoặc Mỹ không được chuyển đầy đủ về cấp trên trong thông báo của Gensoul. Đây là một điểm nghẽn truyền tin cụ thể, không đủ để quy toàn bộ thảm họa cho tính cách một người.
Gensoul phải tính tới mệnh lệnh Darlan, đình chiến và hậu quả đối với nước Pháp bị chiếm đóng. Somerville phải tìm giải pháp trong giới hạn London cho phép. Cả hai đều có quyền hành, nhưng quyền chấp nhận một thỏa hiệp không vô hạn. Vấn đề thương lượng vì thế vừa nằm giữa hai hạm đội, vừa nằm trên các đường dây nối mỗi đô đốc với chính phủ của mình.
Một ngày gia hạn rồi đóng lại cơ hội thương lượng
Thời hạn được kéo dài khi trao đổi tiếp diễn ngày 3/7. Không nên tưởng đếm đúng sáu giờ từ một mốc duy nhất là đủ giải thích lúc khai hỏa. Chuỗi liên lạc có các đề nghị, phản hồi và thông báo mới; mỗi lần gia hạn vừa mở thêm thời gian tìm giải pháp, vừa có thể làm phía bên kia nghi ngờ mức quyết tâm thực hiện đe dọa.
Báo cáo tác chiến Anh ghi Holland tới Dunkerque lúc 16 giờ 15. Trong lúc bàn bạc, London yêu cầu giải quyết nhanh vì có nguy cơ lực lượng Pháp tăng viện. Somerville gửi thông báo cuối: nếu tới 17 giờ 30 vẫn không chấp nhận một phương án, tàu sẽ bị đánh chìm. Những bước này cho thấy một quyết định dùng vũ lực được thúc ép từ trung tâm, chứ không phải cuộc chạm súng tình cờ.
Các nguồn ghi phút bắt đầu hơi khác nhau. Hansard và nghiên cứu Karine Varley nêu 17 giờ 53; bản tổng kết tác chiến được chép lại ghi 17 giờ 54, trong khi trình bày của Institut de France ghi muộn hơn. Có thể xác nhận chắc cuộc pháo kích bắt đầu vào cuối buổi chiều, sau thương lượng kéo dài. Chênh vài phút không thay đổi trách nhiệm ra lệnh hoặc hoàn cảnh các tàu đang neo.
Hỏa lực tạo kết quả nhanh, nhưng không đạt mọi mục tiêu
Bretagne bị đánh trúng, nổ và lật chìm. Dunkerque và Provence chịu thiệt hại nặng; Mogador cũng bị đánh trúng. Strasbourg cùng một số tàu hộ tống thoát ra và tới Toulon. Kết quả ấy khác với hình ảnh tiêu diệt trọn vẹn hạm đội: Anh gây tổn thất rất lớn, nhưng không khép kín được mọi đường thoát và không loại bỏ vĩnh viễn tất cả chiến hạm bị hư hại.
Ngày 6/7, máy bay từ Ark Royal đánh tiếp nhằm làm Dunkerque mất khả năng hoạt động lâu hơn. Cần tách lần tiến công này khỏi cuộc pháo kích ngày 3, nhất là khi đọc thống kê thương vong. Các tài liệu dùng con số xấp xỉ 1.300 người Pháp thiệt mạng; cả Varley và phần giới thiệu của Institut de France nêu 1.297. Bài này không chia con số ấy cho từng ngày khi nguồn đối chiếu chưa thống nhất phạm vi.
Các chiến hạm Pháp và pháo bờ biển có bắn trả, nhưng vị trí neo cùng không gian cơ động hạn chế tạo bất lợi nghiêm trọng. Không nên gọi đây là cuộc đấu cân sức, cũng không nên từ thương vong chênh lệch suy rằng hoàn toàn không có phản kích. Mô tả đúng điều kiện tác chiến khiến cái giá của quyết định hiện ra rõ hơn những nhãn gọi mang tính biểu tượng.
Alexandria đặt ra câu hỏi về lựa chọn khác
Tại Alexandria, Đô đốc Andrew Cunningham và Đô đốc René-Émile Godfroy cuối cùng đạt thỏa thuận vô hiệu hóa lực lượng Pháp tại cảng, tránh pháo kích. Các cuộc trao đổi cũng đầy căng thẳng và chịu sức ép từ Bộ Hải quân. Trường hợp này chứng minh một cách giải quyết không đổ máu có thể tồn tại trong cùng khủng hoảng, không phải giả thuyết do người đời sau tùy ý đặt ra.
Tuy vậy, sao chép kết quả Alexandria sang Mers-el-Kébir sẽ bỏ qua khác biệt về vị trí, tương quan lực lượng, quan hệ chỉ huy và khả năng tàu ra biển. Câu hỏi phản thực tế hữu ích hơn là: thêm thời gian, truyền đầy đủ phương án Tây Ấn và cho phép một thỏa thuận vô hiệu hóa có giám sát liệu có tăng cơ hội tránh bắn hay không?
Có cơ sở để trả lời rằng những thay đổi ấy mở rộng cơ hội; không có cơ sở bảo đảm Gensoul và chính phủ Pháp sẽ chấp nhận. Ngược lại, cũng không thể nói mọi phương án đều đã vô vọng chỉ vì cuối cùng đàm phán thất bại. Đánh giá chất lượng quyết định đòi hỏi xem các lựa chọn từng có trước khi tiếng súng khiến quan hệ thay đổi.
Tín hiệu gửi Washington và món nợ với người Pháp
Trước Hạ viện ngày 4/7, Churchill trình bày hành động như bằng chứng Anh sẽ tiếp tục chiến đấu. Ông trực tiếp nhắc đến những lời đồn rằng London sắp tìm đường thương lượng. Vì vậy, thông điệp quyết tâm có căn cứ trong phát biểu đương thời; không cần dựng một động cơ bí mật để giải thích ý nghĩa chính trị của chiến dịch.
Varley phân tích thêm quá trình chính phủ quản lý thông tin và tìm sự ủng hộ, đặc biệt tại Mỹ. Đây là cách đọc sử học về cả động cơ lẫn việc hợp thức hóa bạo lực. Tín hiệu mà một chính phủ muốn gửi và hiệu quả lâu dài nó thực sự tạo ra vẫn là hai câu hỏi khác nhau: không thể quy toàn bộ viện trợ Mỹ hoặc sức chịu đựng của Anh cho riêng Mers-el-Kébir.
Đổi lại, chính phủ Pháp cắt quan hệ ngoại giao với Anh. Vụ đánh tạo chất liệu cho tuyên truyền chống Anh, làm những người Pháp muốn tiếp tục chiến đấu cùng London gặp khó khăn. Ghi nhận tác dụng trấn an một bộ phận công chúng Anh không được xóa trải nghiệm của thủy thủ và gia đình Pháp. Một tín hiệu chiến lược có thể hiệu quả đối với người nhận này, đồng thời phá hỏng lòng tin với người nhận khác.
Toulon năm 1942 không thể thay thế thông tin tháng 7/1940
Việc hạm đội Pháp tự đánh đắm tại Toulon tháng 11/1942, khi Đức tìm cách chiếm tàu, cho thấy ý định không giao chiến hạm nguyên vẹn có thể được thực hiện. Nhưng sự kiện hai năm sau không chứng minh mọi bảo đảm tháng 7/1940 đều chắc chắn đủ; hoàn cảnh chính trị và quân sự đã thay đổi. Nó cũng bác cách kể người Pháp đương nhiên sẽ tình nguyện cung cấp hạm đội cho Hitler.
Churchill tính toán theo rủi ro hậu quả cực lớn: nếu tàu bị sử dụng chống Anh, tổn thất có thể đe dọa khả năng tiếp tục chiến tranh. Lựa chọn của ông ưu tiên giảm rủi ro ấy bằng cưỡng chế, chấp nhận thương vong và đổ vỡ quan hệ. Hiểu phép tính không đồng nghĩa tuyên bố nó đúng về đạo đức, hợp lý trong mọi chi tiết, hoặc là con đường duy nhất dẫn tới thắng lợi.
Mers-el-Kébir vì thế là câu chuyện về giới hạn của niềm tin trong một liên minh tan rã. Các cam kết không gặp được cơ chế bảo đảm mà cả hai chấp nhận; thông tin và quyền quyết định bị phân tán; thời hạn biến khác biệt thành tối hậu thư. Giá trị nghiên cứu nằm ở việc xác định từng mắt xích ấy, để đánh giá một quyết định quyết liệt bằng cả điều nó ngăn được, điều chưa chắc xảy ra và những sinh mạng đã mất.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Winston Churchill, French Fleet, Hạ viện Anh, 4/7/1940 — UK Parliament, Hansard
- Đình chiến Pháp–Đức ký ngày 22/6/1940, đặc biệt Điều VIII — Yale Law School, Avalon Project
- Đại sứ Kennedy gửi Ngoại trưởng Mỹ về hạm đội Pháp, 22/6/1940, FRUS 1940, tập II, văn kiện 532 — Office of the Historian, US Department of State
- The French Fleet in Being, Proceedings, tháng 10/1951 — US Naval Institute
- Battle Summary No. 1: Operations against the French Fleet, 3–6/7/1940, bản chép lại tài liệu tác chiến Anh — HMS Hood Association; tài liệu gốc tại The National Archives
- Jean-Louis Crémieux-Brilhac, Le drame de Mers El-Kébir le 3 juillet 1940, phần trình bày bằng văn bản — Institut de France
- Karine Varley, Legitimising violence in the British attack on the French fleet at Mers-el-Kébir, bản thảo được phản biện, 2024 — University of Strathclyde; Hurst & Company