BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 166

Vì sao Churchill bác bỏ khả năng đàm phán hòa bình với Hitler?

Churchill bác bỏ việc chủ động tìm hòa giải với Hitler năm 1940 vì ông cho rằng một thỏa thuận đạt được giữa lúc Đồng minh tan vỡ khó bảo vệ được độc lập thực chất của Anh. Mussolini không phải trung gian trung lập, điều kiện Đức chưa được bảo đảm, còn Anh vẫn có nguồn lực kháng cự. Tuy nhiên, Churchill không tuyên bố rằng mọi đề nghị hòa bình đều phải bị bỏ qua. Điều ông phản đối trước mắt là bước vào tiến trình thương lượng từ thế yếu, khi cái giá và khả năng thực thi đều chưa rõ.

Hitler và các lãnh đạo Đức Quốc xã tại phiên Reichstag ngày 19 tháng 7 năm 1940

Phiên Reichstag tại Berlin, ngày 19/7/1940, khi Hitler công khai kêu gọi Anh chấm dứt chiến tranh. Ảnh tư liệu Bundesarchiv, Bild 183-2004-1001-501; sự kiện này diễn ra sau khủng hoảng nội các tháng 5, không phải một hội nghị hòa bình.

Tác giả/cơ quan: Nhiếp ảnh gia chưa xác định. Bundesarchiv, Bild 183-2004-1001-501 / CC-BY-SA 3.0; Wikimedia Commons. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP; bản chuyển đổi cùng giấy phép CC BY-SA 3.0 DE. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

26/5/1940
Lothian gửi Roosevelt đề xuất vận động Italy giữ ngoài chiến tranh, có điều kiện về một dàn xếp sau chiến tranh.
27/5/1940
Churchill phân biệt việc chủ động xin điều kiện với xem xét điều kiện được đưa ra; Phillips báo phản hồi tiêu cực từ Rome.
28/5/1940
Chính phủ Anh không thực hiện đề nghị tiếp cận Mussolini để hòa giải vào thời điểm ấy.
18/6/1940
Churchill trình bày trước Hạ viện nền tảng và hạn chế của việc phòng thủ nước Anh.
19/7/1940
Hitler công khai kêu gọi Anh chấm dứt chiến tranh tại Reichstag.

Trước hết, phải xác định nước Anh được mời chấp nhận điều gì

Cụm từ “cơ hội hòa bình bị Churchill bỏ lỡ” dễ tạo ấn tượng Hitler đã gửi một hiệp ước hoàn chỉnh: Anh giữ hạm đội, thuộc địa, vũ trang và tự do chính trị, đổi lại công nhận quyền lực Đức trên lục địa. Hồ sơ tranh luận cuối tháng 5 không cho phép khẳng định có một đề nghị chắc chắn như vậy. Các bộ trưởng bàn tới những khả năng, lời thăm dò và giả định về điều kiện đối phương có thể đưa ra. Dự đoán một thỏa thuận có thể có khác hẳn việc cầm một văn bản ràng buộc đã được đối phương chấp thuận.

Ngay trong biên bản ngày 27 tháng 5, Churchill phân biệt chủ động cùng Pháp xin điều kiện với xem xét điều kiện nếu được thông báo. Ông chấp nhận khả năng thứ hai về nguyên tắc. Vì thế, điểm cần giải thích không phải một lệnh cấm ngoại giao bất biến. Đó là đánh giá rằng đề nghị đang được thúc đẩy khó dẫn tới hòa bình chấp nhận được, trong khi chỉ riêng việc khởi động nó đã có thể làm thay đổi tinh thần và tương quan chính trị. Ngoại giao vẫn là lựa chọn, nhưng thời điểm và vị thế quyết định giá trị của nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Hai đường ngoại giao với Italy thường bị nhập thành một

Cuối tháng 5 có nỗ lực giữ Mussolini không tham chiến chống Đồng minh, đồng thời có ý tưởng sử dụng ông làm trung gian cho một dàn xếp rộng hơn. Hai việc liên quan nhưng không đồng nhất. Văn kiện đại sứ Anh Lothian gửi Roosevelt ngày 26 tháng 5 nêu một đề xuất đã được trao đổi với phía Pháp: tìm hiểu yêu sách Italy, xem xét những yêu cầu hợp lý và để thỏa thuận có hiệu lực sau khi chiến tranh kết thúc. Điều kiện là Italy phải đứng ngoài chiến tranh chống Đồng minh.

Văn kiện ấy chứng minh London và Paris thực sự cân nhắc nhượng bộ cho Rome. Nó không chứng minh Churchill đã đồng ý đầu hàng Đức, cũng không chứng minh Hitler đã bảo đảm cho Anh một nền hòa bình lâu dài. Nếu Italy nhận lợi ích để không tham chiến, chiến tranh Anh–Đức vẫn có thể tiếp tục. Nếu Mussolini trở thành người điều phối một hội nghị chung, vấn đề lại chuyển sang việc Hitler chấp nhận gì và ai bảo đảm cam kết. Phân biệt mục đích từng kênh giúp tránh biến mọi tiếp xúc ngoại giao thành một kế hoạch duy nhất đã hoàn tất.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Mussolini cần gì ở vai trò người hòa giải?

Halifax và những người muốn thăm dò có lý do để nghĩ Italy không muốn một nước Đức thống trị toàn bộ châu Âu. Một hội nghị có thể cho Mussolini lợi ích và địa vị mà chưa phải gánh chiến tranh kéo dài. Nhưng đó là cách suy đoán động cơ Rome từ phía Đồng minh. Mussolini còn tính tới uy tín chế độ phát xít, nghĩa vụ liên minh với Đức và cơ hội giành phần trong thắng lợi có vẻ đang tới rất nhanh. Những động cơ ấy không tự động khiến ông trở thành người bảo vệ độc lập của Anh.

Báo cáo Phillips từ Rome ngày 27 tháng 5 cung cấp một kiểm chứng quan trọng. Ciano nói trước rằng phản hồi sẽ tiêu cực; sau đó ông chuyển câu trả lời được Mussolini xác nhận, nhấn mạnh quyền tự do hành động và không sẵn sàng thương lượng theo hướng Roosevelt đề nghị. Đây là phản hồi cho nỗ lực giữ Italy ngoài chiến tranh, không phải văn bản Đức từ chối mọi hòa bình. Tuy vậy, nó làm suy yếu một giả định thiết yếu của phương án trung gian: Rome chưa cho thấy sẵn lòng đổi hướng để giúp Đồng minh đạt một dàn xếp có thể chấp nhận.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Độc lập trên giấy và năng lực tự vệ có thể tách rời

Churchill tập trung vào vấn đề tái vũ trang. Nếu Đức thắng trên lục địa rồi chấp nhận Anh tiếp tục xây dựng quân lực không hạn chế, nước Anh vẫn là một đối thủ có thể trở lại chiến tranh. Ông cho rằng Hitler khó chấp nhận một kết quả bất lợi như thế. Theo cách tính này, việc giữ nguyên quốc kỳ, chính phủ hoặc một số thuộc địa chưa đủ: những hạn chế về quân sự và căn cứ có thể khiến Anh không còn khả năng tự quyết khi khủng hoảng mới xảy ra.

Đó là một lập luận về cơ chế cưỡng chế, không phải sự tiết lộ điều khoản bí mật. Không thể viết rằng Hitler đã chính thức yêu cầu giao toàn bộ hạm đội trong cuộc khủng hoảng tháng 5 nếu chỉ dựa vào nỗi lo Churchill trình bày. Câu hỏi thật nằm ở việc thực thi: nếu Đức thay đổi cách hiểu cam kết sau khi Pháp bị loại khỏi cuộc chiến, ai đủ sức buộc Berlin giữ lời? Một thỏa thuận bảo vệ độc lập cần cả điều khoản lẫn năng lực chống lại vi phạm. Churchill đánh giá phần thứ hai đang quá mong manh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Vì sao “cứ hỏi rồi từ chối” chưa chắc là một bước không mất gì?

Halifax cho rằng biết điều kiện sẽ giúp nội các quyết định sáng suốt hơn. Nếu đòi hỏi quá đáng, Anh vẫn có thể từ chối. Phản biện của Churchill là một tiến trình thương lượng có thể tự tạo sức ép: Pháp muốn chấm dứt thảm họa, Italy muốn phần thưởng, trong nước có thể hình thành kỳ vọng hòa bình. Sau khi chấp nhận khung hòa giải, mỗi nhượng bộ nhỏ có nguy cơ được xem là cái giá cần trả để không làm thất bại cơ hội vừa mở. Chi phí không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng.

Nhận định này không biến mọi đàm phán thành cái bẫy. Nó đặt ra vấn đề cụ thể về năng lực rút lui khi tình thế quân sự đang xấu đi. Nếu không còn sức duy trì kháng cự và đối tác không đưa điều kiện rõ ràng từ đầu, lời hứa có thể từ chối về sau kém chắc chắn hơn vẻ ngoài. Tuy nhiên, Churchill cũng phải đánh cược: nếu khả năng phòng thủ nhanh chóng suy sụp, trì hoãn thương lượng có thể làm vị thế tồi tệ hơn. Cả hai phía đều suy luận trong thiếu thông tin, chứ không một bên nắm hết tương lai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Tiếp tục chiến đấu có một nền tảng vật chất

Thất bại ở Pháp không đồng nghĩa Đức đã giải quyết được bài toán đánh chiếm một hòn đảo có hải quân và không quân riêng. Đổ bộ đòi hỏi tập trung phương tiện, vượt biển, bảo vệ tuyến tiếp tế và duy trì quân trên bờ. Trong diễn văn ngày 18 tháng 6 tại Hạ viện, Churchill trình bày chính các yêu cầu đó để giải thích khả năng phòng thủ. Ông cũng thừa nhận trang bị bị mất và một phần lực lượng phòng vệ trong nước chưa được cấp đủ vũ khí. Đây là lập luận huy động công chúng, cần đọc cùng những hạn chế ông nêu.

Các sự kiện sau đó cho thấy khả năng kháng cự không hoàn toàn là tưởng tượng. Theo RAF Museum, kế hoạch Sea Lion phụ thuộc vào việc tạo điều kiện trên không và trên biển; Đức không đạt ưu thế trên không cần thiết và cuộc đổ bộ bị hoãn. Kết quả ấy không phải điều nội các đã biết cuối tháng 5. Nó giúp người đọc kiểm tra rằng bài toán vật chất thực sự tồn tại, đồng thời phải giữ giới hạn thời gian: Churchill lựa chọn dựa trên khả năng chống đỡ, không phải bằng chứng chắc chắn rằng Đức sẽ thất bại.

Đối chiếu tư liệu: [6] [7]

Mua thời gian không đồng nghĩa đã có công thức chiến thắng

Một nước Anh còn khả năng phòng thủ có thể tái trang bị, giữ đường liên lạc, huy động nguồn lực đế quốc và tìm thêm sự hỗ trợ từ Mỹ. Thời gian vì vậy có giá trị chiến lược: nếu đứng vững, London có thể cải thiện vị thế thay vì thương lượng ngay trong lúc quân Đồng minh tan vỡ. Nhưng sự hỗ trợ của Mỹ không đồng nghĩa Mỹ chắc chắn sẽ sớm tham chiến. Tháng 5 năm 1940, không ai có thể coi cuộc tiến công Đức vào Liên Xô năm sau như một đồng minh tương lai đã được bảo đảm.

Việc không có kế hoạch chắc chắn để đánh bại Đức ngay lập tức không tự động làm lựa chọn hòa giải tốt hơn. Một bên có thể chưa biết đường tới thắng lợi nhưng vẫn có lý do không chấp nhận một thỏa thuận làm mất năng lực tự vệ. Ngược lại, cần thừa nhận rằng tiếp tục chiến tranh đòi hỏi người dân chịu nguy cơ ném bom, phong tỏa và thương vong. Phân tích nghiêm túc phải đánh giá cả hai phía chi phí, thay vì dùng thắng lợi năm 1945 để xóa đi sự bất định mà người dân năm 1940 phải đối diện.

Đối chiếu tư liệu: [4] [6]

Lời kêu gọi của Hitler tháng 7 không giải quyết được vấn đề bảo đảm

Sau khi Pháp ký đình chiến, Hitler phát biểu tại Reichstag ngày 19 tháng 7 và kêu gọi Anh chấm dứt chiến tranh. Maurer phân tích lời kêu gọi ấy trong chiến lược gây sức ép: Berlin vừa khẳng định không muốn phá hủy Đế quốc Anh vừa đe dọa hậu quả nếu London tiếp tục kháng cự. Đó là một động thái công khai quan trọng, nhưng không thể đem lời lẽ trấn an thay cho một cơ chế kiểm chứng, giới hạn quyền lực Đức và bảo đảm tự do hành động của Anh.

Cũng không nên ghép lời kêu gọi tháng 7 vào tranh luận nội các tháng 5 như thể chúng là cùng một đề nghị có cùng bối cảnh. Đến tháng 7, Pháp đã rời cuộc chiến và Anh đã có thêm kinh nghiệm về khả năng tồn tại riêng. Halifax lúc này công khai bác bỏ lời kêu gọi của Hitler. Diễn biến đó nhắc rằng ông không đại diện cho một lựa chọn hòa bình bất biến, còn Churchill không chỉ đối đầu với một phe phản kháng cố định. Chính sách thay đổi theo điều kiện, mức độ tin cậy và đánh giá quyền tự quyết.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Có thể có một thỏa thuận tốt hơn không?

Câu hỏi phản thực tế hợp lệ là liệu Hitler có sẵn lòng để Anh giữ sức mạnh hải quân, quân lực và đế quốc nhằm tránh một cuộc chiến kéo dài. Tuy nhiên, muốn biến khả năng ấy thành kết luận lịch sử cần chứng cứ về điều kiện, thẩm quyền cam kết và khả năng thi hành. Ý muốn tránh thêm chiến tranh không tự động dẫn đến việc chấp nhận một đối thủ độc lập lâu dài. Không thể chứng minh rằng mọi hòa bình đều bất khả thi, cũng không thể chứng minh Anh đã bỏ lỡ một bảo đảm an toàn vốn chưa được đưa ra rõ ràng.

Kết luận vững hơn là Churchill chọn giữ khả năng hành động trong hoàn cảnh ông thấy lời hứa hòa bình ít đáng tin hơn sức phòng thủ còn lại. Lựa chọn đó có thành phần tính toán và thành phần ý chí; những dự đoán lạc quan của ông vẫn có thể sai. Giá trị quyết định nằm ở việc nước Anh chưa tự giải giáp về chính trị trước khi thử khả năng kháng cự. Muốn hiểu vì sao ông bác bỏ hòa giải lúc ấy, phải nhìn vào điều kiện thực thi và thời điểm thương lượng, cùng cái giá con người mà cả tiếp tục chiến tranh lẫn một nền hòa bình lệ thuộc đều có thể gây ra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Cabinet Crisis, May 1940 — trích biên bản Nội các Chiến tranh và điện trả lời Reynaud — Museum of the Prime Minister
  2. Lothian to President Roosevelt, 26 May 1940, kèm đề xuất liên quan Italy; FRUS 1940, Volume II, document 825 — US Department of State / Office of the Historian
  3. Phillips to the Secretary of State, 27 May 1940; FRUS 1940, Volume II, document 828 — US Department of State / Office of the Historian
  4. Christopher Hill, To continue alone? May–July 1940, Cabinet Decisions on Foreign Policy, tr. 146–187 — Cambridge University Press
  5. John H. Maurer, Winston Churchill and the Finest Hour: Looking Back 80 Years — Foreign Policy Research Institute
  6. War Situation, HC Deb 18 June 1940, vol. 362, cc. 51–64 — UK Parliament / Hansard
  7. Operation Sealion — Royal Air Force Museum