BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 165

Chiến dịch Dunkirk đã định hình quyền lực Churchill thế nào?

Dunkirk củng cố quyền lãnh đạo của Churchill vì cuộc sơ tán bảo toàn bộ khung quan trọng của quân đội và làm lựa chọn tiếp tục chiến đấu trở nên khả thi hơn. Nhưng nó không biến thất bại ở Pháp thành chiến thắng, cũng không lập tức khiến toàn thể công chúng đồng lòng phấn chấn. Churchill phải chuyển một kết quả vừa đáng mừng vừa đáng lo thành chương trình kháng cự và tái trang bị. Uy tín của ông tăng từ sự kết hợp giữa nguồn lực được cứu, một chính phủ còn hoạt động và cách giải thích không che giấu quy mô thảm họa.

Tàu khu trục chở binh sĩ Anh sơ tán từ Dunkirk về Dover ngày 31 tháng 5 năm 1940

Các tàu khu trục chở binh sĩ Anh sơ tán từ Dunkirk cập Dover ngày 31/5/1940. Ảnh Puttnam và Malindine, War Office, hồ sơ IWM H 1640; thể hiện lực lượng được bảo toàn trong cuộc rút lui.

Puttnam (Mr) và Malindine (Mr), War Office official photographers / Imperial War Museums, H 1640; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, H 1640; Wikimedia Commons · Public domain — PD-scan (PD-UKGov), Crown copyright hết hạn trên toàn thế giới

Những mốc cần đặt cạnh nhau

19/5/1940
Ramsay và tham mưu tại Dover bắt đầu chuẩn bị phương án sơ tán theo tổng thuật English Heritage.
26/5/1940
Dynamo được lệnh thực hiện.
31/5/1940
Các chuyến tàu đưa binh sĩ trở về Dover trong lúc cuộc sơ tán còn tiếp diễn.
4/6/1940
Dynamo kết thúc; Churchill trình bày trước Hạ viện thành quả giải cứu và thảm họa quân sự.
5/6/1940
Home Intelligence ghi những phản ứng vừa tích cực vừa lo lắng trong công chúng.
18/6/1940
Churchill giải thích nền tảng và nhiệm vụ phòng thủ nước Anh sau thất bại ở Pháp.

Điều được bảo toàn là khả năng xây dựng lại quân đội

Chiến dịch Dynamo diễn ra từ ngày 26/5 đến 4/6/1940, đưa một lực lượng Đồng minh rất lớn khỏi khu vực Dunkirk về Anh. Tổng kết của English Heritage ghi 338.226 binh sĩ được cứu, gồm 224.320 người Anh. Các con số ấy có ý nghĩa chiến lược vượt chuyện giảm số tù binh: một quân đội cần sĩ quan, hạ sĩ quan và những người có kinh nghiệm để tổ chức, huấn luyện và dẫn dắt các đơn vị mới. Thay súng hoặc xe đã mất là nhiệm vụ khó; thay đồng thời cả đội ngũ nhân lực có kinh nghiệm còn khó hơn.

Trong phát biểu ngày 4/6, Churchill nhấn mạnh nỗi lo trước đó rằng bộ khung và trung tâm kinh nghiệm của quân đội Anh có thể bị tiêu diệt hoặc bắt giữ. Đây là lời ông giải thích giá trị chính trị của kết quả sơ tán: chính phủ vẫn có lực lượng để xây dựng tương lai thay vì chỉ còn một lời hứa kháng cự. Tuy nhiên, khả năng xây dựng lại khác với sẵn sàng ngay lập tức mở một chiến dịch mới trên lục địa. Phần lớn trang bị nặng đã bị bỏ lại hoặc phá hủy, buộc nước Anh đối diện một thời kỳ tái trang bị khẩn cấp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Cuộc cứu quân dựa vào một hệ thống mà thủ tướng không thể thay thế

Phía sau kết quả Dynamo là hoạt động tổ chức của Phó đô đốc Bertram Ramsay và bộ máy tại Dover, cùng thủy thủ, lực lượng trên bờ và các quân chủng tham chiến. Theo English Heritage, Ramsay và tham mưu bắt đầu chuẩn bị phương án từ ngày 19/5, trước khi lệnh thực hiện được ban ra ngày 26/5. Điều này hạn chế cách kể rằng một quyết định cá nhân bất chợt đã tự tạo ra toàn bộ cuộc giải cứu. Lãnh đạo chính trị có vai trò quyết định ưu tiên, nhưng cần một mạng lưới đủ năng lực để biến ưu tiên thành hành động.

Hình ảnh các tàu nhỏ dân sự rất quan trọng trong ký ức Dunkirk, song chúng không đưa phần lớn binh sĩ về bờ một cách đơn độc. Phần lớn lực lượng lên tàu qua đê chắn sóng phía đông; tàu khu trục và các tàu lớn giữ vai trò chủ chốt trong vận chuyển. Các tàu nhỏ giúp tiếp cận vùng nước nông và chuyển người ra tàu lớn, bên cạnh những chuyến vượt biển trực tiếp. Nhìn đúng phân công này không làm giảm lòng dũng cảm dân sự. Nó cho thấy quyền lãnh đạo Churchill được nâng đỡ bởi những tổ chức và con người mà ông cần phối hợp, không thể nhận thay công lao.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Quyết định kháng cự có trước lúc biết cuộc sơ tán sẽ cứu được bao nhiêu người

Trong những ngày đầu Dynamo, chính phủ chưa biết kết quả cuối cùng sẽ lớn đến mức nào. Bài phát biểu ngày 4/6 cho thấy Churchill từng chuẩn bị Hạ viện trước khả năng phải nhận một thảm họa quân sự rất lớn. Bởi vậy, không thể dùng số quân cuối cùng trở về để giải thích như thể các bộ trưởng đã nắm chắc thông tin ấy khi lựa chọn tiếp tục chiến tranh. Quyết tâm chính trị và kết quả sơ tán liên quan với nhau nhưng không diễn ra đồng thời ở dạng đã hoàn chỉnh.

Điều Dunkirk làm được là cung cấp thêm cơ sở vật chất cho một hướng đi đã được chính phủ giữ lại. Nếu lực lượng có kinh nghiệm bị mất gần hết, kế hoạch phòng thủ và tái lập quân đội sẽ đối diện giới hạn nghiêm trọng hơn. Ngược lại, việc nhiều người trở về cũng chưa trả lời cách đánh bại Đức cuối cùng. Nó làm tăng không gian lựa chọn, giảm một nguy cơ trước mắt và cho phép chính phủ nói về công việc cần làm tiếp theo từ một nền tảng cụ thể hơn. Đó là cách một kết quả chiến trường có thể củng cố quyền lực mà không cần biến thành thắng lợi quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Churchill không thể nhận toàn bộ công lao mà bỏ qua thất bại đã dẫn tới Dunkirk

Để cuộc sơ tán trở thành nguồn uy tín bền vững, chính phủ phải giải thích vì sao quân đội lại bị dồn tới chỗ cần cứu. Churchill đã tham gia bộ máy chiến tranh trước khi làm thủ tướng; Anh và các đồng minh đều có những quyết định cần được đánh giá. Lời giải thích ngày 4/6 của ông vừa ghi nhận cuộc giải cứu vừa gọi những gì xảy ra tại Pháp và Bỉ là một thảm họa quân sự. Sự thừa nhận ấy giúp phân biệt kết quả đáng mừng của việc đưa quân về với kết quả bất lợi của chiến dịch trên bộ.

Nó cũng đặt ông vào vai trò người chuẩn bị quốc gia cho nguy cơ tiếp theo, thay vì người chỉ ăn mừng. Nếu công chúng tin Dunkirk nghĩa là Đức đã bị đánh bại, chính phủ sẽ khó huy động cho phòng thủ, sản xuất vũ khí và đối phó không kích. Do đó, cái khó về quyền lãnh đạo nằm ở việc giữ hai sự thật trong cùng một thông điệp: người trở về là một tài sản vô giá, nhưng nước Anh vừa mất vị thế chiến lược quan trọng. Sự tín nhiệm có thể dựa trên khả năng nói rõ nghịch lý ấy, không chỉ trên việc phát ra tin vui.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Diễn văn ngày 4/6 định nghĩa nhiệm vụ sau cuộc giải cứu

Tại Hạ viện, Churchill cảnh báo không được gán cho cuộc giải cứu mọi thuộc tính của chiến thắng. Phần cuối bài phát biểu cam kết tiếp tục chiến đấu trong nhiều hoàn cảnh và đặt cuộc kháng cự trong quan hệ với hạm đội, đế quốc cùng sự hỗ trợ có thể đến từ bên ngoài. Thông điệp không đơn thuần là một câu hô hào sau tin tốt. Nó chuyển sự chú ý từ việc đã thoát một vòng vây sang việc phải giữ khả năng sống còn khi cuộc chiến chưa kết thúc.

Tuy vậy, uy tín diễn văn không nên được đồng nhất với một sự kiện phát thanh mà cả dân chúng cùng nghe trực tiếp chiều hôm đó. Richard Toye chỉ rõ Churchill phát biểu trước Hạ viện; BBC đọc trích đoạn trong tin tức, còn bản ghi âm quen thuộc do Churchill đọc lại được thực hiện năm 1949. Người đương thời tiếp nhận qua nghị sĩ, báo chí và phát thanh theo các cách khác nhau. Khi đánh giá Dunkirk củng cố quyền lực ra sao, phải xét cả kết quả, lời giải thích và những kênh truyền thông mang lời giải thích ấy tới xã hội.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Hồ sơ ngày 5/6 cho thấy công chúng vừa khâm phục vừa lo lắng

Báo cáo Home Intelligence ngày 5/6 ghi nhận sự ngưỡng mộ đối với cuộc sơ tán, nhưng cũng mô tả tâm trạng chùng xuống sau khi căng thẳng giảm. Việc Churchill nhắc tới khả năng chiến đấu một mình làm một số người lo về ý định của Pháp. Ở phần điểm tin vùng, Cardiff và Manchester có phản ứng tích cực với diễn văn; Birmingham ghi tác động tốt, trong khi Belfast và Tunbridge Wells chú ý phê phán cùng chi tiết về chiến đấu đơn độc. Sự đa dạng ấy không phù hợp với câu chuyện mọi người đồng loạt được truyền cảm hứng theo một cách giống hệt.

Cũng phải tránh cực ngược lại: một bản tổng hợp ghi lo lắng không chứng minh diễn văn thất bại hay người dân muốn đầu hàng. Đây là quan sát được thu thập qua các kênh và địa phương, không phải cuộc khảo sát đại diện có thể dùng để tính toàn quốc bao nhiêu phần trăm ủng hộ Churchill. Giá trị của nguồn nằm ở việc cho thấy các mối quan tâm cụ thể. Quyền lãnh đạo phải làm việc với một xã hội biết ơn người được cứu nhưng còn lo trang bị, đồng minh và cuộc tiến công có thể tới, thay vì một đám đông chỉ cần nghe lời hùng biện.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Dunkirk cho chính phủ thời gian, rồi buộc chính phủ phải sử dụng thời gian ấy

Những người được cứu cần súng, pháo, phương tiện, tổ chức và huấn luyện trước khi các đơn vị có thể đảm nhiệm đầy đủ nhiệm vụ mới. Khi trình bày tình hình ngày 18/6, Churchill nói tới cả lực lượng ở trong nước lẫn những thiếu hụt vũ khí cần khắc phục. Ông dựa vào hải quân, không quân và yêu cầu hậu cần của một cuộc xâm lược qua biển để giải thích vì sao thất bại ở Pháp chưa khiến phòng thủ đảo quốc vô nghĩa. Đó là một chương trình tiếp tục chiến tranh, không phải tuyên bố quân đội vừa trở về đã sẵn sàng làm mọi việc.

Về chính trị, kết quả sơ tán vì thế tạo cả cơ hội lẫn nghĩa vụ. Nếu chính phủ không chuyển người và thời gian được cứu thành năng lực phòng thủ, uy tín từ Dunkirk sẽ khó bền. Quyết tâm của thủ tướng cần được kiểm chứng bằng phân bổ nguồn lực, trang bị và khả năng tổ chức. Lòng biết ơn đối với cuộc giải cứu không thay thế những nhu cầu ấy. Nó chỉ giúp chính phủ có thêm lý do yêu cầu xã hội hợp tác với các biện pháp tốn kém đang được đặt ra.

Đối chiếu tư liệu: [2] [5]

Uy tín cá nhân tăng trong một thành quả được chia sẻ

Dunkirk gắn với Churchill trong ký ức vì ông là người đứng đầu chính phủ và là người giải thích bước ngoặt ấy trước Nghị viện. Nhưng điều này không cho phép kết luận ông tự mình thiết kế từng khâu hoặc một cuộc sơ tán đủ xóa mọi nghi ngờ chính trị. Vai trò của quân đội Pháp, lực lượng phòng thủ trên bờ, hải quân, không quân và thủy thủ các loại tàu phải ở trong câu chuyện. Một chính phủ có thể hưởng uy tín từ thành quả tập thể chính vì nó đứng ở vị trí tổ chức và đại diện, chứ không vì thành quả thuộc sở hữu cá nhân.

Cách chia sẻ công lao cũng ảnh hưởng nền tảng hợp tác sau đó. Đặt lực lượng trở về thành trung tâm giúp biến những người vừa trải qua thất bại thành người cần thiết cho kháng cự tiếp, thay vì chỉ là bằng chứng của yếu kém. Đồng thời, ghi nhận cuộc cứu quân không loại bỏ quyền chất vấn về chuẩn bị và điều hành. Chính phủ Churchill cần giữ được cả tinh thần tiếp tục lẫn khả năng sửa sai. Đó là một cơ sở quyền lực khác với việc yêu cầu mọi người im lặng vì đã xảy ra một “phép màu”.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Dunkirk củng cố điều kiện lãnh đạo, không cấp một bảo đảm chiến thắng

Ảnh hưởng lớn nhất của Dunkirk đối với Churchill là làm cho quyết tâm có thêm lực lượng, và làm cho lực lượng ấy có một nhiệm vụ chính trị rõ ràng: bảo vệ khả năng nước Anh tiếp tục cuộc chiến. Số binh sĩ trở về, bộ máy điều hành không sụp đổ và cách gọi đúng một cuộc rút lui đã cùng giúp ông đứng vững. Nhưng không một yếu tố nào riêng lẻ bảo đảm sự tin cậy tuyệt đối hoặc thắng lợi trong tương lai. Công chúng và chính phủ vẫn phải sống với những nguy cơ chưa có lời giải chắc chắn.

Vì thế, Dunkirk nên được hiểu như một cuộc giải cứu mở lại không gian hành động. Nó không xóa thất bại trên lục địa, nhưng ngăn thất bại ấy tiêu hủy phần lớn nền tảng để phục hồi. Churchill có thể củng cố quyền lãnh đạo vì ông liên kết được kết quả cứu quân với nhiệm vụ kháng cự tiếp, đồng thời không buộc mọi người tin rằng chiến tranh đã được cứu xong. Chất lượng lãnh đạo sau bước ngoặt này phải được đánh giá ở cách sử dụng những gì còn lại, chứ không chỉ ở sức sống của hình ảnh Dunkirk về sau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. War Situation, HC Deb 4 June 1940, vol. 361, cc. 787–798 — UK Parliament / Hansard
  2. Operation Dynamo: Things you need to know about the Dunkirk Evacuation — English Heritage
  3. Richard Toye, We shall fight on the beaches: 3 things you never knew about Churchill’s most famous speech — No.10 Guest Historian series / History of Government
  4. No. 17, Public Opinion on the Present Crisis, 5 June 1940 — Ministry of Information / bản chép King’s College London và The National Archives
  5. War Situation, HC Deb 18 June 1940, vol. 362, cc. 51–64 — UK Parliament / Hansard