BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 169

Churchill và Hugh Dowding: Đấu tranh quan điểm về phòng không

Churchill và Hugh Dowding khác nhau trước hết ở cách cân đối hai nguy cơ: để Pháp sụp đổ hoặc làm suy kiệt lực lượng bảo vệ nước Anh trong nỗ lực cứu Pháp. Dowding cảnh báo giới hạn của Fighter Command; Churchill phải cân nhắc cả sự sống còn của đồng minh và khả năng tiếp tục chiến tranh. Quan hệ ấy không chỉ có đối đầu. Cảnh báo được chuyển qua Air Ministry tới nội các, Churchill chấp nhận ngừng gửi thêm phi đoàn và từng can thiệp để giữ Dowding tại chức. Các bất đồng về sau cần được đặt trong những vấn đề khác của phòng không.

Chân dung Hugh Dowding trong quân phục RAF

Hugh Dowding trong ảnh được hồ sơ Commons ghi khoảng 1935, mã IWM D 1417. Đây là chân dung minh họa nhân vật; không phải ảnh lúc ông viết thư 16/5/1940.

Ministry of Information official photographer / Imperial War Museums, D1417; Wikimedia Commons. Public domain (Crown copyright hết hạn). Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn

Những mốc cần đặt cạnh nhau

15/5/1940
Dowding trình bày trước War Cabinet; nội các chưa chấp nhận yêu cầu gửi mười phi đoàn.
16/5/1940
Nội các chấp thuận tăng viện có giới hạn; Dowding viết thư yêu cầu xác định sức mạnh cần giữ lại.
19–20/5/1940
Churchill quyết định ngừng gửi thêm phi đoàn; War Cabinet xác nhận và phần lớn Air Component quay về Anh.
7–10/1940
Battle of Britain diễn ra; hệ thống Fighter Command đối diện những thử thách mới.
Cuối 1940
Dowding rời chức tư lệnh Fighter Command giữa nhiều vấn đề về tổ chức, chiến thuật và phòng không đêm.

Hai trách nhiệm khác nhau tạo ra một cuộc tranh luận có thật

Dowding là tổng tư lệnh Fighter Command, lực lượng chịu trách nhiệm chủ yếu về máy bay tiêm kích phòng thủ Anh. Ông phải bảo toàn một tổ chức gồm phi công, máy bay, căn cứ và hệ thống điều hành. Churchill, vừa làm thủ tướng vừa giữ chức bộ trưởng Quốc phòng, phải nhìn cả liên minh với Pháp. Nếu Pháp tiếp tục chiến đấu, Đức chưa thể tập trung toàn bộ sức mạnh về phía Anh. Nếu cứu Pháp bằng cách tiêu hao lực lượng quá nhanh, Anh có thể mất phương tiện chống đỡ khi đồng minh không trụ nổi.

Vì thế, không nên bắt đầu bằng câu chuyện một người hiểu chiến tranh còn người kia chỉ hành động cảm tính. Hai cấp trách nhiệm có những chi phí phải tính khác nhau. Người chỉ huy quân chủng nhìn thấy rõ hơn tốc độ tiêu hao phương tiện mình quản lý; người đứng đầu chính phủ phải cân nhắc hậu quả chính trị và quân sự của việc từ chối đồng minh. Câu hỏi khó không phải có giúp Pháp hay không, mà là giúp đến mức nào trước khi tổn thất vượt qua khả năng bù đắp.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Căn cứ của Luftwaffe thay đổi giá trị của từng phi đoàn

Trước cuộc tiến công phía tây, các dự tính phòng thủ Anh dựa nhiều vào trường hợp máy bay ném bom Đức phải xuất phát từ căn cứ xa hơn. Khi Hà Lan, Bỉ và miền bắc Pháp bị đe dọa, cơ sở của những dự tính ấy thay đổi. Luftwaffe có thể tiến gần hơn, còn máy bay tiêm kích hộ tống có điều kiện hoạt động thuận lợi hơn. Số phi đoàn từng được coi là một mức tối thiểu không còn bảo đảm đúng trong tình huống địa lý mới.

Basil Collier, tác giả lịch sử chính thức về phòng thủ Anh, ghi rằng mùa xuân 1940 có 57 phi đoàn tiêm kích, trong đó sáu ở Pháp và 51 ở trong nước. Ông đối chiếu với mức phân bổ 52 phi đoàn theo kế hoạch năm 1939. Peter Gray lại dẫn đánh giá trước chiến tranh 53 phi đoàn trong văn kiện Newall. Những con số này thuộc những cách tính và thời điểm khác nhau. Không nên trộn chúng thành một ngưỡng duy nhất mà Dowding được cho là đã viết nguyên văn trong lá thư nổi tiếng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Ngày 15–16/5 cho thấy quyết định không đi theo đường thẳng

Theo Collier, Dowding được phép trực tiếp trình bày quan điểm tại War Cabinet trong khi Pháp yêu cầu tăng viện tiêm kích. Ông phản đối gửi mười phi đoàn, cảnh báo tốc độ mất Hurricane có thể làm cạn nguồn cung. Nội các ban đầu không chấp nhận yêu cầu tăng viện ấy. Nhưng sự nguy cấp ở Pháp làm quyết định đổi hướng: ngày 16/5, chính phủ đồng ý gửi thêm tám nửa phi đoàn. Áp lực từ một đồng minh đang sụp đổ không biến mất chỉ vì một cảnh báo chuyên môn đã được nghe.

Chiều cùng ngày, Churchill tới Paris và đề nghị gửi thêm sáu phi đoàn. Khả năng thực tế lại đặt giới hạn: ở Anh chỉ còn sáu phi đoàn Hurricane chưa bị rút bớt, trong khi các sân bay có thể dùng ở Pháp không đủ tiếp nhận đồng thời toàn bộ số ấy. Phương án thỏa hiệp là tập trung máy bay ở Kent, luân phiên sang hoạt động tại Pháp trong ngày. Đây là một quyết định vừa có tính liên minh vừa bị bó hẹp bởi căn cứ, bảo dưỡng và lực lượng sẵn có.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Thư 16/5 yêu cầu cấp chính trị xác định giới hạn chịu đựng

The D-Day Story giới thiệu lá thư ngày 16/5/1940, hiện vật do Royal Air Force Museum cung cấp, như một cảnh báo quan trọng về việc tiếp tục gửi máy bay sang Pháp. Dowding không chỉ nói lực lượng mình đang thiếu. Ông yêu cầu Air Ministry xác định mức sức mạnh cần giữ lại cho phòng thủ Anh và bảo đảm không rút thêm khi chạm mức ấy. Ông đặt vấn đề trách nhiệm: ai có thẩm quyền chấp nhận rủi ro đối với khả năng sống còn của đất nước?

Gray nhấn mạnh một chi tiết thường bị bỏ qua: lá thư không tự đưa ra con số ngưỡng cuối cùng. Dowding nhắc cấp trên và những người lãnh đạo chính trị rằng việc phân phối lực lượng là trách nhiệm của họ. Điều này khiến văn kiện mạnh hơn một lời phàn nàn về mất phương tiện. Nó buộc chính phủ đối diện tình huống Pháp có thể thua bất kể Anh gửi thêm bao nhiêu, còn phần lực lượng đã tiêu hao sẽ không thể lập tức xuất hiện trở lại để bảo vệ chính quốc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [2]

Newall đưa cảnh báo lên trên; Churchill thay đổi quyết định

Tư lệnh không tự biến một kiến nghị thành chính sách quốc gia. Theo Gray, tổng tham mưu trưởng không quân Cyril Newall đính kèm thư Dowding trong bản trình tới các tham mưu trưởng khác. Ông nêu rõ phạm vi đe dọa mở rộng và giới hạn tăng viện đã tới. Cảnh báo vì vậy đi qua chuỗi chỉ huy, được bổ sung bằng một đánh giá ở cấp Air Staff rồi mới trở thành vấn đề của chính phủ. Không thể xóa vai trò Newall để chỉ giữ màn đối đầu Churchill–Dowding.

Collier ghi ngày 19/5 Churchill quyết định không để thêm phi đoàn tiêm kích rời nước Anh; ngày 20/5 War Cabinet chính thức xác nhận. Trong ngày 19–20, phần lớn Air Component quay về các căn cứ trong nước. Tuy nhiên, máy bay vẫn có thể hoạt động qua bên kia eo biển, và một số phi đoàn vẫn thuộc Advanced Air Striking Force tại Pháp. Vì thế, ngừng gửi thêm phi đoàn không đồng nghĩa chấm dứt mọi hỗ trợ trên không. Chính phủ thay đổi cách phân bổ và bảo toàn căn cứ, thay vì xóa sạch nghĩa vụ với chiến trường Pháp.

Đối chiếu tư liệu: [3] [2]

Chiến đấu trên nước Anh đem lại lợi thế tổ chức cụ thể

Dowding và Newall có thể giải thích vì sao cùng một máy bay lại có giá trị khác khi chiến đấu từ căn cứ trong nước. RAF có hệ thống cảnh báo, thông tin và điều hành đã chuẩn bị để bảo vệ Anh. Nó giúp xác định hướng địch đến và tập trung lực lượng phù hợp. Hoạt động trên bầu trời Pháp không luôn được hưởng những điều kiện đó. Khả năng tìm được đối phương đúng lúc, bảo dưỡng máy bay và đưa phi công trở lại chiến đấu đều ảnh hưởng tới giá trị của mỗi lượt xuất kích.

Nhưng đây không phải lý do để suy ra mọi máy bay gửi sang Pháp đều bị lãng phí. Chúng phục vụ cuộc chiến của đồng minh và lực lượng Anh đang chiến đấu tại đó. Vấn đề nằm ở lợi ích tăng thêm so với tổn thất tăng thêm khi tình thế thay đổi. Khi nguy cơ Pháp sụp đổ trở nên hiện thực, việc giữ một lực lượng có thể tiếp tục chiến tranh từ Anh mang trọng lượng lớn hơn. Cuộc tranh luận là về thời điểm chuyển ưu tiên, không phải một định luật cấm sử dụng tiêm kích ở ngoài nước.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Churchill từng bảo vệ vị trí của Dowding trước trận chiến

Câu chuyện quan hệ hai người thường bị viết ngược từ lúc Dowding rời Fighter Command. Gray cho thấy ý định thay ông đã xuất hiện trước Battle of Britain: Christopher Courtney từng được tính làm người kế nhiệm nhưng bị tai nạn máy bay năm 1939. Khi chiến tranh bắt đầu, thay đổi chỉ huy trở nên kém thuận lợi. Vấn đề vẫn tiếp tục, và Churchill có lúc yêu cầu bộ trưởng Không quân Archibald Sinclair giữ Dowding ở vị trí đang đảm nhiệm. Quan hệ giữa họ vì thế không phải một chuỗi thù địch không gián đoạn.

Chi tiết này cũng nhắc rằng phản biện trong tháng 5 không nhất thiết khiến một tư lệnh bị trừng phạt ngay. Chính phủ có thể bác bỏ một yêu cầu rồi chấp nhận lập luận điều chỉnh ưu tiên; thủ tướng có thể tranh luận với một sĩ quan nhưng vẫn coi kinh nghiệm của ông cần thiết. Không nên tô hồng thành quan hệ hoàn toàn tin cậy. Tuy nhiên, nếu bỏ những quyết định giữ người và ủng hộ kiến nghị, người đọc sẽ nhận một bức tranh thiên lệch về cách quyền lực dân sự và chuyên môn tương tác.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Big Wing và phòng không đêm là những vấn đề khác với cứu Pháp

Trong Battle of Britain, bất đồng nổi bật nằm giữa Keith Park ở No.11 Group và Trafford Leigh-Mallory ở No.12 Group. Park lo việc tập hợp đội hình lớn mất quá nhiều thời gian để bảo vệ khu vực đang bị đánh; phía ủng hộ Big Wing chú trọng tập trung lực lượng để gây tổn thất lớn. Gray đặt câu hỏi không chỉ về cách đánh nào tốt hơn, mà còn về việc các đơn vị phối hợp theo nhiệm vụ đã giao ra sao. Đây là tranh chấp trong hệ thống RAF, không thể quy toàn bộ cho Churchill.

Khi các cuộc tấn công ban đêm vào đô thị tăng lên, bảo vệ dân thường lại đặt ra những yêu cầu kỹ thuật khác. Thành công đánh chặn ban ngày không tự động giải quyết được bóng tối, tìm mục tiêu và phối hợp với pháo phòng không. Việc thay Dowding cuối năm 1940 phải được đọc cùng kế hoạch thay người trước đó, bất đồng chiến thuật, quan hệ trong Air Ministry và áp lực phòng không đêm. Không có đủ cơ sở để kết luận chỉ bằng một nguyên nhân rằng Churchill loại ông vì đã dám phản đối gửi máy bay sang Pháp.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Giá trị của cuộc tranh luận nằm ở việc rủi ro được làm rõ

Không thể kiểm chứng chắc chắn giả thuyết rằng nếu gửi thêm một số phi đoàn nhất định thì Anh chắc chắn bị xâm chiếm, hoặc nếu gửi thêm thì Pháp chắc chắn đứng vững. Những kết quả ấy phụ thuộc vào nhiều biến số khác. Chứng cứ cho phép nói rõ hơn: Dowding nhận diện một giới hạn, yêu cầu cấp có thẩm quyền xác định nó; Newall nâng kiến nghị lên cấp chính phủ; Churchill và nội các điều chỉnh phân bổ lực lượng. Đây là một chuỗi hành động có thể theo dõi qua tài liệu.

Bài học lịch sử không cần biến Dowding thành người luôn đúng hoặc Churchill thành người luôn biết nghe. Trong một cuộc khủng hoảng, ý chí cứu đồng minh có thể va chạm với nhu cầu giữ phương tiện để tiếp tục chiến tranh. Chuyên môn có giá trị khi giải thích được cái giá của lựa chọn bằng những điều cụ thể: tốc độ tiêu hao, căn cứ, số lực lượng và cơ hội tái lập. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc chính phủ, nhưng nhờ phản biện, chính phủ khó có thể nói rằng họ không được cảnh báo về rủi ro.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Object 3: Letter from the Head of RAF Fighter Command, Hugh Dowding — The D-Day Story, Portsmouth; hiện vật Royal Air Force Museum
  2. Basil Collier, The Defence of the United Kingdom, chương VI: Norway to Dunkirk, 1957 — HMSO, UK official history; bản chép HyperWar/ibiblio
  3. Peter W. Gray, The Battle of Britain – so we already know the story?, Air Power Review 3(3), 2000, pp 17–35 — Royal Air Force, Centre for Air and Space Power Studies
  4. Battle of Britain — Royal Air Force