CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 185
Mối quan hệ giữa Churchill và Alan Brooke trong hoạch định chiến tranh
Quan hệ giữa Churchill và Alan Brooke có hiệu quả khi bất đồng được chuyển thành một quy trình kiểm tra kế hoạch. Churchill xác định mục tiêu chính trị, tìm cơ hội và quyết định ở cấp chính phủ; Brooke cùng bộ máy tham mưu đối chiếu ý tưởng với lực lượng, vận tải và khả năng phối hợp Đồng minh. Họ không luôn đứng ở hai phía đối lập. Biên bản hội nghị cho thấy cả những điểm thống nhất, còn nhật ký riêng cho thấy áp lực của việc giữ cho ý tưởng và khả năng thực hiện đi cùng nhau.

Churchill cùng các tham mưu trưởng, ngày 7/5/1945. Hàng ngồi từ trái: Portal, Alan Brooke, Churchill, Cunningham; phía sau là Hollis và Ismay. Ảnh minh họa bộ máy chỉ đạo chiến tranh vào cuối cuộc chiến.
War Office official photographer / Imperial War Museums, TR2839 / Wikimedia Commons; bản hiển thị dự kiến thu nhỏ và chuyển WebP. · Ghi công tác giả · Nguồn: Imperial War Museums, TR2839 · Public domain — PD-UKGov / PD-scan
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- Cuối 1941
- Brooke trở thành Chief of the Imperial General Staff.
- 21/6/1942
- Cuộc họp tại Washington diễn ra khi tin Tobruk thất thủ tới; các lời kể sau này khác nhau ở một số chi tiết.
- 18/1/1943
- Brooke trình bày khung chiến lược tại Casablanca; Churchill tiếp tục thảo luận các phương án.
- 9/2/1944
- Nhật ký Brooke ghi công việc sửa điện và tranh luận về an ninh vùng bờ biển trước Normandy.
Hai câu hỏi khác nhau nằm trong cùng một kế hoạch
Một thủ tướng thời chiến phải hỏi một hành động sẽ làm thay đổi tình hình chính trị và quan hệ Đồng minh ra sao. Một nhà hoạch định quân sự còn phải hỏi ai sẽ thực hiện, lúc nào, bằng phương tiện nào và có thể duy trì sau khi bắt đầu hay không. Hai loại câu hỏi không thay thế nhau. Một chiến dịch có sức hấp dẫn chính trị nhưng không đủ hậu cần có thể tạo ra thất bại; một phương án thận trọng về quân sự nhưng bỏ lỡ cơ hội liên minh cũng có thể gây tổn thất.
Brooke, với cương vị Chief of the Imperial General Staff, đứng tại điểm nối của những yêu cầu ấy. Không nên thu vai trò của ông thành người chuyên nói không, cũng không nên coi Churchill chỉ sản xuất ý tưởng thiếu thực tế. Cách mô tả đó bỏ qua công việc hình thành một phương án chung. Phần có thể kiểm tra trong hồ sơ không phải ai có cá tính mạnh hơn, mà là mỗi đề nghị đã được sửa như thế nào trước khi trở thành chính sách.
Bộ máy tham mưu phải biến mong muốn thành những lựa chọn có thứ tự
Nhu cầu chiến tranh xuất hiện đồng thời ở nhiều nơi, trong khi tàu biển, phương tiện đổ bộ và đơn vị đã huấn luyện không thể nhân lên theo số mục tiêu. Nếu từng cơ quan chỉ yêu cầu đủ nguồn lực cho kế hoạch riêng, tổng yêu cầu sẽ vượt khả năng chung. Brooke phải tham gia xác lập thứ tự: điều gì cần làm trước để điều khác có thể diễn ra sau. Công việc ấy khiến hoạch định chiến tranh trở thành bài toán về sự phụ thuộc giữa các chiến dịch, chứ không phải một danh sách mục tiêu đáng mong muốn.
Quá trình còn phải đi qua những người có quyền chấp thuận và những Đồng minh có lực lượng riêng. Một kết luận của tham mưu Anh không tự ràng buộc Washington. Một cam kết giữa lãnh đạo chính phủ lại cần được chuyển thành chỉ thị mà quân đội có thể sử dụng. Những cuộc họp, dự thảo và sửa điện vì vậy là một phần của tác chiến ở cấp cao. Sự chậm rãi bề ngoài có thể là bước cần thiết để tránh một lời hứa mà không bên nào đã thống nhất cách thực hiện.
Casablanca: bảy ngày tranh luận và một hệ thống ưu tiên
Tại cuộc họp ngày 18/1/1943 ở Casablanca, Brooke báo cáo rằng sau bảy ngày tranh luận đã có tiến triển rõ rệt. Ông không trình bày một chiến dịch đơn lẻ như lời giải cho toàn cuộc chiến. Bản tóm tắt đặt chống tàu ngầm lên hàng ưu tiên vì an toàn vận tải bảo vệ mọi hoạt động khác; tiếp đó là nguyên tắc đánh bại Đức trước Nhật. Trong khung ấy, hoạt động tại Địa Trung Hải cần buộc Đức đối diện nhiều nguy cơ và giảm sức ép lên mặt trận Liên Xô.
Biên bản ghi mục tiêu được lựa chọn là Sicily, đồng thời tiếp tục chuẩn bị lực lượng và phương tiện đổ bộ tại Anh cho khả năng hành động qua eo biển khi điều kiện thuận lợi. Đây là một cấu trúc có điều kiện. Chuẩn bị một phương án không đồng nghĩa cam kết thực hiện ngay bất kể tình hình. Sự phối hợp giữa đe dọa nhiều nơi và lựa chọn một nơi để đánh cũng cho thấy công việc tham mưu phải phân biệt cái làm đối phương lo với cái mình thực sự đủ sức triển khai.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Churchill bổ sung ý tưởng, không đứng ngoài cuộc thảo luận kỹ thuật
Trong cùng cuộc họp, Churchill muốn phương án Sledgehammer được làm cụ thể hơn, gồm người chỉ huy và thời điểm dự kiến. Ông cũng yêu cầu đề cập tới Dodecanese, nơi có thể đóng vai trò nghi binh hoặc mục tiêu thực tùy điều kiện. Các phát biểu ấy không chứng minh mọi đề xuất đều khả thi. Chúng cho thấy thủ tướng tiếp tục đặt câu hỏi về cách sử dụng lực lượng và tác động đối với đối phương ngay khi một khung chiến lược chung đang được chốt.
Đáng chú ý, sự khác biệt không phải đơn giản là Brooke muốn Địa Trung Hải còn Churchill chỉ muốn một nơi khác. Hai người có nhiều phần chung trong cách gây sức ép lên Đức; bất đồng có thể nằm ở mức độ cam kết, thời điểm và phạm vi mở rộng. Nếu viết lịch sử từ những câu khó chịu trong nhật ký mà bỏ biên bản này, ta dễ biến một quan hệ thương lượng phức tạp thành cuộc đối đầu cố định. Hồ sơ công việc cho thấy các vị trí dịch chuyển theo câu hỏi đang được giải quyết.
Biên bản Casablanca còn ghi Churchill nhấn mạnh sau khi Đức bị đánh bại, Anh sẽ dồn sức chống Nhật, thậm chí đề nghị một cam kết chính thức nếu Mỹ cần. Roosevelt không cho rằng cần một hiệp định như vậy. Chi tiết này cho thấy cùng bản kế hoạch còn phải xử lý lòng tin giữa Đồng minh: thứ tự đánh trước không được hiểu thành lời thoái thác đánh sau. Brooke phải đặt hoạt động quân sự trong giới hạn nguồn lực, còn thủ tướng phải làm rõ giới hạn ấy không đồng nghĩa Anh từ bỏ nghĩa vụ. Hai chức năng gặp nhau ngay trong một cuộc họp.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Một ngày tháng 2/1944: dự thảo phải vượt qua bao nhiêu cửa?
National WWII Museum đăng một đoạn nhật ký Brooke ngày 9/2/1944, khi công tác chuẩn bị đổ bộ Normandy đang diễn ra. Ông nhận một dự thảo điện dài của Churchill gửi Roosevelt và cho rằng cần sửa nhiều điểm. Cùng ngày, ông tranh luận trong nội các về hạn chế khách tới vùng bờ biển phía nam. Sau đó, các tham mưu trưởng lại họp để xem bức điện trước buổi làm việc muộn với thủ tướng. Một điện mới từ Roosevelt tới đã làm thay đổi phần công việc phải xử lý.
Giá trị của đoạn ghi chép không nằm ở việc chứng minh lời đánh giá rất gay gắt của Brooke về dự thảo là hoàn toàn đúng. Ta không có toàn bộ lập luận các bên chỉ từ một trang nhật ký. Nó cho thấy một quy trình nhiều bước: dự thảo của lãnh đạo được kiểm tra tập thể, một vấn đề an ninh phải tranh luận trong chính phủ và thông tin từ Đồng minh có thể làm thay đổi chương trình vào phút cuối. Những quyết định lớn được tạo ra từ công việc ấy, không chỉ từ một khoảnh khắc thiên tài.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Nhật ký là cửa sổ quan trọng, nhưng chỉ mở từ một vị trí
Nhật ký riêng thường chứa điều một người không viết trong văn bản chính thức: sự mệt mỏi, thất vọng hoặc cảm giác mình phải liên tục sửa sai cho người khác. Những ghi chép đó giúp nghiên cứu áp lực lãnh đạo, nhưng cũng có mục đích và góc nhìn riêng. Một lời phàn nàn được viết sau ngày làm việc căng thẳng không tự thay thế được dự thảo, biên bản và kết quả thực hiện. Càng dùng những câu sinh động, người viết càng phải giữ rõ ai đang đánh giá ai.
Ghi chú biên tập trong FRUS về cuộc họp ngày 21/6/1942 là một lời nhắc cụ thể. Không tìm thấy biên bản đầy đủ; các hồi thuật của Churchill, Brooke và Ismay không trùng nhau ở mọi chi tiết. Tin Tobruk thất thủ và việc Mỹ nhanh chóng hỗ trợ xe tăng, pháo xuất hiện trong những lời kể, nhưng tái dựng từng diễn biến đòi hỏi đối chiếu. Không nên biến sự khác nhau giữa nhân chứng thành bằng chứng một người chắc chắn nói dối; cũng không nên chọn câu chuyện hấp dẫn nhất rồi trình bày như đã có ghi âm.
Tranh luận mạnh có thể bảo vệ quyết định, nhưng không tự bảo đảm quyết định đúng
Một bộ máy cho phép người tư vấn phản đối có lợi thế so với bộ máy chỉ tìm lời tán thành. Tuy nhiên, phản đối cũng phải được kiểm tra bằng chứng. Một người lo thiếu phương tiện có thể đúng về giới hạn hiện tại nhưng đánh giá thấp tốc độ huy động sắp tới. Một người muốn nắm cơ hội có thể nhìn đúng thời điểm chính trị nhưng đánh giá thấp sức kháng cự của địch. Cơ chế tốt không lựa chọn trước rằng quân nhân luôn đúng hoặc chính trị gia luôn sai; nó buộc hai loại đánh giá phải gặp nhau.
Có thể giả định rằng thiếu Brooke, một số ý tưởng của Churchill sẽ ít được kiểm tra hơn. Nhưng từ đó không thể khẳng định mọi phương án ông ngăn lại đều chắc chắn dẫn tới thảm họa. Để chứng minh điều ấy phải xây dựng lại nguồn lực, phản ứng đối phương và tác động liên minh của từng trường hợp. Cách đánh giá thận trọng hơn là nhận diện chức năng ông thực hiện: buộc kế hoạch trả lời những câu hỏi mà sức hấp dẫn của mục tiêu dễ khiến lãnh đạo bỏ qua.
Điều đáng học là cách bất đồng được giữ trong cơ chế làm việc
Quan hệ này có một nghịch lý: những lời mô tả gay gắt nhất có thể xuất hiện giữa những người vẫn tiếp tục làm việc gần gũi vì nhiệm vụ chung. Không cần lãng mạn hóa sự căng thẳng. Làm việc kéo dài và tranh luận liên tục có thể gây hao mòn rất lớn. Nhưng sự hiện diện của bất đồng chưa phải bằng chứng hệ thống đã hỏng. Cần xem bất đồng có đi tới một kết luận được chấp thuận, có làm rõ trách nhiệm và có bảo vệ khả năng điều chỉnh khi thông tin thay đổi hay không.
Ở cấp hoạch định, Brooke góp phần biến những mục tiêu trải rộng thành một thứ tự hành động; Churchill bảo đảm quyết định quân sự gắn với trách nhiệm của chính phủ và liên minh. Thành công không có nghĩa họ giải quyết mọi việc không sai. Nó cho thấy việc chỉ đạo một cuộc chiến lớn cần cả người đặt ra cơ hội lẫn người buộc cơ hội phải có phương án thực hiện. Đọc biên bản cạnh nhật ký giúp nhận ra sức mạnh của quy trình ấy mà không biến một trong hai người thành nhân vật luôn sáng suốt trong mọi hoàn cảnh.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Combined Chiefs of Staff minutes, Casablanca, 18 January 1943 — US Department of State, Office of the Historian
- Ghi chú biên tập FRUS về cuộc họp ngày 21/6/1942 tại Washington — US Department of State, Office of the Historian
- Keith Huxen, The Words of War, 5/2/2019: nhật ký Alan Brooke ngày 9/2/1944 — The National WWII Museum
- RUSI, Alanbrooke, Churchill’s Right-Hand General, 30 January 2024 — phần giới thiệu bằng văn bản — Royal United Services Institute