CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 194
Churchill đã tác động tới các lựa chọn tại Yalta ra sao?
Churchill tác động tới Yalta bằng việc vận động cho vai trò của Pháp trong kiểm soát Đức, tranh luận về chính phủ Ba Lan, bảo vệ không gian thảo luận của tổ chức quốc tế tương lai và tránh chốt sớm tổng bồi thường Đức. Ông đạt một số kết quả cụ thể nhưng không thể áp đặt toàn bộ ưu tiên của Anh. Muốn đánh giá ảnh hưởng ấy, phải so đề nghị với văn bản cuối và hỏi ai có khả năng thực thi; sự hiện diện trong bức ảnh ba lãnh đạo không có nghĩa ba bên có quyền lực ngang nhau.

Churchill, Roosevelt và Stalin tại Yalta, tháng 2/1945; ảnh US Army Signal Corps, NARA 111-SC-260486. Khung hình thể hiện liên minh ba cường quốc, không chứng minh mỗi kết quả hội nghị thuộc riêng Churchill.
US Army Signal Corps / National Archives, 111-SC-260486; Wikimedia Commons. Public domain. Chuyển WebP và giảm kích thước. · Nguồn: US National Archives and Records Administration; Wikimedia Commons · Public domain — tác phẩm quân nhân hoặc nhân viên US Army thực hiện trong nhiệm vụ công vụ
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 4–11/2/1945
- Ba lãnh đạo cùng các đoàn ngoại giao, quân sự họp tại Yalta.
- 6/2/1945
- Churchill nêu lý do an ninh cho vai trò Pháp; tham gia tranh luận biểu quyết và Ba Lan.
- 7/2/1945
- Dự thảo Liên Xô chấp nhận một khu chiếm đóng Pháp; vị trí trong cơ quan chung còn được hoàn thiện.
- 8/2/1945
- Phía Anh trình dự thảo về chính phủ và biên giới Ba Lan.
- 11/2/1945
- Văn bản cuối ghi vai trò Pháp, khuôn khổ tổ chức quốc tế, các cam kết chính trị và bất đồng về số tiền bồi thường.
Đòn bẩy của Churchill nằm ở đâu khi chiến tranh gần kết thúc?
Yalta diễn ra từ ngày 4 đến 11/2/1945, khi Đức chưa đầu hàng và chiến tranh với Nhật còn tiếp diễn. Ba lãnh đạo vừa phối hợp kết thúc chiến tranh vừa bàn thiết chế hậu chiến. Churchill có quân đội, một bộ máy ngoại giao giàu kinh nghiệm và vị trí đồng minh quan trọng của Mỹ. Nhưng Anh chịu gánh nặng kinh tế nặng nề, còn vị thế quân sự Liên Xô tại Đông Âu tạo một thực tế mà đề nghị ngoại giao khó đảo ngược.
Sử gia ngoại giao Gill Bennett nhấn mạnh giới hạn của Anh và vai trò thuyết phục trong cách Churchill thương lượng. Nhận định này hữu ích nếu dùng để xác định công cụ ông có, thay vì kết luận mọi quyết định đều được định sẵn. Một bên yếu hơn vẫn có thể tác động khi đề xuất của họ đáp ứng nhu cầu của bên khác. Muốn nhận diện ảnh hưởng thật, phải tìm những điểm kết quả thay đổi, những điều bị loại bỏ và những vấn đề chỉ được hoãn lại.
Đối chiếu tư liệu: [5]
Vai trò của Pháp: chuyển lo ngại an ninh thành một đề nghị cụ thể
Trong phiên họp ngày 6/2, Churchill giải thích rằng Anh không đủ sức một mình bảo vệ hướng tiếp cận phía tây eo biển nếu quân Mỹ rút sớm khỏi châu Âu. Lập luận về một nước Pháp có vai trò sau chiến tranh do đó gắn với phân chia gánh nặng an ninh. Ông không chỉ xin một biểu tượng ngoại giao cho Paris, mà muốn thêm một đối tác có nghĩa vụ và vị trí trong cấu trúc kiểm soát nước Đức.
Đây là một ví dụ về cách làm cho lợi ích quốc gia xuất hiện dưới dạng giải pháp chung. Một vai trò cho Pháp có thể giảm gánh nặng tương lai của Anh, mở rộng lực lượng chịu trách nhiệm chiếm đóng và tạo thêm điểm tựa trên lục địa. Tuy nhiên, đề nghị chỉ thành kết quả khi các đồng minh khác đồng ý. Đánh giá công lao của Churchill nên ghi nhận vận động và lý lẽ của ông, đồng thời giữ nguyên thực tế đây là quyết định thương lượng đa phương, không phải một mệnh lệnh đơn phương được các bên còn lại thực hiện.
Từ một khu chiếm đóng tới ghế trong cơ chế kiểm soát Đức
Một khu chiếm đóng và quyền tham gia cơ quan quyết định chung là hai việc khác nhau. Dự thảo Liên Xô ngày 7/2 chấp nhận khu riêng của Pháp dưới sự chỉ đạo của cơ chế kiểm soát. Văn bản cuối tiếp tục ghi nhận Pháp được mời tham gia cơ quan kiểm soát Đồng minh. Sự khác biệt về vị trí thể chế có ý nghĩa lâu dài hơn việc chỉ được bố trí quân tại một khu vực.
Nghị định thư cuối hội nghị quy định khu Pháp hình thành từ các khu của Anh và Mỹ, với phạm vi được thỏa thuận cùng chính phủ lâm thời Pháp. Như vậy, kết quả có cả nhượng bộ lẫn giới hạn: Anh và Mỹ cung cấp phần lãnh thổ chiếm đóng; Pháp có vị trí trong cơ chế chung; không phải mọi bên đều đóng góp như nhau. Thành công của Churchill ở đây có thể chỉ ra bằng văn bản cụ thể. Nó không cho phép suy rộng rằng ông đã dựng được một thế cân bằng đủ mạnh để giải quyết mọi vấn đề khác tại châu Âu.
Liên Hợp Quốc: hợp tác cường quốc đi cùng giới hạn của bình đẳng
Biên bản ngày 6/2 cho thấy Churchill tham gia tranh luận về quyền bỏ phiếu và khả năng thảo luận trong tổ chức quốc tế tương lai. Ông cùng phía Mỹ phân biệt việc đưa một tranh chấp ra bàn với việc dùng sức mạnh của tổ chức chống một thành viên thường trực. Điều đó đặt Churchill trong một thế vừa bảo vệ đối thoại vừa thừa nhận đặc quyền của các cường quốc, trong đó có chính Anh.
Logic của sự đánh đổi là giữ các nước mạnh ở trong một thiết chế mà họ sẵn sàng chấp nhận. Nếu họ tin tổ chức có thể dễ dàng được dùng chống mình, nguy cơ đứng ngoài hoặc phá vỡ hợp tác sẽ tăng. Nhưng trao quyền ngăn cản biện pháp cưỡng chế cũng làm yếu khả năng xử lý hành vi của chính những bên được trao đặc quyền. Đây là mâu thuẫn nằm trong thiết kế, không phải một lỗi có thể giải quyết chỉ bằng lời kêu gọi tin tưởng.
Kết quả Yalta giúp tháo gỡ vấn đề biểu quyết còn lại từ Dumbarton Oaks và mở đường cho hội nghị San Francisco. Phải phân biệt thỏa thuận chuẩn bị đó với việc Hiến chương đã hoàn tất ngay tại Yalta. Churchill góp tiếng nói trong quá trình hình thành; ông không phải tác giả duy nhất của thiết kế, cũng không thể bảo đảm thiết chế về sau sẽ loại bỏ tranh chấp giữa các cường quốc. Biên bản còn cho thấy ông nhìn ngoại giao tiếp tục cần thiết ngay cả khi tổ chức mới ra đời.
Ba Lan: thay đổi câu chữ không thay được tương quan quyền lực
Churchill muốn một chính phủ Ba Lan có tính đại diện rộng và được các đồng minh cùng công nhận. Đề nghị Anh ngày 8/2 và thông cáo cuối không hoàn toàn giống nhau: công thức cuối lấy việc cải tổ chính phủ lâm thời hiện hữu làm điểm xuất phát. Khác biệt đó cho thấy nhượng bộ ở phần cấu trúc có thể đi cùng lời hứa chung về bầu cử. Không nên dùng sự đồng ý với một mục tiêu dân chủ để suy ra đã có phương tiện bảo vệ mục tiêu ấy.
Đây là giới hạn tiêu biểu của ảnh hưởng bằng văn bản. Churchill có thể tranh luận, đề xuất nhân sự hoặc yêu cầu tham vấn, nhưng quyền điều hành tại Ba Lan và lực lượng trên thực địa không nằm trong tay Anh. Bài toán không chỉ là ông có nói đủ cứng hay không. Nó còn là điều gì sẽ xảy ra nếu cách thực hiện khác cách London hiểu thỏa thuận. Tại Yalta, khoảng cách giữa một cam kết được tuyên bố và khả năng kiểm chứng độc lập chưa được khắc phục tương xứng.
Bồi thường Đức: không để một con số thành kết luận đã đóng
Bồi thường có sức hấp dẫn chính trị rõ ràng đối với các nước chịu sự tàn phá của Đức Quốc xã. Nhưng xác định nghĩa vụ còn phải xem khả năng thu, sản xuất, thiết bị và ảnh hưởng tới quản lý nước Đức sau chiến tranh. Tại đây, một tổng số được ghi sớm có thể trở thành chuẩn mặc cả trước khi đã đánh giá đầy đủ. Hoãn con số không đồng nghĩa bác bỏ trách nhiệm bồi thường của Đức.
Nghị định thư ngày 11/2 ghi rõ sự khác biệt: Mỹ và Liên Xô chấp nhận dùng đề xuất Liên Xô về 20 tỷ đô la, một nửa cho Liên Xô, làm cơ sở thảo luận ban đầu; đoàn Anh cho rằng chưa nên nêu con số trước khi ủy ban nghiên cứu. Vì vậy, nói Churchill đã đồng ý một khoản nợ cuối cùng 20 tỷ hoặc Liên Xô được chốt nhận toàn bộ 20 tỷ đều sai. Kết quả chính xác là một quy trình nghiên cứu được lập, còn lập trường khác nhau về số tiền được ghi lại thay vì bị xóa trong một công thức nhất trí giả tạo.
Đối chiếu tư liệu: [6]
Tuyên bố về châu Âu được giải phóng: giá trị và lỗ hổng thực thi
Tuyên bố được thông qua nêu lựa chọn dân chủ, các chính quyền đại diện rộng và bầu cử tự do. Nó đặt ra một chuẩn công khai để đối chiếu hành động của các đồng minh. Churchill góp phần trong quá trình bảo vệ các nguyên tắc ấy; nhưng không nên gán cả bản tuyên bố cho riêng ông hoặc xem việc ký là chứng cứ mọi bên cùng có một ý định thực thi như nhau.
Một chuẩn chung có thể giúp xác định vi phạm, gây sức ép ngoại giao và tập hợp dư luận. Tuy nhiên, nó yếu đi nếu các bên không thống nhất về điều kiện cần hành động, ai được đánh giá sự đại diện và phản ứng nào sẽ theo sau việc không tuân thủ. Tại các nước quân đội một bên đang hiện diện, tính bất đối xứng càng lớn. Khuyết điểm này không khiến mọi câu chữ vô nghĩa; nó chỉ cho thấy câu chữ phải gắn với một cơ chế có đủ thông tin, khả năng kiểm tra và động lực thực hiện.
Vì sao không thể gọi Yalta là một ván cờ đã có duy nhất một người thắng?
Nếu chỉ tìm một nhà lãnh đạo thông minh hơn hai người còn lại, việc đọc hội nghị sẽ bỏ qua sự khác nhau giữa các hồ sơ. Pháp có thêm vai trò thể chế; Ba Lan đứng trước công thức nhiều bất trắc; vấn đề bồi thường còn được nghiên cứu; tổ chức quốc tế được chuẩn bị nhưng chưa vận hành. Những kết quả khác loại ấy không thể cộng trừ thành một điểm số duy nhất mà không nói rõ tiêu chuẩn đánh giá.
Đồng thời, nhận diện giới hạn không phải miễn trách nhiệm. Churchill chọn chấp nhận các công thức chung vì thấy hợp tác vẫn cần thiết và các phương án khác có chi phí. Người đánh giá cần hỏi phương án nào có thể áp dụng vào tháng 2/1945, sẽ cần nguồn lực gì, và người dân nước nào phải chịu rủi ro. Việc giả định một lời đe dọa mạnh hơn chắc chắn buộc Stalin nhượng bộ là phản thực tế; việc giả định Churchill hoàn toàn không còn lựa chọn cũng là một cách kể cần bằng chứng.
Đo ảnh hưởng bằng kết quả có thể kiểm tra
Có ba bước để đánh giá Churchill ở Yalta. Trước hết, xác định ông muốn điều gì từ biên bản và đề nghị. Tiếp đó, so với văn bản cuối để thấy điều đạt được, điều sửa đổi và điều để ngỏ. Cuối cùng, kiểm tra khả năng biến thỏa thuận thành hành động. Phương pháp này cho phép ghi nhận vai trò thực của ông trong vấn đề Pháp mà vẫn nhìn rõ sự mong manh của những bảo đảm về Ba Lan.
Điểm nổi bật của Churchill tại hội nghị là nỗ lực chuyển một vị thế tương đối suy yếu thành các sắp xếp có thể kéo dài vai trò Anh: thêm đối tác, giữ chỗ trong cơ chế quốc tế và hạn chế những cam kết ông cho là chưa đủ căn cứ. Kết quả pha trộn thành công với nhượng bộ và bất định. Đó là hình ảnh hữu ích hơn cả huyền thoại ông toàn quyền dựng trật tự mới lẫn hình ảnh ông chỉ ngồi nhìn người khác quyết định. Ngoại giao có thể sửa một phần bàn cờ; nó khó thay thế sức mạnh và quyền tự quyết bị thiếu tại nơi thỏa thuận phải được thi hành.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Bohlen Minutes, 6/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
- Soviet Proposal on French Zone, 7/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
- British Proposal on Poland, 8/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
- Report of the Crimea Conference, 11/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
- Gill Bennett — What’s the Context? Yalta Conference opens — UK Foreign Office Historians / History of government
- Protocol on German Reparation, 11/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State
- Protocol of Proceedings of the Crimea Conference, 11/2/1945 — FRUS / U.S. Department of State