BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 193

Thỏa thuận phần trăm ảnh hưởng Churchill–Stalin cần hiểu thế nào?

Thỏa thuận phần trăm Churchill–Stalin nên được hiểu như một cuộc mặc cả không chính thức về ảnh hưởng và cách xử lý một số nước Balkan cùng Hungary trong hoàn cảnh chiến tranh năm 1944. Tờ ghi ngày 9/10 có thật, nhưng những con số không phải tỷ lệ lãnh thổ hay một hiệp ước phân chia hợp pháp toàn châu Âu. Phải đọc nó cùng thương lượng tiếp theo giữa Eden và Molotov, phản ứng của Mỹ, cơ chế kiểm soát tại các nước liên quan và quyền lực đang hiện diện trên thực địa.

Bản sao tờ ghi các tỷ lệ ảnh hưởng tại Balkan ngày 9/10/1944

Bản sao tờ ghi tỷ lệ do Churchill đưa ra tại Moscow ngày 9/10/1944, trước các điều chỉnh Eden–Molotov sau đó. Những con số ghi ý định ảnh hưởng và trách nhiệm; không phải bản đồ biên giới hoặc văn bản phân chia hợp pháp toàn châu Âu.

Tác giả/cơ quan: Winston Churchill; person reproducing scan not identified. Winston Churchill, tờ ghi 9/10/1944; bản sao công bố trong Nicolae Baciu (1990), Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: Winston Churchill; bản sao từ Nicolae Baciu, Agonia României 1944–1948 (1990), qua Wikimedia Commons · Public domain — UK government document, PD-UKGov as declared on individual file page

Những mốc cần đặt cạnh nhau

9/10/1944
Churchill nêu tờ ghi năm nước với tỷ lệ ban đầu; Hungary 50–50, Bulgaria 75% Liên Xô.
10–11/10/1944
Eden và Molotov tiếp tục thương lượng; tỷ lệ Hungary và Bulgaria được điều chỉnh thành 80% Liên Xô.
11/10/1944
Churchill và báo cáo Harriman nhấn mạnh chưa có thẩm quyền ràng buộc Mỹ; các hiểu biết còn sơ bộ.
16/10/1944
Bản ghi nhớ Matthews phản ánh Washington vẫn theo dõi mức độ thỏa thuận và bất đồng về kiểm soát.
Những năm 1950
Hồi ký Churchill đưa câu chuyện tờ ghi đến công chúng rộng rãi; phải phân biệt hồi tưởng với biên bản đương thời.

Tờ ghi nổi tiếng đặt ra câu hỏi lớn hơn kích thước của nó

Ngày 9/10/1944 tại Moscow, Churchill đưa ra những tỷ lệ về vai trò Anh và Liên Xô ở năm nước. Hình ảnh một tờ giấy ngắn gọn thường khiến sự kiện được kể như khoảnh khắc hai người định đoạt toàn bộ tương lai châu Âu. Sức hấp dẫn của cách kể ấy nằm ở sự tương phản: vài dòng chữ đối diện số phận hàng triệu người. Nhưng sức mạnh biểu tượng cũng dễ khiến những gì tờ giấy không nói bị bỏ qua.

Đọc tư liệu cần tách ba điều: văn bản ghi những gì, các nhà thương lượng hiểu nó đến đâu và diễn biến về sau có thực hiện được ý định ấy không. Một ghi chú có thể phản ánh thái độ coi nhẹ tiếng nói của các nước nhỏ mà vẫn không có quyền năng quyết định mọi kết quả. Phê phán tính chất cường quyền của cuộc mặc cả không đòi hỏi phải phóng đại giá trị pháp lý hoặc hiệu lực thực tế của nó.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Những tỷ lệ ban đầu ngày 9/10 thực sự là gì?

Bản đề xuất ghi Romania: Liên Xô 90%, các bên khác 10%; Hy Lạp: Anh 90%, trong sự phối hợp với Mỹ, và Liên Xô 10%; Nam Tư: 50–50. Hungary cũng được ghi 50–50; Bulgaria là Liên Xô 75%, các bên khác 25%. Đây là các số trong tờ ghi ban đầu, không phải toàn bộ nội dung cuối cùng của những trao đổi diễn ra suốt chuyến đi Moscow.

Cách dùng các bên khác và dòng nhắc tới Mỹ rất đáng lưu ý. Không thể tự đổi mọi phần ngoài Liên Xô thành một quyền sở hữu thuần Anh, cũng không thể coi chữ Mỹ trong ghi chú là bằng chứng Roosevelt đã ký chấp thuận. Tờ giấy thể hiện cách Churchill trình bày một công thức. Muốn biết Washington bị ràng buộc hay không phải đọc trao đổi với Washington, thay vì suy diễn từ cách một bên ghi tên bên thứ ba trong đề xuất của mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4] [6]

Eden–Molotov tiếp tục mặc cả: vì sao phải giữ đúng từng phiên bản?

Ngoại trưởng Anthony Eden và Vyacheslav Molotov còn thương lượng trong những ngày tiếp theo. Các nghiên cứu của Geoffrey Roberts và bảng tư liệu do Geir Lundestad trình bày phân biệt đề xuất ngày 9/10 với điều chỉnh sau đó: Hungary và Bulgaria được đưa về tỷ lệ 80% cho Liên Xô, 20% cho Anh. Đưa các số 80% ấy ngược vào tờ ghi ban đầu sẽ tạo một tài liệu hỗn hợp chưa từng tồn tại dưới đúng hình thức được kể.

Sự thay đổi còn cho biết đây là quá trình thương lượng, không chỉ một cử chỉ bút chì đã giải quyết xong mọi việc. Tỷ lệ là cách nén lợi ích phức tạp thành ngôn ngữ đủ ngắn để mặc cả. Nhưng nén quá mạnh cũng làm nảy sinh mơ hồ: 80% của quyết định nào, trong thời hạn nào, bằng cơ chế nào? Việc tiếp tục sửa số cho thấy các bên coi vấn đề có ý nghĩa; nó không chứng minh họ đã có cùng một định nghĩa đầy đủ về cách thi hành.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Mỹ không tự động trở thành một bên đã chấp thuận

Điện Churchill gửi Roosevelt ngày 11/10 là giới hạn quan trọng đối với cách đọc tờ ghi. Ông nói các trao đổi Anh–Liên Xô chỉ có tính sơ bộ và còn phải bàn tiếp với Tổng thống Mỹ. Cũng ngày ấy, Harriman báo cáo rằng Churchill và Eden đã nói họ không có thẩm quyền cam kết thay Washington. Các văn bản đương thời này cần được đặt cạnh cách kể hồi tưởng về một vấn đề đã được giải quyết ngay trong phòng họp.

Điều đó không có nghĩa Mỹ hoàn toàn đứng ngoài hoặc không quan tâm Balkan. Harriman theo dõi và báo cáo; giới chức Mỹ đánh giá những sắp xếp về ủy ban kiểm soát và có những bất đồng cụ thể. Bản ghi nhớ ngày 16/10 của Matthews còn phản ánh thông tin chưa đầy đủ về mức độ đạt thỏa thuận. Khi Washington chưa coi mọi việc đã xong, việc mô tả một hiệp ước ba cường quốc hoàn chỉnh từ tối 9/10 sẽ làm mất cả diễn biến lẫn phạm vi bất đồng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Phần trăm ảnh hưởng không phải phần trăm diện tích

Nếu hiểu Romania 90% là Liên Xô được sáp nhập chín phần mười đất nước, người đọc sẽ nhận một bản đồ sai. Tờ ghi không vạch ranh giới mới, không phân chia cử tri hoặc xác định ghế trong một cơ quan với tỷ lệ tương ứng. Các con số hướng tới ưu thế, trách nhiệm và sự nhường chỗ giữa các cường quốc. Chúng không tạo một phương thức đo lường quyền lực chính trị chính xác như phép chia trong một bảng thống kê.

Harriman mô tả Eden quan tâm cách xử lý vấn đề của từng nước, quyền hạn đại diện và cơ chế kiểm soát. Roberts nhấn mạnh vai trò các ủy ban kiểm soát Đồng minh, đặc biệt tại các nước vừa rời phe Trục. Đó là một cách giải thích sử học có căn cứ, cần phân biệt với lời xác nhận rằng mọi nhà lãnh đạo chỉ nghĩ về thủ tục quân sự. Vấn đề kiểm soát sau đình chiến có hệ quả chính trị rất lớn, ngay cả khi ngôn ngữ thương lượng được trình bày như sắp xếp tạm thời thời chiến.

Sự mơ hồ còn có một chức năng trong thương lượng: nó giúp hai bên giữ đối thoại khi một định nghĩa chi tiết có thể làm thỏa thuận đổ vỡ. Nhưng lợi ích trước mắt ấy đi cùng rủi ro về sau. Một bên có thể xem ưu thế là quyền quyết định, bên kia xem đó là trách nhiệm chủ đạo nhưng vẫn cần tham khảo. Cả hai có thể rời cuộc gặp với cảm giác đã đạt điều mình muốn. Khi hành động thực tế bộc lộ khác biệt, người ta dễ quy mọi bất đồng cho việc nuốt lời mà bỏ qua khả năng ngay từ đầu các bên chưa bao giờ thống nhất cùng một nội dung.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4] [5]

Tờ giấy không thay thế quân đội và không xóa các lực lượng địa phương

Quyền lực của một ủy ban không nằm riêng ở tên gọi Đồng minh. Ai có quân đội tại chỗ, ai điều hành hoạt động hằng ngày và đại diện bên khác có quyền can dự thực chất đến đâu đều ảnh hưởng kết quả. Đây là lý do cùng một ngôn ngữ hợp tác có thể đi cùng một cán cân rất bất đối xứng. Những tỷ lệ có thể ghi nhận thực lực đã hình thành, tìm cách điều chỉnh nó hoặc tạo kỳ vọng về hành vi của đối tác; ba chức năng ấy không nhất thiết trùng nhau.

Ngược lại, người Hy Lạp, Nam Tư hay Hungary không phải những ô trống chờ hai thủ đô tô màu. Các phong trào kháng chiến, chính phủ, đảng phái và người chỉ huy có mục tiêu riêng. Ví dụ Nam Tư 50–50 không tạo ra một hệ thống chia đôi ảnh hưởng ổn định theo nghĩa số học. Dùng kết cục của một quốc gia để khẳng định tất cả các số đã được tuân thủ cũng khó đứng vững. Phải khảo sát từng trường hợp, thay vì biến con số thành lời giải tự động cho lịch sử sau chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4] [5] [6]

Hy Lạp: có sự kiềm chế của Stalin, nhưng nguyên nhân không chỉ một

Báo cáo Harriman ngày 11/10 ghi Churchill tin mình đã được Stalin chấp nhận để Liên Xô giữ khoảng cách tại Hy Lạp và khuyến khích cộng sản Hy Lạp tham gia chính phủ theo hướng hợp tác. Cách nhìn ấy giúp giải thích sự tự tin của Churchill. Nhưng nó vẫn là báo cáo về một kỳ vọng ngoại giao, cần được kiểm tra với hành động tiếp theo, chứ không phải bằng chứng mọi quyết định của Stalin bị một tờ giấy buộc chặt.

Roberts lập luận sự kiềm chế của Moscow ở Hy Lạp có nguồn gốc rộng hơn và đã xuất hiện trước tháng 10. Lundestad đặt thỏa thuận trong logic trao đổi phạm vi ảnh hưởng giữa các cường quốc. Hai cách nhấn mạnh này có thể giao nhau nhưng không đồng nhất. Điều có thể khẳng định thận trọng là hiểu biết Anh–Liên Xô tạo một phần môi trường cho hành động; mức độ nó quyết định kết quả riêng của Hy Lạp là câu hỏi phân tích, không nên được giải quyết bằng việc kể lại một câu nói nổi tiếng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4] [5] [6]

Dấu bút chì, hồi ký và câu chuyện đề nghị đốt giấy

Trong hồi ký, Churchill kể Stalin đánh dấu đồng ý bằng bút chì và hai người có trao đổi về việc đốt tờ giấy. Câu chuyện rất giàu kịch tính, nhưng Roberts chỉ ra giới hạn khi đối chiếu lời kể hậu chiến với hồ sơ cuộc gặp đương thời. Sự tồn tại của tờ ghi và cuộc thảo luận không tự xác nhận nguyên văn mọi câu thoại được kể lại nhiều năm sau. Cần giới thiệu đoạn đối thoại ấy như hồi tưởng của Churchill, không dựng thành một bản tốc ký đã được kiểm chứng độc lập.

Một dấu đánh dấu cũng không nên tự đổi thành chữ ký của một hiệp ước. Giá trị lịch sử của nó nằm trong bối cảnh trao đổi giữa lãnh đạo, không ở hình thức pháp lý bị người kể gán thêm. Tương tự, gọi tờ ghi là khăn ăn vì một chú thích trên mạng dùng chữ đó sẽ lặp một chi tiết không vững. Cách mô tả an toàn và chính xác hơn là tờ ghi trên giấy, phân biệt nội dung còn lại với những yếu tố kịch hóa xuất hiện khi câu chuyện được tái kể.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Một bằng chứng về chính trị cường quyền, không phải bản thiết kế toàn châu Âu

Danh sách chỉ có năm nước. Ba Lan, nước Đức và nhiều vấn đề quan trọng khác không được giải quyết bằng các dòng phần trăm ấy. Ngay trong báo cáo Harriman, Ba Lan được đặt ở một phạm trù riêng cần giải pháp cụ thể với sự tham gia của các đồng minh. Các hội nghị và thương lượng sau đó tiếp tục xử lý những vấn đề lớn. Vì vậy, tờ ghi không thể thay thế toàn bộ quá trình hình thành trật tự hậu chiến.

Dù vậy, gọi nó vô nghĩa cũng đi quá xa. Nó bộc lộ cách Churchill tìm tránh xung đột với Stalin bằng sự nhường chỗ có tính chọn lọc, cùng khả năng các cường quốc bàn về tương lai nước khác mà tiếng nói của người chịu hệ quả rất hạn chế. Câu hỏi đạo đức ấy vẫn nguyên vẹn khi loại bỏ huyền thoại về một hiệp ước chia châu Âu. Bài học quan trọng là kiểm tra khoảng cách giữa mong muốn, văn bản và quyền thực thi: những con số tưởng rất chính xác có thể che một thỏa thuận rất mơ hồ, còn sự mơ hồ ấy lại tạo ra hậu quả hết sức cụ thể cho con người.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Churchill gửi Roosevelt, 11/10/1944 — FRUS / U.S. Department of State
  2. Harriman gửi Roosevelt, 11/10/1944 — FRUS / U.S. Department of State
  3. Matthews gửi Hull, 16/10/1944 — FRUS / U.S. Department of State
  4. Geoffrey Roberts — Ideology, calculation, and improvisation: spheres of influence and Soviet foreign policy 1939–1945 — Review of International Studies 25 (1999), 655–673; Friedrich Ebert Stiftung repository
  5. Geoffrey Roberts — Beware Greek Gifts: The Churchill–Stalin Percentages Agreement of October 1944 — Anglo-Russian seminar, Foreign and Commonwealth Office, March 2002
  6. Geir Lundestad — East, West, North, South, chapter The Cold War in Europe 1945–1949 — SAGE — publisher chapter proof