CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 189
Churchill xử lý khủng hoảng Hy Lạp và Balkan như thế nào?
Churchill xử lý khủng hoảng Hy Lạp và Balkan bằng những lựa chọn khác nhau: hỗ trợ lực lượng có khả năng đánh Đức ở Nam Tư, tìm thỏa hiệp giữa Tito với chính phủ lưu vong, đồng thời dùng quân đội bảo vệ vị thế Anh tại Athens. Sự khác biệt ấy phản ánh cả hoàn cảnh quân sự lẫn lợi ích chính trị. Can thiệp giúp ông giữ được một số điểm tựa và thúc đẩy giải pháp nhiếp chính tại Hy Lạp, nhưng không tạo ra sự đồng thuận đủ mạnh để chấm dứt xung đột.

Churchill rời HMS Ajax để dự hội nghị trên bờ, Hy Lạp, 28/12/1944; Athens ở hậu cảnh theo hồ sơ IWM A 26925. Chuyến đi kết hợp sức ép quân sự và tìm thỏa hiệp chính trị trong khủng hoảng tháng 12.
Royal Navy official photographer / IWM A 26925 / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu. · Nguồn: Imperial War Museums, A 26925 / Wikimedia Commons · Public domain — expired UK Crown copyright (PD-UKGov)
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- Cuối năm 1943
- Anh chuyển hỗ trợ chủ yếu ở Nam Tư sang Partisan của Tito.
- Tháng 8/1944
- Churchill trao đổi với Tito và Šubašić tại Italy; tiếp tục tìm sắp xếp hợp tác.
- 26/9/1944
- Thỏa thuận Caserta đặt lực lượng kháng chiến Hy Lạp dưới quyền Scobie.
- 3–5/12/1944
- Bạo lực tại Athens chuyển thành giao tranh; Churchill chỉ thị giữ thủ đô bằng lực lượng quân sự.
- Cuối tháng 12/1944
- Churchill tới Athens; hội nghị không đạt hòa giải toàn diện nhưng thúc đẩy phương án nhiếp chính.
Một vùng chiến lược, nhiều cuộc tranh giành quyền lực
Đối với London, Balkan nối chiến tranh trên lục địa với an ninh phía đông Địa Trung Hải. Thất bại tại Hy Lạp năm 1941 không xóa bỏ mối quan tâm ấy. Tuy nhiên, tới giai đoạn quân Đức rút lui, câu hỏi đã thay đổi: ai có quyền quản lý đất nước sau giải phóng, ai nắm súng và chính phủ nào sẽ được Đồng minh công nhận? Câu trả lời của một thủ tướng ở London không tự động trở thành lựa chọn của những người vừa trải qua chiếm đóng.
Bởi vậy, cần phân biệt ba tầng quyền lực. Anh có quân đội, vận tải và quan hệ với các chính phủ lưu vong; Liên Xô có sức mạnh đang tiến vào Đông Âu; các phong trào địa phương có tổ chức, người ủng hộ và lực lượng vũ trang trên thực địa. Churchill phải làm việc với cả ba. Ông có thể gây sức ép lên một quốc vương phụ thuộc viện trợ, nhưng khó buộc một phong trào kiểm soát nông thôn từ bỏ vị thế chỉ bằng lời khuyên ngoại giao.
Nam Tư: vì sao một người chống cộng lại hỗ trợ Tito?
Tại Nam Tư, Anh ban đầu công nhận lực lượng Chetnik của Dragoljub Mihailović. Theo tổng thuật của National Army Museum, bằng chứng về sự hợp tác của các bộ phận Chetnik với phe Trục trong cuộc chiến chống Partisan góp phần dẫn tới việc Anh chuyển hỗ trợ sang Tito cuối năm 1943. Đây là thay đổi về đối tác quân sự. Gắn nhãn cộng sản cho Tito không trả lời được câu hỏi trước mắt: lực lượng nào đang gây sức ép hữu hiệu lên quân chiếm đóng?
Nhưng viện trợ cho Tito tạo một vấn đề khác. Thành công quân sự của Partisan cũng củng cố tham vọng tổ chức lại nhà nước Nam Tư. Churchill muốn thu được hiệu quả chống Đức mà vẫn giữ khoảng trống cho một dàn xếp chính trị với chính phủ lưu vong. Hai mục tiêu có thể hỗ trợ nhau trong ngắn hạn, rồi xung đột khi chiến tranh gần kết thúc. Viện trợ không biến người nhận thành một bộ máy chỉ biết thực hiện ý chí London.
Về chiến lược, sự lựa chọn đối tác ấy còn đặt ra vấn đề thời hạn. Trong chiến tranh, kết quả có thể được đo bằng việc đối phương phải giữ quân ở đâu và mất bao nhiêu khả năng cơ động. Sau chiến tranh, vấn đề chuyển sang ai được quyết định luật lệ. Một đồng minh hữu ích ở thước đo thứ nhất có thể trở thành đối thủ ở thước đo thứ hai. Churchill không thể xóa mâu thuẫn đó bằng việc tiếp tục gọi mọi hỗ trợ là quân sự. Nhưng ngừng viện trợ cũng có thể làm suy yếu sức ép lên Đức. Đây là một sự đánh đổi thực sự, không phải lựa chọn giữa một phương án hoàn hảo với một sai lầm hiển nhiên.
Caserta: thành quả thực dụng nhỏ hơn lời hứa lớn
Báo cáo của nhà ngoại giao Mỹ Robert Murphy ngày 16/8/1944 ghi Churchill hài lòng sau các cuộc trao đổi với Tito tại Italy. Tuy nhiên, kết quả cụ thể được mô tả chủ yếu là một sắp xếp về hải quân và tiếp tục thương lượng giữa Tito với Ivan Šubašić. Việc thống nhất cờ hiệu, nhân sự và quyền chỉ huy tác chiến có ích cho chiến tranh, song chưa tương đương với giải quyết tương lai chế độ.
Murphy nói rõ ông không dự những cuộc đàm phán Anh–Nam Tư. Vì thế, cảm nhận về mức độ hợp tác phải được đọc đúng vị trí của người báo cáo. Khoảng cách giữa sự hài lòng của Churchill và phạm vi kết quả thành văn là điểm đáng chú ý: nhà lãnh đạo có thể coi một cuộc gặp là tiến triển vì nó giữ đối thoại sống sót, trong khi mâu thuẫn quyền lực cốt lõi vẫn chưa được giải quyết. Nam Tư cho thấy giới hạn của phương pháp ghép các đối thủ vào cùng một công thức.
Đối chiếu tư liệu: [7]
Hy Lạp: danh nghĩa chính phủ gặp sức mạnh của kháng chiến
Tình hình Hy Lạp khác Nam Tư. Chính phủ lưu vong và nhà vua có quan hệ chặt với Anh; EAM là mặt trận kháng chiến do cộng sản lãnh đạo, với ELAS là lực lượng quân sự; EDES chống cộng nhưng không đơn giản là một tổ chức bảo hoàng. Phân biệt các lực lượng này giúp tránh biến cuộc khủng hoảng thành cuộc đấu chỉ có hai nhãn Anh và Liên Xô. Họ còn tranh chấp tính chính danh, ký ức chống chiếm đóng và tương lai quân đội quốc gia.
Thỏa thuận Caserta tháng 9/1944 đặt các lực lượng kháng chiến dưới quyền chỉ huy của Ronald Scobie. Nhưng chấp nhận một cơ chế chỉ huy lúc quân Đức rút không có nghĩa đã đồng ý mọi điều kiện giải giới sau đó. Ai phải nộp vũ khí trước, ai được giữ các đơn vị có tổ chức, ai bảo đảm an toàn cho người giải giới? Đó là những câu hỏi quyết định cán cân quyền lực. Khi thiếu lòng tin, một biện pháp được gọi là khôi phục trật tự có thể bị đối thủ nhìn như tước bỏ khả năng tự vệ.
Tháng 12/1944: Churchill lựa chọn cưỡng chế tại Athens
Cuộc biểu tình ngày 3/12 và việc cảnh sát nổ súng làm người biểu tình thiệt mạng đẩy khủng hoảng sang giao tranh. Các nguồn mô tả số nạn nhân và một số tình tiết khác nhau, nhưng đều cho thấy căng thẳng giải giới đã trở thành cuộc chiến giành thủ đô. Không nên dùng một giai thoại đơn lẻ để xác định toàn bộ trách nhiệm, cũng không thể xóa bỏ việc bạo lực nhà nước đối với đoàn biểu tình góp phần làm tình hình bùng nổ.
Điện báo Mỹ ngày 5/12 tường thuật chỉ thị của Churchill cho Scobie: tăng viện, giữ và khống chế Athens, đối phó các lực lượng EAM–ELAS đe dọa quyền lực đang được Anh bảo trợ. Ông chấp nhận cả khả năng đổ máu. Đây là quyết định can thiệp có chủ đích, vượt quá một nhiệm vụ cứu trợ hoặc quan sát trung lập. Quyền lực quân sự được dùng để tạo ra một tình thế thương lượng thuận lợi; cái giá là quân Anh trực tiếp trở thành một bên trong xung đột Hy Lạp.
Nhiếp chính: thỏa hiệp mà Churchill ban đầu cũng nghi ngại
Churchill không đi thẳng từ mệnh lệnh quân sự tới một phương án chính trị đã hoàn chỉnh. Trong điện gửi Roosevelt ngày 17/12, ông còn dè dặt trước đề nghị đặt Tổng giám mục Damaskinos làm nhiếp chính. Nhà vua phản đối; chính phủ Papandreou cũng có tính toán riêng; Churchill lo việc tập trung quyền lực vào một người có thể tạo thêm vấn đề. Văn bản cho thấy ông đang điều chỉnh lựa chọn giữa các thông tin và sức ép thay đổi, chứ không chỉ triển khai một kịch bản định sẵn.
Chuyến đi Athens dịp Giáng sinh mở ra hội nghị với các đại diện chính trị, gồm cả EAM. Theo nghiên cứu của Christos Bouris, thỏa thuận rộng hơn đã không đạt được, nhưng phương án nhiếp chính được chấp nhận. Churchill sau đó gây sức ép để George II đồng ý. Việc hoãn câu hỏi nhà vua trở về cho phép dựng một cầu nối tạm thời: những người chưa thống nhất về chế độ vẫn có thể thảo luận dưới một thẩm quyền khác. Giải pháp này xử lý một nút thắt quan trọng, chưa xử lý hết tranh chấp về quân đội và quyền lực.
Thỏa hiệp nhiếp chính đáng chú ý vì Churchill phải gây sức ép cả lên người mà Anh vốn bảo trợ. Điều này cho thấy bảo vệ ảnh hưởng không đồng nghĩa bảo vệ mọi yêu cầu của nhà vua. Khi sự trở lại của quốc vương có nguy cơ làm đối đầu trầm trọng hơn, trì hoãn vấn đề chế độ trở thành cách giảm bớt số tranh chấp phải giải quyết cùng lúc. Tuy nhiên, trì hoãn chỉ có giá trị nếu các bên tin quy trình về sau có thể công bằng. Nếu mỗi phe xem thời gian là cơ hội để tước quyền đối thủ, một cơ chế tạm thời sẽ trở thành chặng chuẩn bị cho xung đột tiếp theo.
Moscow tạo khoảng trống can thiệp, không điều khiển mọi người Hy Lạp
Báo cáo của Harriman ngày 11/10 cho biết Churchill tin ông đã có sự đồng ý của Stalin để Liên Xô tránh can thiệp gây rối tại Hy Lạp. Đó là một phần môi trường ngoại giao khiến London tự tin hành động. Nhưng báo cáo ghi nhận cách Churchill hiểu cuộc thương lượng; nó không chứng minh mọi quyết định tiếp theo của Stalin xuất phát từ một tờ giấy, càng không chứng minh EAM–ELAS chỉ là lực lượng nhận lệnh từ Moscow.
So sánh với Nam Tư làm rõ tính chọn lọc của chính sách. Churchill có thể hợp tác với một lực lượng cộng sản khi nó phù hợp mục tiêu quân sự, đồng thời chống khả năng một lực lượng cộng sản khác giành quyền tại địa bàn ông coi là thiết yếu. Lợi ích chiến lược, người nắm thực lực và khả năng huy động quân Anh đều quan trọng. Cách giải thích này có cơ sở hơn việc gán toàn bộ hành động cho một nguyên tắc ý thức hệ không thay đổi.
Giữ thủ đô khác với xây dựng hòa bình
Kết quả trước mắt là Anh giữ được vị thế tại Athens và một giải pháp nhiếp chính được hình thành. Tuy vậy, hội nghị cuối tháng 12 không chấm dứt ngay giao tranh; xung đột Hy Lạp tiếp tục phát triển qua những giai đoạn mới. Đánh giá Churchill chỉ bằng việc có ngăn một chính phủ cộng sản xuất hiện tại thủ đô hay không sẽ bỏ qua chi phí chính trị, sự chia rẽ và bạo lực mà người Hy Lạp phải chịu.
Có thể đặt câu hỏi liệu giải giới cân xứng hơn, bảo đảm an toàn đáng tin hơn hoặc một chính phủ có nền tảng rộng hơn có làm giảm đối đầu hay không. Đây là những hướng phân tích lựa chọn, không phải bằng chứng một phương án chắc chắn thành công. Các bên vừa có lợi ích riêng vừa sợ bị loại khỏi cuộc chơi. Hạn chế thật của Churchill nằm ở chỗ ông có công cụ áp đặt một số kết quả nhưng không có công cụ đơn giản để tạo lòng tin. Câu chuyện Balkan vì vậy đặt ra một vấn đề lâu dài của chiến lược: thắng một cuộc thử sức bằng quân đội chưa đủ để khiến những người thua chấp nhận trật tự chính trị mới.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Kirk gửi Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ, 5/12/1944 — FRUS / U.S. Department of State
- Churchill gửi Roosevelt về Hy Lạp, 17/12/1944 — FRUS / U.S. Department of State
- Christos Bouris — A Regency Fit for a King — International Churchill Society / Finest Hour 180
- The Greek Civil War, 1944–1949 — The National WWII Museum
- Harriman gửi Roosevelt, 11/10/1944 — FRUS / U.S. Department of State
- War in the Balkans, 1941–45 — National Army Museum
- Murphy gửi Bộ trưởng Ngoại giao, Caserta 16/8/1944 — FRUS / U.S. Department of State