BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 172

Mối quan hệ giữa Churchill và các thống chế Anh có gì căng thẳng?

Quan hệ giữa Churchill và những tướng lĩnh sau này mang quân hàm thống chế thường căng thẳng vì họ phải trả lời các câu hỏi khác nhau trong cùng một cuộc chiến. Thủ tướng cần hành động có kết quả để giữ liên minh, uy tín và quyền lực chính phủ; tư lệnh ngoài mặt trận cần quân được huấn luyện, trang bị hoạt động và kế hoạch có thể thi hành. Căng thẳng không chỉ đến từ tính cách. Các trường hợp Wavell, Auchinleck và Montgomery cho thấy thông tin, thời hạn, phân công trách nhiệm và quyền bổ nhiệm tác động trực tiếp tới quan hệ chỉ huy.

Churchill cùng Harold Alexander và Bernard Montgomery tại Western Desert

Churchill cùng tướng Harold Alexander và trung tướng Bernard Montgomery trong chuyến thăm Western Desert ngày 23/8/1942. Alexander đứng đầu Middle East Command; Montgomery chỉ huy Eighth Army, hai cấp chỉ huy khác nhau.

Martin (Sgt), No 1 Army Film and Photographic Unit / Imperial War Museums, E15905; Wikimedia Commons. Public domain (Crown copyright hết hạn). Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1940–1941
Wavell giành các thắng lợi trước Italy nhưng chịu áp lực từ nhiều nhiệm vụ ở Middle East.
1941
Sau các thất bại giải vây Tobruk, Auchinleck thay Wavell tại Middle East Command.
11/1941
Crusader được tiến hành sau quá trình chuẩn bị và trao đổi về tình trạng lực lượng.
7/1942
Auchinleck trực tiếp chỉ huy Eighth Army, chặn đà tiến của Trục tại First Alamein.
8/8/1942
Churchill gửi thư thông báo quyết định War Cabinet thay đổi tổ chức và chỉ huy Middle East.

Không phải mọi người trong câu chuyện đều đã là thống chế lúc ấy

Wavell, Auchinleck và Montgomery thường được giới thiệu bằng quân hàm cao nhất họ đạt được trong đời. Cách gọi thuận tiện ấy có thể che sự khác nhau giữa chức vụ vào từng thời điểm. Một tư lệnh Middle East Command chịu trách nhiệm về một chiến trường rộng, còn tư lệnh Eighth Army chỉ huy một tập đoàn quân bên trong khuôn khổ đó. Đặc biệt trong tháng 8/1942, phải phân biệt Alexander nhận Middle East Command với Montgomery nhận Eighth Army. Không thể kể cả hai cùng thay một chức vụ.

Churchill cũng không chỉ là một người quan sát dân sự đưa lời khuyên. Ông đồng thời làm thủ tướng và bộ trưởng Quốc phòng, có quyền và trách nhiệm tham gia những quyết định lớn về quân lực. Nhưng quyền lực ấy vận hành trong một chính phủ cùng hệ thống tham mưu, chứ không biến mọi ý kiến riêng thành mệnh lệnh đã được nội các thông qua. Muốn hiểu một cuộc tranh cãi, cần hỏi người nói đang kiến nghị, trao đổi hay truyền một quyết định có thẩm quyền, và người nhận phải báo cáo qua cấp nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [6]

Wavell thắng trận nhưng không được tự chọn mọi ưu tiên

Wavell giành những thắng lợi quan trọng trước quân Italy ở Bắc Phi và Đông Phi năm 1940–1941. National Army Museum nhấn mạnh khả năng nhận diện điểm yếu đối thủ và vai trò hậu cần trong cách ông tác chiến. Những kết quả ấy cho thấy căng thẳng với Churchill không thể được giải thích bằng công thức một thủ tướng năng động phải thúc một tướng chỉ biết phòng thủ. Wavell đã chứng minh ông có thể đánh tiến công, nhưng phải sử dụng lực lượng trong một hệ thống có nhiều mục tiêu cùng cạnh tranh.

Khi London muốn đưa quân sang Greece năm 1941, Wavell không tán thành việc làm giảm sức mạnh ở sa mạc nhưng vẫn chấp hành. Chính phủ cân nhắc nghĩa vụ và hệ quả ngoại giao; tư lệnh lo cơ hội trên chiến trường cùng khả năng ứng phó. Một quyết định có thể phục vụ mục tiêu chính trị và vẫn làm thế bố trí quân sự khó hơn. Nếu chỉ gọi Wavell thiếu quyết đoán, ta bỏ qua tác động của chính những nhiệm vụ mà cấp trên đã yêu cầu ông gánh thêm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Thất bại biến bất đồng thành câu hỏi về người chịu trách nhiệm

Khi Rommel phản công và các nỗ lực giải vây Tobruk không đạt mục tiêu, sự kiên nhẫn của Churchill giảm. Sau thất bại Battleaxe năm 1941, Wavell được thay bằng Auchinleck ở Middle East Command. Việc thay người có thể gửi thông điệp rằng chính phủ đang sửa một tình trạng không thể chấp nhận. Nhưng thay tư lệnh không tự bổ sung xe tăng, xóa đường tiếp vận dài hoặc hủy các cam kết ở những nơi khác. Một quyết định nhân sự cần được phân biệt với một giải pháp đầy đủ cho nguyên nhân thất bại.

Auchinleck không bắt đầu quan hệ với Churchill trong thế đối lập hoàn toàn. National Army Museum ghi nhận việc ông nhanh chóng đưa lực lượng từ India can thiệp ở Iraq năm 1941 từng được thủ tướng đánh giá tích cực. Điều này cho thấy uy tín có thể tăng hoặc giảm theo từng nhiệm vụ. Căng thẳng về sau không chứng minh hai người vốn không thể hợp tác từ đầu; nó phản ánh sự thay đổi của kỳ vọng khi Auchinleck chịu trách nhiệm một chiến trường mà chính phủ cần kết quả tiến công rõ ràng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

London cần kết quả sớm, tư lệnh cần biến lực lượng thành sức chiến đấu

Các giấy tờ Auchinleck do Timothy Bowman biên tập cho thấy những yêu cầu rất cụ thể nằm sau tranh luận về tốc độ. Trước Crusader, Auchinleck giải thích khó khăn huấn luyện một số đơn vị và độ tin cậy cơ khí của xe tăng. Churchill có lúc tiếp nhận những giải thích ấy và chia sẻ kỳ vọng vào cuộc tiến công. Không phải mọi thông điệp giữa họ đều là thúc ép hoặc bất mãn. Chất lượng giải trình ảnh hưởng tới việc một khoảng trì hoãn được coi là chuẩn bị cần thiết hay do dự không có lý do.

Đối với Churchill, chiến thắng còn tạo vị thế khi làm việc với Mỹ và Liên Xô. Với tư lệnh, ngày tấn công phải gắn với sức chiến đấu thực tế. Một đơn vị vừa cập cảng không ngay lập tức tương đương một đơn vị đã quen sa mạc và phối hợp được với lực lượng khác. Chính sự lệch nhau ấy làm các con số dễ gây tranh cãi. Thủ tướng thấy thêm quân và phương tiện trên báo cáo; người chỉ huy phải chứng minh có thể dùng chúng thành một lực lượng hoạt động thống nhất.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Tình báo và số xe tăng có thể làm bất đồng sâu hơn thay vì xóa nó

Trong phần giới thiệu bộ giấy tờ, Bowman đối chiếu việc Churchill sử dụng các nguồn tình báo đặc biệt với báo cáo từ chiến trường. Năm 1942, thủ tướng hỏi về chênh lệch giữa số xe tăng Đức mà ông biết với con số phía tư lệnh nêu. Ông có thể tiếp cận một số thông tin sớm hơn, trong khi người ngoài mặt trận nhận chậm hoặc còn phải kiểm chứng cách áp dụng. Có cùng hệ thống tình báo không có nghĩa mọi người nhận cùng dữ kiện vào cùng một thời điểm.

Hơn nữa, số lượng không tự giải thích hiệu quả tác chiến. Xe tăng hỏng, phương tiện sửa chữa, trạng thái đơn vị và khả năng phối hợp đều ảnh hưởng lực lượng có thể dùng. Đây là một suy luận về cách đọc báo cáo, không phải lời biện hộ rằng mọi ước tính của Auchinleck đều đúng. Tư lệnh vẫn chịu trách nhiệm giải trình thất bại. Nhưng muốn kiểm tra phán đoán của ông, chính phủ cần hỏi số liệu đo điều gì, thuộc thời điểm nào và có thể chuyển thành khả năng hành động tới đâu.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Auchinleck chặn đà tiến quân trước khi bị thay tháng 8/1942

Sau thất bại Gazala và mất Tobruk, Auchinleck thay Ritchie rồi trực tiếp nắm Eighth Army. Ông chặn đà tiến của Trục ở First Alamein tháng 7/1942. Chi tiết này rất quan trọng: không thể mô tả ông như người chưa từng ngăn được Rommel, rồi Montgomery tới cứu một mặt trận hoàn toàn vô chủ. Tình hình đã được ổn định trước lúc chuyển chỉ huy. Câu hỏi Churchill đặt ra không chỉ là ai có thể ngừng rút lui mà còn là ai sẽ đưa quân đội trở lại thế tiến công.

Bowman trình bày các đánh giá sử học khác nhau về Auchinleck, từ năng lực điều hành tới lựa chọn cấp dưới và tình trạng tinh thần binh sĩ. Không nên lấy kết quả thắng lợi sau này để kết luận mọi quyết định của người tiền nhiệm sai. Cũng không thể suy ra nếu Auchinleck được giữ lại thì chiến dịch tiếp theo chắc chắn thành công giống hệt. Tài liệu cho thấy ông có thành tích và có vấn đề cần giải quyết; đánh giá phải giữ cả hai mặt thay vì phân vai người bị oan tuyệt đối và người thay thế luôn đúng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Thư 8/8 cho thấy thay chỉ huy là một quyết định chính trị có hình thức cụ thể

Trong thư gửi Auchinleck từ Cairo ngày 8/8/1942, Churchill nhắc chính Auchinleck từng nêu khả năng được thay vào ngày 23/6 và gợi tên Alexander. Thư thừa nhận ông đã chặn đà thất thế, đồng thời thông báo War Cabinet quyết định đã đến lúc thay đổi. Nó đề nghị tách Iraq và Persia khỏi chiến trường Middle East hiện tại, giao Alexander Middle East Command, Montgomery Eighth Army và mời Auchinleck nhận quyền chỉ huy Iraq–Persia. Đây là những nội dung có thể kiểm tra trong văn kiện 237 của tuyển tập.

Bức thư không chứng minh toàn bộ quyết định đúng về quân sự. Nó chứng minh cách quyết định được trình bày và trách nhiệm được gán cho chính phủ tập thể, khác với câu chuyện Churchill tức giận rồi tự tay đuổi một người mà không có quy trình nào. Auchinleck được đề nghị một chức vụ khác cũng không xóa việc ông mất vị trí đang nắm. Phải tách phép lịch sự, mục đích điều hành và hệ quả quyền lực. Người gửi có thể ghi nhận thành tích trong cùng văn bản chấm dứt quyền chỉ huy hiện tại của người nhận.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Alexander và Montgomery không làm nhu cầu chuẩn bị biến mất

William Gott từng được chọn cho Eighth Army nhưng chết khi máy bay chở ông bị tấn công ngày 7/8/1942, theo chú thích trong tuyển tập Bowman. Sự kiện này nhắc rằng thay đổi nhân sự không luôn đi đúng một kế hoạch từ trước. Montgomery nhận quân đội còn cần huấn luyện, tái trang bị và củng cố tinh thần. National Army Museum ghi nhận những công việc ấy là một phần quan trọng trong giai đoạn ông chuẩn bị lực lượng ở Bắc Phi. Chiến thắng không đến chỉ nhờ thay tấm biển tên ở sở chỉ huy.

Alexander giữ cấp chỉ huy rộng hơn, còn Montgomery tập trung vào tập đoàn quân. Cách phân công ấy giúp nhìn rõ phạm vi trách nhiệm khi đánh giá một kết quả. Churchill có thể thúc đẩy mục tiêu và cung cấp hậu thuẫn; tư lệnh phải xác định cách chiến đấu. Không nên dùng những giai thoại về tự tin hoặc khó tính để thay phân tích tổ chức. Cũng không thể coi sự chuẩn bị của Montgomery là bằng chứng rằng mọi trì hoãn trước đó của Auchinleck đều vô lý: hoàn cảnh, quân lực và niềm tin giữa cấp trên với cấp dưới đã thay đổi.

Đối chiếu tư liệu: [6] [3] [5]

Bất đồng hữu ích khi nó buộc cả hai phía giải trình

Các trường hợp này cho thấy nguy cơ từ hai phía. Nếu người lãnh đạo chỉ nhìn mục tiêu chính trị mà bỏ qua điều kiện tác chiến, mệnh lệnh có thể đòi điều quân đội chưa làm được. Nếu tư lệnh chỉ trình bày khó khăn mà không cho thấy đường tới hành động, chính phủ có thể mất cơ hội và không biết phải giữ kỳ vọng ở đâu. Đây là phân tích rút ra từ những trao đổi cụ thể, không phải công thức đánh giá sẵn mọi cuộc cãi vã giữa Churchill và các tướng.

Sự căng thẳng không tự chứng minh một quan hệ thất bại; sự hòa thuận cũng không bảo đảm một chiến dịch đúng. Điều cần hỏi là thông tin có được chuyển đầy đủ, giới hạn có được giải thích và người có thẩm quyền có nhận trách nhiệm lựa chọn hay không. Churchill có thể là nguồn năng lượng thúc chiến tranh và đồng thời là người tạo áp lực quá mức. Các tướng có thể phản biện đúng một nguy cơ nhưng vẫn mắc sai lầm khác. Giữ những khả năng ấy cùng hiện diện mới giúp hiểu quyền lực thời chiến vận hành qua con người thực, thay vì qua những chân dung hoàn hảo được dựng sau chiến thắng.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1] [2] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Archibald Wavell: Britain’s first wartime victor — National Army Museum
  2. Claude Auchinleck — National Army Museum
  3. Timothy Bowman (ed.), The Military Papers of Field Marshal Sir Claude Auchinleck, Volume I: 1940–42 (2021), bản pre-print — Army Records Society/The Boydell Press; Kent Academic Repository
  4. Allen Packwood & Stuart Roberts, How Churchill Waged War — University of Cambridge; Churchill Archives Centre
  5. Churchill, War Situation, Hạ viện 21/9/1943, vol 392 cc 69–170 — UK Parliament, Historic Hansard
  6. Bernard Law Montgomery: Unbeatable and unbearable — National Army Museum