BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 163

Churchill thuyết phục nội các tiếp tục chiến đấu tháng 5/1940 ra sao?

Churchill giữ được quyết định tiếp tục chiến đấu cuối tháng 5/1940 bằng cách kết hợp lập luận về độc lập với việc duy trì liên minh cầm quyền. Ông chống đề nghị nhờ Mussolini hòa giải, nhưng không thắng chỉ nhờ một diễn văn. Sự chuyển dịch của Chamberlain, thái độ của các bộ trưởng Công đảng và phản hồi từ Italy đều quan trọng. Thỏa thuận đạt được là không chủ động tìm hòa giải trong hoàn cảnh ấy; điều đó khác với một cam kết rằng chính phủ sẽ không bao giờ xem xét bất cứ điều kiện hòa bình nào.

Winston Churchill ngồi tại bàn trong phòng nội các ở số 10 Downing Street năm 1940

Churchill tại phòng nội các, số 10 Downing Street, năm 1940; ảnh Cecil Beaton, hồ sơ IWM MH 26392. Đây là chân dung công vụ, không phải ảnh chụp phiên tranh luận ngày 28/5.

Tác giả/cơ quan: Cecil Beaton, nhiếp ảnh gia công vụ Ministry of Information. Cecil Beaton / Ministry of Information / Imperial War Museums, MH 26392; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-scan (PD-UKGov), Crown copyright hết hạn trên toàn thế giới

Những mốc cần đặt cạnh nhau

10/5/1940
Churchill trở thành thủ tướng và thành lập chính phủ liên minh.
13/5/1940
Danh sách Nội các Chiến tranh năm người được công bố tại Hạ viện.
26–27/5/1940
Tranh luận về trung gian Italy diễn ra trong lúc tình thế Đồng minh ở Pháp xấu đi.
27/5/1940
Phillips báo cáo phản hồi tiêu cực của Italy đối với nỗ lực vận động qua Roosevelt.
28/5/1940
Nội các thống nhất không thực hiện bước tiếp cận Mussolini theo đề nghị hiện tại của Pháp.

Một thủ tướng mới chưa có quyền lực tuyệt đối

Ngày 13 tháng 5, danh sách chính phủ công bố tại Hạ viện xác nhận Nội các Chiến tranh gồm năm người: Churchill, Neville Chamberlain, Lord Halifax, Clement Attlee và Arthur Greenwood. Thủ tướng đồng thời giữ chức bộ trưởng Quốc phòng. Chamberlain vẫn ở trung tâm chính quyền với chức chủ tịch Hội đồng Cơ mật; Halifax tiếp tục phụ trách ngoại giao. Hai đại diện Công đảng mang vào chính phủ nền tảng chính trị mà nội các Bảo thủ cũ thiếu. Đây là cơ chế cùng quyết định chiến tranh, không phải một nhóm cố vấn chỉ chờ Churchill ra lệnh.

Chamberlain còn lãnh đạo Đảng Bảo thủ, lực lượng lớn nhất tại Hạ viện. Vì vậy, chức thủ tướng chưa đủ bảo đảm Churchill có thể bỏ qua ông hoặc Halifax. Một cuộc chia rẽ công khai giữa các nhân vật chủ chốt sẽ đặt vấn đề liệu liên minh mới thành lập có đủ sức lãnh đạo đất nước. Muốn chống phương án hòa giải, Churchill đồng thời phải ngăn bất đồng biến thành khủng hoảng chính phủ. Thế khó này giải thích vì sao tranh luận kéo dài qua nhiều phiên họp, thay vì kết thúc bằng một mệnh lệnh đầu tiên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Halifax đặt câu hỏi mà tình thế quân sự khiến người ta phải nghe

Từ ngày 26 đến 28 tháng 5, quân Đồng minh ở phía bắc nước Pháp bị dồn vào tình thế nguy hiểm; cuộc triệt thoái Dunkirk mới bắt đầu. Các bộ trưởng chưa thể biết bao nhiêu binh sĩ sẽ về được Anh, càng không thể dựa vào thành công của trận chiến trên không còn ở phía trước. Trong hoàn cảnh đó, ngoại trưởng Halifax muốn thăm dò khả năng Italy làm trung gian. Ông lo chờ đợi sẽ làm quân lực và vị thế thương lượng suy giảm thêm, nhất là nếu Pháp rời cuộc chiến.

Mục tiêu Halifax nêu là giữ độc lập và những lợi ích thiết yếu của Anh. Ông không đề nghị chấp nhận vô điều kiện bất cứ yêu sách nào của Hitler. Lập luận của ông có sức nặng vì nó đánh vào trách nhiệm tránh một thảm họa có thể lớn hơn: nếu có thể hỏi điều kiện rồi từ chối, tại sao phải bỏ qua? Churchill phải trả lời chi phí của chính quá trình thăm dò, chứ không thể chỉ khẳng định đối thủ hèn nhát. Một phương án chưa có bảo đảm vẫn có thể hấp dẫn khi phương án đang theo đuổi cũng đầy rủi ro.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Churchill biến câu hỏi hòa bình thành câu hỏi về quyền tự quyết

Trong trao đổi ngày 27 tháng 5, Halifax đặt tình huống Hitler đưa ra điều kiện sau khi quân đội Pháp sụp đổ. Bản chép biên bản được Museum of the Prime Minister công bố cho thấy Churchill phân biệt hai việc: ông không muốn cùng Pháp chủ động xin điều kiện, nhưng sẵn sàng xem xét một đề nghị nếu được thông báo nội dung. Khác biệt ấy rất quan trọng. Ông phản đối một bước đi cụ thể trong tương quan hiện tại, chứ chưa đóng mọi khả năng ngoại giao bằng một nguyên tắc trừu tượng.

Đòn thuyết phục chính là đặt quyền tự quyết sau hòa bình lên trước lời hứa chấm dứt giao tranh. Nếu Đức đủ sức ép Anh giới hạn tái vũ trang hoặc làm suy yếu khả năng tự vệ, một thỏa thuận có thể giữ danh nghĩa độc lập mà làm mất nền tảng của nó. Churchill còn cho rằng đưa chính phủ vào tiến trình hòa giải lúc đang thất thế sẽ tạo áp lực phải nhượng bộ tiếp. Đây là dự báo của ông về hành vi đối phương, không phải bản điều kiện Hitler đã ký sẵn và chuyển tới London.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Chamberlain tạo chiếc cầu để nội các không phải chọn hai cực

Chamberlain không chuyển ngay từ người ủng hộ đàm phán thành người bác bỏ mọi hòa bình. Ông coi việc xem xét những điều kiện thực sự bảo vệ độc lập là hợp lý, nhưng dần kết luận rằng một cuộc tiếp cận Mussolini theo đề nghị của Pháp lúc đó khó mang lại kết quả chấp nhận được. Ông cũng không muốn cách trả lời của Anh tạo cớ để Pháp ngừng chiến đấu. Lập trường này cho phép giữ hai điều cùng lúc: tiếp tục kháng cự ngay bây giờ và không tuyên bố ngoại giao bị cấm vĩnh viễn.

Chính khoảng giữa ấy giúp hình thành đồng thuận. Những người chưa tin Anh có thể giành chiến thắng cuối cùng vẫn có thể đồng ý rằng chủ động tìm hòa giải tại thời điểm này là quá sớm. Với Churchill, đạt được quyết định cần thiết quan trọng hơn buộc mọi đồng nghiệp tiếp nhận toàn bộ niềm tin của mình. Sử gia Hong Seong-Gon, trong phần tóm tắt nghiên cứu năm 2019, nhấn mạnh vai trò dẫn dắt của Chamberlain hơn cách kể truyền thống tập trung vào Churchill. Đó là một cách diễn giải đáng đối chiếu, không phải kết luận duy nhất của giới sử học.

Đối chiếu tư liệu: [3] [5]

Công đảng và các bộ trưởng khác làm thay đổi phép tính liên minh

Attlee và Greenwood không nên bị biến thành hai lá phiếu mặc định, đã thống nhất mọi chi tiết ngay từ đầu. Các phát biểu trong hồ sơ cho thấy họ cũng cân nhắc tình thế và nguy cơ. Tuy nhiên, sự hiện diện của họ khiến vấn đề không thể chỉ được giải quyết trong mạng lưới Bảo thủ của Chamberlain và Halifax. Một thủ tướng liên minh phải duy trì sự hợp tác của những người có nguồn ủng hộ chính trị riêng. Bộ trưởng Không quân Archibald Sinclair, thuộc Đảng Tự do, cũng tham gia thảo luận dù không thuộc nhóm năm thành viên thường trực.

Điểm Churchill có thể khai thác là tiếp tục chiến đấu vẫn là chính sách đang tồn tại. Halifax muốn thay đổi hướng đi nên phải giải thích một cơ chế hòa giải chưa có điều kiện cụ thể. Christopher Hill phân tích lợi thế của thủ tướng trong việc định hình câu hỏi và đặt gánh nặng chứng minh lên người đề xuất chuyển hướng. Cách nhìn thể chế này bổ sung cho câu chuyện về khí chất cá nhân: sự cương quyết có hiệu lực vì người nói đang nắm vị trí điều phối chính phủ và có khả năng tập hợp đồng nghiệp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Giữ Halifax trong chính phủ quan trọng hơn làm ông mất mặt

Ngày 27 tháng 5, bất đồng gay gắt đến mức Halifax nói tới khả năng hai người phải chia đường. Những ghi chép đương thời của Halifax và Alexander Cadogan, được Hill đối chiếu, cho thấy nguy cơ từ chức là có thật. Churchill sau đó tìm cách hòa dịu trao đổi riêng. Không có cơ sở để dựng lại nguyên văn một cuộc đối thoại bí mật giải quyết tất cả; điều thấy được là bất đồng chưa dẫn đến sự ra đi của ngoại trưởng. Halifax tiếp tục tham gia quyết định tập thể.

Đó là một phần mưu lược chính trị đáng chú ý. Nếu cuộc tranh luận bị đẩy thành lựa chọn giữa trung thành và phản bội, Halifax khó rút khỏi phương án của mình mà không mất uy tín. Giữ quan hệ làm việc giúp ông có đường chấp nhận quyết định chung. Churchill có thể cứng rắn về chính sách mà vẫn giảm đối đầu cá nhân. Không thể chứng minh một cuộc trò chuyện riêng tự nó cứu chính phủ, nhưng việc không xảy ra từ chức đã giúp tránh một cuộc khủng hoảng thứ hai ngay giữa khủng hoảng quân sự.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Cuộc gặp nội các rộng hơn: hậu thuẫn chính trị, không phải lá phiếu thần kỳ

Chiều 28 tháng 5, trong khoảng gián đoạn phiên họp của Nội các Chiến tranh, Churchill trao đổi với các bộ trưởng ngoài nhóm năm người. Sự ủng hộ tiếp tục chiến đấu từ cuộc gặp này củng cố vị trí của ông khi trở lại bàn họp. Nhưng cần tách lớp chứng cứ: báo cáo của Churchill với đồng nghiệp, nhật ký của Hugh Dalton và hồi ký Churchill viết sau chiến tranh không phải cùng một loại văn bản. Chúng hỗ trợ việc xác nhận sự đồng thuận, trong khi mức độ nhiệt liệt và từng lời phát biểu cần được đọc thận trọng.

Bởi vậy, không nên kể rằng Churchill bước vào phòng, đọc một bài diễn văn được ghi âm đầy đủ rồi lập tức thắng một cuộc bỏ phiếu ba chống hai. Hồ sơ cho thấy quá trình thương lượng quan điểm và xây dựng đồng thuận qua các phiên họp. Các bộ trưởng rộng hơn cũng không thay thế quyền quyết định chính thức của Nội các Chiến tranh. Giá trị của cuộc gặp nằm ở thông điệp chính trị: tiếp tục kháng cự có chỗ dựa trong chính phủ lớn hơn, khiến một cuộc chia rẽ để tìm hòa giải càng khó trở thành lựa chọn ít tốn kém.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Một quyết định được củng cố bằng tin tức, không chỉ bằng lời nói

Nỗ lực nhờ Roosevelt vận động Mussolini giữ Italy ngoài chiến tranh đem lại phản hồi tiêu cực. Điện của đại sứ Mỹ William Phillips ngày 27 tháng 5 ghi lời Ciano và câu trả lời được Mussolini xác nhận: Italy giữ quyền hành động và không muốn bước vào thương lượng theo hướng được đề nghị. Văn kiện này không phải câu trả lời trực tiếp của Hitler về hòa bình Anh–Đức. Tuy nhiên, nó làm yếu đi hy vọng rằng Rome sẽ là một trung gian sẵn sàng giúp Đồng minh thoát khỏi thế khó mà không đòi trả giá lớn.

Đến cuối ngày 28, chính phủ thống nhất không cùng Pháp thực hiện bước tiếp cận Mussolini vào lúc đó. Thông điệp trả lời Reynaud vẫn để ngỏ khả năng xem xét trong hoàn cảnh khác. Churchill đã giành được điều cần cho những ngày kế tiếp: một chính phủ tiếp tục chiến tranh và chưa vỡ vì bất đồng. Điều này quan trọng ngay cả trước khi biết kết quả Dunkirk. Sự thành công của cuộc triệt thoái sau đó củng cố khả năng kháng cự; nó không thể được dùng làm thông tin mà nội các đã nắm chắc trong lúc tranh luận.

Đối chiếu tư liệu: [2] [7]

Thắng cuộc tranh luận không có nghĩa mọi dự đoán đều đúng

Lựa chọn tiếp tục chiến đấu mở đường cho Anh duy trì một trung tâm kháng cự quan trọng, nhưng những người quyết định chưa biết liên minh chiến thắng năm 1945 sẽ hình thành thế nào. Lập luận của Churchill rằng tiếp tục chiến đấu sẽ không đem lại điều kiện tệ hơn vẫn chứa một rủi ro lớn. Nếu lực lượng phòng thủ bị đánh bại, dân thường và quân đội có thể phải chịu tổn thất nặng hơn trước khi thương lượng. Halifax đặt câu hỏi có thật về cái giá ấy, dù phương án ông đề xuất cũng không có bảo đảm thực thi.

Điều nổi bật trong ba ngày cuối tháng 5 là Churchill kết nối được ý chí, cơ chế chính phủ và một lựa chọn có thể hành động ngay. Ông không cần biến mọi người thành bản sao của mình; ông cần Chamberlain, Công đảng và cả ngoại trưởng bất đồng cùng duy trì quyết định chung. Thuyết phục thành công ở đây vừa là làm rõ nguy cơ mất độc lập, vừa là tạo một công thức mà những người có mức độ lạc quan khác nhau vẫn có thể chấp nhận. Đó là nền móng chính trị của việc chiến đấu tiếp.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. War Cabinet — danh sách chính phủ, 13 May 1940 — UK Parliament / Hansard
  2. The Cabinet Crisis, May 1940 — các đoạn chép biên bản CAB 65/13 và điện gửi Reynaud — Museum of the Prime Minister
  3. Christopher Hill, To continue alone? May–July 1940, trong Cabinet Decisions on Foreign Policy, tr. 146–187 — Cambridge University Press
  4. John H. Maurer, Winston Churchill and the Finest Hour: Looking Back 80 Years — Foreign Policy Research Institute
  5. Hong Seong-Gon, Churchill and a Negotiated Peace in late May 1940, Horizons of History 61 (2019), tr. 109–150 — tóm tắt công khai — Institute of Historical Research, Seoul National University / Korea Citation Index
  6. Vernon Bogdanor, Britain in the 20th Century: The Road to War — Gresham College
  7. Phillips to the Secretary of State, Rome, 27 May 1940, FRUS 1940, Volume II, document 828 — US Department of State / Office of the Historian