CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 161
Churchill vượt qua thất bại chính trị để trở thành thủ tướng 1940 thế nào?
Churchill trở thành thủ tướng ngày 10/5/1940 vì kinh nghiệm và lập trường chống Hitler của ông gặp đúng một cuộc khủng hoảng về khả năng lập chính phủ. Chamberlain không còn đủ điều kiện tập hợp liên minh rộng rãi; Halifax rút khỏi khả năng kế nhiệm; Công đảng chấp nhận tham gia một chính phủ mới. Những thất bại cũ của Churchill không biến mất. Chúng được cân lại trước nhu cầu lãnh đạo chiến tranh, khiến một nhân vật từng bị nghi ngờ trở thành lựa chọn khả thi nhất trong số những người có thể nhận trách nhiệm.

Churchill, khi còn là First Lord of the Admiralty, trao đổi với Gort tại Château de Couroy gần Avesnes, Pháp, ngày 5/11/1939; Henry Pownall đứng bên phải. Ảnh IWM O 190 minh họa giai đoạn ông trở lại chính phủ trước khi làm thủ tướng.
Keating (Lt), War Office official photographer / Imperial War Museums, O 190; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, O 190; Wikimedia Commons · Public domain — PD-scan (PD-UKGov), Crown copyright hết hạn trên toàn thế giới
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1915
- Thất bại Dardanelles–Gallipoli làm Churchill mất vị trí tại Bộ Hải quân và tổn hại uy tín.
- 1917
- Churchill trở lại chính phủ, phụ trách sản xuất vũ khí.
- 3/9/1939
- Chamberlain bổ nhiệm Churchill làm First Lord of the Admiralty.
- 7–8/5/1940
- Tranh luận Na Uy làm bộc lộ khủng hoảng niềm tin với Chamberlain.
- 10/5/1940
- Churchill được giao thành lập chính phủ.
- 13/5/1940
- Hạ viện hoan nghênh chính phủ mới với kết quả 381–0.
Gallipoli để lại vết thương chính trị mà năm 1940 chưa xóa hết
Năm 1915, chiến dịch Dardanelles và Gallipoli thất bại làm tổn hại nghiêm trọng uy tín Churchill. Với chức First Lord of the Admiralty, ông đã thúc đẩy phương án sử dụng sức mạnh hải quân chống Đế quốc Ottoman. Trách nhiệm của một chiến dịch liên quân phức tạp không thuộc riêng một người, nhưng sự gắn bó nổi bật với kế hoạch khiến Churchill trở thành mục tiêu chỉ trích. Ông mất vị trí tại Bộ Hải quân, rồi rời chính phủ và phục vụ trên mặt trận phía tây. Đây là thất bại có hậu quả thực, không phải một thử thách nhỏ được thêm vào tiểu sử để tô đậm chiến thắng sau này.
Vết thương ấy tạo một vấn đề kéo dài: liệu năng lượng và trí tưởng tượng của Churchill sẽ đem lại sáng kiến cần thiết hay một cuộc phiêu lưu mới? Đến năm 1940, nhiều người vẫn lo ông quá liều lĩnh. Vì thế, không thể giải thích việc bổ nhiệm bằng câu chuyện mọi người cuối cùng nhận ra ông luôn đúng. Năng lực ra quyết định phải được đánh giá lại trong hoàn cảnh mới, còn ký ức về sai lầm vẫn tham gia phép tính. Sự trở lại của ông đòi hỏi một cơ hội thể chế, bên cạnh nỗ lực phục hồi danh tiếng.
Sự nghiệp đứt đoạn cũng để lại kinh nghiệm có thể sử dụng
Churchill không ở ngoài quyền lực suốt từ Gallipoli đến Thế chiến II. Ông trở lại chính phủ năm 1917, phụ trách sản xuất vũ khí, rồi tiếp tục giữ những chức vụ quan trọng. Giai đoạn làm bộ trưởng Tài chính từ năm 1924 đến 1929 cho ông kinh nghiệm điều hành và tranh luận ở trung tâm nhà nước. Bản thân việc từng nắm nhiều bộ không chứng minh mọi chính sách đều thành công. Nó giải thích vì sao, khi cần tìm người lãnh đạo chiến tranh, ông có kiến thức về cách vận hành chính quyền mà một người chỉ nổi tiếng nhờ diễn văn chưa chắc có.
Những lần chuyển đảng và bất đồng cũng khiến ông khó được tin cậy như một người kế nhiệm tự nhiên của giới lãnh đạo Bảo thủ. Việc rời Đảng Bảo thủ sang Đảng Tự do năm 1904, rồi trở lại hàng ngũ Bảo thủ, góp phần tạo hình ảnh độc lập nhưng khó đoán. Cùng một đặc điểm có thể vừa là gánh nặng vừa thành tài sản: người không hoàn toàn gắn với đường lối đang thất bại dễ nêu phương án khác, nhưng cũng phải thuyết phục đồng nghiệp rằng mình có thể duy trì một chính phủ ổn định.
Những cảnh báo về Hitler tạo uy tín, nhưng không đem lại đa số ngay
Trong phần lớn thập niên 1930, Churchill không giữ ghế bộ trưởng. Ông cảnh báo về sức mạnh Đức Quốc xã và thúc đẩy tái vũ trang. Khi Hitler tiếp tục mở rộng sau Munich và quân Đức chiếm các vùng đất Séc tháng 3/1939, những cảnh báo ấy có thêm sức nặng. Điều thay đổi không chỉ là một lời tiên đoán trở thành đúng. Nó làm cho sự khác biệt giữa ông và các nhân vật gắn với chính sách trước chiến tranh trở nên có ý nghĩa chính trị trong một cuộc chiến đang xấu đi.
Tuy vậy, vị thế chống Hitler không tự động xóa mọi tranh cãi khác. Sự ủng hộ Edward VIII trong khủng hoảng thoái vị đã từng khiến Churchill bị xem là xa rời cảm nhận chung tại Nghị viện. Có người đánh giá cao cảnh báo quốc phòng nhưng vẫn không muốn ông làm thủ tướng. Một nhân vật có thể đúng về mối đe dọa lớn mà chưa được chấp nhận làm người điều phối các đảng. Bước chuyển từ tiếng nói cảnh báo sang lãnh đạo hành pháp vì vậy còn phụ thuộc vào quan hệ, chức vụ và sự thay đổi của những phương án cạnh tranh.
Trở lại Bộ Hải quân năm 1939 đưa ông vào nơi có thể hành động
Ngày 3/9/1939, khi Anh tuyên chiến với Đức, Chamberlain đưa Churchill trở lại chức First Lord of the Admiralty. Từ đó ông không còn chỉ yêu cầu chính phủ làm khác. Ông phải xử lý công việc, tham gia chính sách chiến tranh và chịu trách nhiệm về kết quả. Điều này cho phép đồng nghiệp quan sát một Churchill trong bộ máy, thay vì chỉ dựa vào danh tiếng của người chỉ trích. Nguồn trưng bày của Library of Congress về thư gửi Chamberlain tháng 10/1939 cho thấy thái độ thúc giục hành động trong giai đoạn chiến tranh trên bộ còn tương đối yên ắng.
Nhưng vị trí ấy cũng tạo rủi ro. Churchill tham gia chỉ đạo chính sách và hoạt động liên quan Na Uy; ông không thể được coi là người vô can đứng ngoài thất bại. Điều đáng giải thích là tại sao thất bại ấy làm Chamberlain mất chức trong khi Churchill vẫn có thể kế nhiệm. Câu trả lời nằm ở cách cuộc tranh luận chính trị phân bố trách nhiệm: các nghị sĩ ngày càng xem vấn đề là phương pháp lãnh đạo toàn chính phủ và nhu cầu lập liên minh mới, dù trách nhiệm tác chiến của Churchill vẫn là một chủ đề có thể bị chất vấn.
Cuộc khủng hoảng thay đổi tiêu chuẩn lựa chọn thủ tướng
Sau tranh luận Na Uy ngày 7–8/5, Chamberlain vẫn thắng cuộc chia phiếu tại Hạ viện. Tuy nhiên, mức ủng hộ giảm mạnh cho thấy cách điều hành chiến tranh đã làm mất niềm tin ngay trong hàng ngũ chính phủ. Một cuộc cải tổ nhỏ khó giải quyết nhu cầu tập hợp cả Công đảng và Đảng Tự do. Khi Labour không tham gia chính phủ do Chamberlain đứng đầu, câu hỏi không còn chỉ là ông có đủ phiếu để tồn tại qua một tối hay không. Đó là liệu ông có thể lập chính phủ cần thiết cho cuộc chiến tiếp theo.
Hoàn cảnh này làm ưu điểm của Churchill được đánh giá theo một thước đo khác. Những người từng nghi ông quá quyết liệt nay phải cân nhắc liệu sự quyết liệt ấy có phù hợp với tình thế hơn tính liên tục của lãnh đạo cũ. Đồng thời, ông là nhân vật có thể làm việc với các lực lượng ngoài Bảo thủ. Sự lựa chọn vẫn diễn ra trong giới lãnh đạo và thiết chế hiện có, không qua một cuộc bầu cử thủ tướng trực tiếp. Nhưng nó cần một nền tảng nghị viện và liên đảng rộng hơn sự hậu thuẫn của một nhóm bạn chính trị.
Halifax rút lui mở ra cơ hội, không chứng minh Churchill vốn là lựa chọn duy nhất
Ngoại trưởng Halifax là một khả năng kế nhiệm nghiêm túc, được nhiều người trong giới Bảo thủ coi là thích hợp. Việc ông rút khỏi khả năng nhận chức loại bỏ một phương án lớn cạnh tranh với Churchill. Các tường thuật nhấn mạnh những yếu tố khác nhau: vị trí ở Thượng viện làm việc lãnh đạo tại Hạ viện khó hơn, sự tự đánh giá khả năng điều hành chiến tranh, và quan hệ làm việc có thể có với Churchill. Không nên rút tất cả về một động cơ tâm lý đơn giản hoặc dựng một cuộc đối thoại nguyên văn từ hồi tưởng.
Điểm chắc chắn về kết quả là Halifax không trở thành thủ tướng và tiếp tục làm ngoại trưởng trong chính phủ mới. Sự sắp xếp này giúp Churchill sử dụng kinh nghiệm của người vốn có thể thay mình, thay vì biến việc kế nhiệm thành thanh toán đối thủ. Nó cũng cho thấy quyền lực mới mang tính thương lượng. Churchill không nhận một bộ máy hoàn toàn thuộc phe mình; ông nhận trách nhiệm đứng đầu một liên minh có những đồng nghiệp đủ uy tín và cơ sở chính trị để tranh luận với ông về các lựa chọn sống còn.
Chamberlain rời ghế thủ tướng nhưng vẫn giữ chìa khóa quan trọng
Ngày 10/5, Chamberlain từ chức thủ tướng và Churchill được nhà vua giao thành lập chính phủ. Nhưng Chamberlain vẫn lãnh đạo Đảng Bảo thủ, giữ sự trung thành của nhiều nghị sĩ và tham gia Nội các Chiến tranh. Stuart Ball nhấn mạnh sự khác biệt giữa hai chức vụ thường bị kể nhập làm một. Churchill chưa trở thành người nắm trọn đảng chỉ vì đã đến số 10 Downing Street. Muốn chính phủ làm việc, ông cần những người vừa ủng hộ Chamberlain chấp nhận một lãnh đạo mới.
Việc giữ Chamberlain ở trung tâm liên minh có giá trị thực tế: nó giúp nối bộ máy cũ với chính sách chiến tranh mới và giảm nguy cơ phe Bảo thủ chia rẽ ngay khi quân Đức tiến công phía tây. Công đảng cũng nhận các vị trí quan trọng, khiến thành lập chính phủ thành một cuộc chia sẻ trách nhiệm. Người từng bị đánh giá là khó hòa hợp phải chứng minh mình biết kết hợp những người có lịch sử bất đồng. Năng lực tập hợp ấy quan trọng đối với việc lên nắm quyền không kém uy tín chống Hitler.
Hạ viện công nhận chính phủ mới mà không xóa hết những dè dặt
Ngày 13/5, Churchill trình bày trước Hạ viện một chính phủ được xây dựng trên cơ sở rộng và xin sự tín nhiệm. Nghị quyết hoan nghênh chính phủ mới được thông qua với 381 phiếu thuận, không có phiếu chống trong kết quả chính thức. Đó là chứng cứ rõ hơn một giai thoại về khoảnh khắc cả quốc gia bỗng đồng lòng. Tuy nhiên, các bài phát biểu cùng ngày vẫn cho thấy những người tiếc việc Chamberlain ra đi hoặc lo sự hợp tác giữa các lực lượng trước đó đối lập.
Churchill không hứa một thắng lợi dễ dàng để đổi lấy việc chấp nhận mình. Ông nêu viễn cảnh chịu đựng lâu dài và mục tiêu chiến thắng. Lời nói có sức nặng vì được đặt trong một hành động thể chế: công bố sắp xếp nhân sự và yêu cầu Nghị viện nhận trách nhiệm ủng hộ. Ngược lại, tín nhiệm ban đầu cũng không bảo đảm mọi quyết định sau đó đều đúng. Thủ tướng vẫn phải duy trì chính phủ qua thất bại ở Pháp, tranh luận hòa giải và nguy cơ cuộc chiến lan tới chính đảo quốc.
Đối chiếu tư liệu: [5]
Sự trở lại là kết quả của hoàn cảnh và lựa chọn, không phải định mệnh
Một cách giải thích chỉ nhấn mạnh tài năng sẽ bỏ qua việc Churchill cần Chamberlain rời ghế, Halifax không nhận chức và Labour sẵn sàng tham gia. Một cách giải thích chỉ nhấn mạnh tình cờ lại bỏ qua kinh nghiệm mà ông đã tích lũy cùng lập trường khiến mình khác các lựa chọn khác. Những điều kiện ấy kết hợp mới đưa ông tới chức thủ tướng. Không thể biết một chính phủ khác chắc chắn sẽ đi theo con đường nào; suy luận phản thực tế cần giữ sự bất định thay vì coi chiến thắng sau này đã có sẵn trong ngày bổ nhiệm.
Churchill vượt qua quá khứ thất bại bằng việc trở lại công việc thực tế, giữ một lập trường có giá trị khi mối đe dọa đổi khác và chấp nhận xây dựng liên minh rộng. Tháng 5/1940 không phải lúc hồ sơ cũ được xóa sạch. Đó là lúc người ta quyết định sử dụng những năng lực của ông bất chấp rủi ro đã biết. Chính phủ mới được hình thành vì một nhóm người và thiết chế cùng chọn trao cơ hội ấy; những thử thách ngay sau đó mới quyết định Churchill sử dụng nó ra sao.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The Politician, Churchill and the Great Republic — Library of Congress
- The Gallipoli Campaign — triển lãm Churchill tại Nghị viện — UK Parliament
- Stuart Ball, Neville Chamberlain, trong British Conservative Leaders (2015), tr. 211–236 — bản tác giả — University of Leicester / Biteback Publishing
- Stuart Ball, Two days in the Commons Chamber that took Churchill to No.10: the Norway Debate of May 1940 — Hansard Society
- His Majesty’s Government, HC Deb 13 May 1940, vol. 360, cc. 1501–1525 — UK Parliament / Hansard
- John H. Maurer, Winston Churchill and the Finest Hour: Looking Back 80 Years — Foreign Policy Research Institute
- The Finest Hour, Churchill and the Great Republic — Library of Congress