CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 164
Nghị viện Anh có vai trò gì trong việc hình thành chính phủ thời chiến?
Nghị viện Anh giúp hình thành chính phủ thời chiến bằng cách làm rõ giới hạn tín nhiệm đối với Chamberlain, tạo sức ép cho một liên minh rộng hơn và công nhận chính phủ Churchill sau khi được thành lập. Hạ viện không trực tiếp bầu từng bộ trưởng, cũng không biến mất khi chiến tranh trở nên nguy hiểm. Hồ sơ tháng 5/1940 cho thấy hai chuyển động cùng tồn tại: trao khả năng hành động nhanh hơn cho hành pháp và tiếp tục yêu cầu bộ trưởng giải thích, chịu chất vấn về cách sử dụng quyền lực.

Tòa nhà Nghị viện và Big Ben nhìn từ cầu Westminster trong Thế chiến II, với bóng phòng không phía sau. Ảnh công vụ Ministry of Information, IWM TR 1114; hồ sơ chỉ ghi khoảng 1939–1945.
Ministry of Information official photographer, chưa rõ cá nhân / Imperial War Museums, TR 1114; Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, TR 1114; Wikimedia Commons · Public domain — PD-scan (PD-UKGov), Crown copyright hết hạn trên toàn thế giới
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 7–8/5/1940
- Tranh luận Na Uy biến thành phép thử chính trị đối với chính phủ Chamberlain.
- 10/5/1940
- Churchill nhận sự ủy nhiệm thành lập chính phủ.
- 13/5/1940
- Churchill trình bày chính phủ mới; Hạ viện thông qua nghị quyết hoan nghênh với kết quả 381–0.
- 22/5/1940
- Hạ viện đẩy nhanh thủ tục và tranh luận về mở rộng quyền khẩn cấp, bao gồm giám sát các quy định cụ thể.
Thay thủ tướng qua tín nhiệm khác với một cuộc bầu cử trực tiếp
Ngày 13/5/1940, Churchill nói với Hạ viện rằng ông đã nhận sự ủy nhiệm của nhà vua để thành lập chính phủ vào tối thứ Sáu trước đó. Sau khi hoàn tất những vị trí quan trọng, ông đề nghị các nghị sĩ công nhận bước đi ấy và bày tỏ tín nhiệm. Trình tự này cho thấy một phân biệt cần thiết: nhà vua giao việc thành lập chính phủ, còn khả năng chính phủ lãnh đạo dựa vào quan hệ với Nghị viện. Các nghị sĩ không họp để bầu Churchill như trong một cuộc bầu cử tổng thống.
Tuy nhiên, không bầu trực tiếp không có nghĩa Hạ viện chỉ làm nghi lễ. Một thủ tướng không thể thực hiện chương trình chiến tranh nếu không duy trì được sự ủng hộ cần thiết đối với chính phủ, kinh phí và các biện pháp huy động. Tín nhiệm vì thế là một nguồn quyền lực liên tục, không phải tờ giấy được trao một lần rồi có thể bỏ quên. Trong khủng hoảng năm 1940, sự thay đổi của chính phủ diễn ra bên trong cấu trúc nghị viện hiện có; không cần chờ một cuộc tổng tuyển cử mới để xác định ai có thể đứng đầu hành pháp.
Một thủ tục bình thường có thể trở thành phép thử lãnh đạo
Tranh luận Na Uy ngày 7–8/5 được tổ chức trên kiến nghị cho Hạ viện nghỉ họp. Nhưng khi Công đảng quyết định yêu cầu chia phiếu và các bên coi kết quả là thử thách tín nhiệm, một thủ tục thông thường trở thành công cụ gây sức ép chính trị. Hansard ghi chính phủ thắng 281–200. Việc Chamberlain rời chức sau đó không phải hậu quả tự động của một thất bại bỏ phiếu; nó xuất phát từ thông điệp về mức độ rạn nứt của sự ủng hộ, trong tình thế đòi hỏi khả năng tập hợp lớn hơn.
Nghị viện ở đây thực hiện chức năng mà một báo cáo quân sự không thay thế được: bộc lộ công khai liệu các đại diện chính trị còn sẵn lòng trao quyền lãnh đạo cho cùng người hay không. Người phản đối có thể đồng ý cần tiếp tục chiến tranh nhưng muốn một chính phủ khác tiến hành nó. Vì vậy, chỉ trích thủ tướng không nhất thiết đồng nghĩa phản đối nỗ lực chiến tranh. Sự phân biệt ấy cho phép thay lãnh đạo mà vẫn giữ tính liên tục của mục tiêu chung, thay vì coi mọi bất đồng là hành động làm suy yếu quốc gia.
Liên minh được tạo trong thương lượng giữa các đảng và đưa ra trước Hạ viện
Chamberlain còn nhiều người trung thành, nhưng Công đảng không chấp nhận tham gia chính phủ dưới quyền ông. Quyết định đó không xuất phát từ một điều khoản buộc mọi chính phủ thời chiến phải có tất cả các đảng lớn. Nó là lựa chọn chính trị trong hoàn cảnh cần huy động nguồn lực và sự chấp nhận rộng rãi hơn. Quốc hội cung cấp tương quan đại diện; các tổ chức đảng thương lượng ai sẽ tham gia và dưới sự lãnh đạo nào. Một chính phủ có đa số số học vẫn có thể thiếu nền tảng hợp tác mà người đương thời coi là cần thiết.
Ngày 13/5, đại diện Công đảng Lees-Smith giải thích tại Hạ viện rằng đảng đã quyết định nhận trách nhiệm tham gia tái tổ chức chính phủ. Ông cũng thông báo hội nghị đảng tại Bournemouth phê chuẩn quyết định của ban chấp hành. Chi tiết ấy cho thấy liên minh không chỉ là thỏa thuận giữa vài cá nhân trong một căn phòng. Các lãnh đạo cần mang theo sự chấp nhận từ tổ chức mình đại diện. Chính phủ mới vì vậy kết nối nhiều tầng chính danh: bổ nhiệm của nhà vua, hợp tác giữa các đảng và sự hậu thuẫn được biểu lộ tại Hạ viện.
381 phiếu thuận không xóa những mục tiêu chính trị khác nhau
Nghị quyết hoan nghênh chính phủ mới ngày 13/5 được thông qua với 381 phiếu thuận, không có phiếu chống trong kết quả Hansard. Nhưng đọc các phát biểu cùng ngày cho thấy đoàn kết không đồng nghĩa mọi người nhìn quá khứ hoặc tương lai giống nhau. Có nghị sĩ còn cho rằng Chamberlain nên tiếp tục lãnh đạo một chính phủ cải tổ. Những người khác chấp nhận liên minh vì mối đe dọa chung, đồng thời lo kinh nghiệm các chính phủ liên minh trước đó gây bất lợi cho quyền lợi lao động.
Nghị sĩ Tinker, chẳng hạn, bày tỏ ủng hộ đánh bại Hitler nhưng nhắc rằng những cải cách xã hội cần thiết không được quên đi. Colfox tiếc việc thay thủ tướng nhưng sẵn sàng hỗ trợ chính phủ mà Chamberlain đang tham gia. Các phát biểu này quan trọng vì chúng cho thấy sự tín nhiệm được hình thành giữa những mục tiêu khác nhau, chứ không dựa vào sự đồng nhất tuyệt đối. Chính phủ có thể tiến hành chiến tranh khi các thành viên chấp nhận đặt một nhiệm vụ chung lên trước trong thời điểm ấy, trong khi vẫn giữ khả năng thương lượng về chính sách khác.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Nội các Chiến tranh nhỏ, nhưng nguồn thẩm quyền không chỉ nằm trong căn phòng ấy
Churchill thông báo thành lập Nội các Chiến tranh gồm năm người để điều phối những quyết định trọng yếu. Nhóm nhỏ có thể thảo luận nhanh và thường xuyên trong lúc tình thế quân sự thay đổi từng ngày. Nhưng nó khác với toàn bộ chính phủ, và càng không đồng nhất với Nghị viện. Những bộ trưởng ngoài nhóm này vẫn điều hành các lĩnh vực lớn; Hạ viện tiếp tục là nơi chính phủ giải trình và tìm sự hậu thuẫn. Tập trung đầu mối quyết định không tự xóa các mối quan hệ quyền lực còn lại.
Sự hiện diện của Chamberlain, Attlee và Greenwood trong nhóm lãnh đạo còn mang ý nghĩa đại diện. Churchill không chỉ cần người biết xử lý chiến tranh; ông cần những đồng nghiệp có thể kết nối với nguồn ủng hộ chính trị khác nhau. Khi tranh luận về hướng đi, các thành viên không đơn thuần là cấp dưới trong một cơ quan hành chính. Họ là những nhân vật có vị trí đảng phái và uy tín riêng. Điều đó tạo ra khó khăn cho thủ tướng, nhưng cũng giúp quyết định được chấp nhận rộng hơn một ý muốn cá nhân.
Ngày 22/5: tốc độ hành động trở thành một yêu cầu nghị viện
Khi nguy cơ quân sự tăng lên, Attlee đề nghị Hạ viện cho phép một dự luật mở rộng quyền khẩn cấp được xem xét qua các giai đoạn ngay trong ngày. Kiến nghị về thủ tục nhấn mạnh huy động con người và tài sản cho nhu cầu cộng đồng. Các nghị sĩ ủng hộ việc đẩy nhanh công việc vì họ nhìn thấy nguy hiểm của chậm trễ. Nghị viện không chỉ có thể gây trở ngại cho hành pháp; nó còn có thể cung cấp con đường hợp pháp và chính trị để nhà nước hành động quyết liệt hơn.
Nhưng phải tách quyết định rút ngắn thủ tục với việc đồng ý mọi điều khoản hay mọi cách thực thi sau đó. Maxton không ngăn kiến nghị thủ tục, đồng thời giữ quyền phát biểu về nội dung dự luật. Chủ tịch Hạ viện cũng phân biệt rõ việc đang thảo luận thủ tục với thảo luận lần đọc thứ hai. Những chi tiết tưởng nhỏ này phản ánh một logic quan trọng: khẩn cấp có thể thay đổi tốc độ, còn quyền nêu ý kiến và trách nhiệm xét nội dung vẫn cần được bảo lưu. Nhanh không tự đồng nghĩa không còn phân biệt các bước quyết định.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Trao quyền rộng cho chính phủ vẫn đi kèm câu hỏi ai kiểm soát việc sử dụng
Trong phần giải thích dự luật, Attlee trình bày cơ chế cho phép đặt con người, dịch vụ và tài sản vào phục vụ nhu cầu chiến tranh thông qua các quy định quốc phòng. Đó là quyền huy động sâu rộng, ảnh hưởng lao động, doanh nghiệp và đời sống thường ngày. Ông nhấn mạnh đây là một đạo luật trao thẩm quyền, còn nội dung thực tế sẽ nằm trong những quy định cụ thể. Nhờ vậy, cuộc tranh luận chuyển từ một khẩu hiệu chung về hy sinh sang câu hỏi những mệnh lệnh nào có thể được ban ra và theo cơ chế nào.
Lees-Smith hỏi các quy định có được trình Nghị viện và có thể xử lý bằng thủ tục nào. Attlee trả lời rằng chúng sẽ được trình và có thể bị yêu cầu hủy. Sir Percy Harris trước đó cũng nhấn mạnh nhiệm vụ giám sát quyền khẩn cấp được sử dụng công bằng. Những lời khẳng định này không chứng minh mọi người dân sau đó đều được bảo vệ đầy đủ trong thực tiễn. Chúng chứng minh chính phủ không tuyên bố rằng chiến tranh khiến Nghị viện mất tư cách hỏi về cách quyền lực được dùng.
Bất đồng về quyền tự do vẫn xuất hiện giữa lúc nhiều người muốn đoàn kết
Maxton lo chính phủ nói rất rõ về việc điều động lao động nhưng ít cụ thể hơn về tài sản; ông muốn xem các quy định có hạn chế tự do quá mức hay không. Herbert Williams, từ một vị trí khác, cảnh báo rằng mệnh lệnh thực tế thường do người phục vụ dưới quyền bộ trưởng thực hiện, và những người đó có thể quyết định thiếu khôn ngoan. Đây là hai kiểu phê phán khác nhau: một bên chú ý phân phối nghĩa vụ và quyền lợi, bên kia chú ý nguy cơ bộ máy hành chính sử dụng quyền lớn không hiệu quả.
Cả hai giúp thấy giới hạn của hình ảnh một quốc gia hoàn toàn im lặng trước chính phủ trong thời chiến. Tính chính danh của quyền khẩn cấp không chỉ dựa vào mối nguy từ bên ngoài; nó còn phụ thuộc cảm nhận rằng nghĩa vụ được phân bổ có thể chấp nhận và sai lầm có thể bị chất vấn. Khi Nghị viện giữ khả năng nêu trường hợp cụ thể, bộ trưởng phải duy trì một mối liên hệ với hậu quả của chính sách. Đây là công việc khác với chỉ huy một trận đánh, nhưng cần thiết để xã hội tiếp tục hợp tác lâu dài.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Vai trò quyết định là làm cho quyền lực có nền tảng và có nơi phải trả lời
Tháng 5/1940 cho thấy Nghị viện góp phần thay người đứng đầu, xác nhận liên minh mới và mở rộng khả năng huy động của nhà nước. Các chức năng ấy không mâu thuẫn với nhau. Một chính phủ được tin cậy hơn có thể nhận quyền rộng hơn; chính quyền rộng hơn lại làm trách nhiệm giám sát trở nên cấp thiết. Nếu chỉ kể rằng Hạ viện đưa Churchill lên rồi trao toàn quyền, ta sẽ bỏ qua quá trình thương lượng và những giới hạn mà các nghị sĩ vẫn nêu ra công khai.
Sự hình thành chính phủ thời chiến vì vậy không phải một khoảnh khắc dân chủ nhường chỗ hoàn toàn cho cá nhân xuất chúng. Nó là nỗ lực kết hợp lãnh đạo tập trung với nguồn ủng hộ đủ rộng và các kênh giải trình còn hoạt động. Cơ chế ấy không bảo đảm không có sai lầm hay tổn hại quyền tự do. Nhưng nó giúp hiểu vì sao Churchill phải thuyết phục đồng nghiệp, các đảng và Hạ viện ngay cả lúc nguy cơ lớn nhất: năng lực ra lệnh cần nền tảng hợp tác để mệnh lệnh có thể được thực hiện.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- His Majesty’s Government, HC Deb 13 May 1940, vol. 360, cc. 1501–1525 — UK Parliament / Hansard
- Conduct of the War, HC Deb 8 May 1940, vol. 360, cc. 1251–1366 — UK Parliament / Hansard
- Business of the House (Emergency), HC Deb 22 May 1940, vol. 361, cc. 147–154 — UK Parliament / Hansard
- Emergency Powers (Defence) Bill, HC Deb 22 May 1940, vol. 361, cc. 154–185 — UK Parliament / Hansard
- Stuart Ball, Neville Chamberlain, trong British Conservative Leaders (2015), tr. 211–236 — bản tác giả — University of Leicester / Biteback Publishing
- Stuart Ball, Two days in the Commons Chamber that took Churchill to No.10: the Norway Debate of May 1940 — Hansard Society