BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 197

Churchill và Clement Attlee: Sự tiếp nối quyền lực giữa thời chiến

Churchill và Attlee bảo đảm sự tiếp nối quyền lực bằng năm năm cùng điều hành chính phủ liên hiệp, rồi chuyển giao chức thủ tướng theo kết quả bầu cử năm 1945. Attlee không đột nhiên xuất hiện khi chiến tranh sắp kết thúc: ông đã chủ trì nhiều công việc thay Churchill, tham gia quyết định chiến tranh và điều phối hậu phương. Tuy nhiên, làm người phó không tạo quyền kế vị tự động. Hiểu quan hệ này phải tách chức danh, quyền làm việc thực tế và căn cứ chính trị để thành lập một chính phủ mới.

Clement Attlee, Harry Truman và Joseph Stalin tại Potsdam ngày 1 tháng 8 năm 1945

Clement Attlee, Harry Truman và Joseph Stalin tại Potsdam, ngày 1/8/1945. Attlee đã thay Churchill làm thủ tướng ngày 26/7 và trở lại hội nghị ngày 28/7; bức ảnh thể hiện giai đoạn sau chuyển giao, không phải cuộc họp liên hiệp trước tháng 5/1945.

Không rõ người chụp; tác phẩm nhân viên chính phủ liên bang Mỹ / NARA198704; Harry S. Truman Library; public domain; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: NARA198704; Harry S. Truman Library · Public domain — U.S. federal government work

Những mốc cần đặt cạnh nhau

Tháng 5/1940
Attlee cùng Công đảng tham gia chính phủ liên hiệp Churchill.
Tháng 2/1942
Danh xưng phó thủ tướng của Attlee được công khai, kèm nhiệm vụ Dominions Secretary.
Tháng 9/1943
Attlee trở thành Lord President và chủ trì ủy ban điều phối công việc trong nước.
17–28/7/1945
Attlee dự Potsdam cùng Churchill, nhận chức thủ tướng 26/7 và trở lại hội nghị 28/7.

Tháng 5/1940: hợp tác được xây bằng điều kiện chính trị

Chính phủ Churchill ra đời trong khủng hoảng quân sự và khủng hoảng lòng tin với Neville Chamberlain. Công đảng chấp nhận tham gia một chính phủ rộng rãi nhưng không muốn tiếp tục dưới Chamberlain. Attlee vì vậy mang vào liên hiệp một nguồn thẩm quyền riêng: ông là lãnh đạo của một đảng có tổ chức, nghị sĩ và cơ sở xã hội. Ông không đơn thuần là cộng sự được Churchill lựa chọn vì tính tình dễ làm việc.

Trong bài phát biểu ngày 13/5, Churchill trình bày một chính phủ gồm những lực lượng trước đó thuộc cả phía cầm quyền lẫn đối lập. Lees-Smith, thay mặt Công đảng, giải thích rằng tham gia chính phủ là nhận trách nhiệm thay vì đứng ngoài chỉ trích. Sự thống nhất ấy có mục đích đánh bại Đức, nhưng không làm các đảng biến mất. Liên hiệp tồn tại nhờ những tổ chức tiếp tục chấp nhận hợp tác và chia sẻ trách nhiệm.

Đây là nền tảng cho sức mạnh của Attlee. Một người chỉ có địa vị do thủ tướng ban cho dễ mất ảnh hưởng khi thủ tướng đổi ý; người đứng đầu một thành phần thiết yếu của liên hiệp có khả năng thương lượng khác hẳn. Tuy nhiên, khả năng ấy không đồng nghĩa quyền phủ quyết tuyệt đối. Attlee còn phải giữ đảng mình gắn với chính phủ trong khi các thành viên bất đồng về chính sách, cải cách và thời điểm trở lại cạnh tranh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Người phó từ thực tế công việc đến danh xưng công khai

Nghiên cứu lưu trữ của Stephen Thornton phân biệt việc Attlee làm người phó trong thực tế từ thời kỳ đầu liên hiệp với việc công khai gọi ông là Deputy Prime Minister vào tháng 2/1942. Không nên đem chức danh được thừa nhận sau này gắn nguyên vẹn vào mọi cuộc họp năm 1940. Vai trò hình thành qua nhiệm vụ, thói quen làm việc, cách các đồng nghiệp nhìn nhận và những tuyên bố của Churchill, thay vì một văn bản duy nhất quy định toàn bộ quyền hạn.

Ngày 24/2/1942, Churchill nói trước Hạ viện rằng lãnh đạo Công đảng hành động như phó thủ tướng trong mọi việc và đồng thời phụ trách Dominions Office. Cách công bố ấy có sức nặng chính trị: người dân biết ai sẽ thay mặt thủ tướng trong nhiều tình huống. Nhưng Thornton chỉ ra việc dùng danh xưng không tạo một cơ chế hiến định tương đương chức phó tổng thống Mỹ. Không có quy tắc tự động đưa Attlee lên làm thủ tướng nếu Churchill rời chức.

Phân biệt đó giải thích tại sao một người có thể có ảnh hưởng rất lớn mà quyền hạn trên giấy vẫn không rõ ràng. Nó cũng tránh cách kể Attlee được Churchill chuẩn bị làm người thừa kế. Hai người thuộc hai đảng cạnh tranh; việc để một bộ trưởng điều hành thay trong chiến tranh không phải cam kết trao chức đứng đầu chính phủ cho đảng của ông. Năng lực thay mặt và quyền thành lập chính phủ là hai vấn đề khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Giữ nội các nhỏ bằng cách giải quyết công việc ở nơi khác

Chiến tranh tạo một khối lượng quyết định khổng lồ: lao động, lương, giá, thực phẩm, phòng thủ dân sự và sản xuất đều liên quan tới nhau. Nếu nội các chiến tranh phải trực tiếp xử lý mọi xung đột giữa các bộ, những cuộc họp về chiến lược sẽ bị chìm trong việc thường nhật. Lord President’s Committee giúp giải quyết phần lớn công việc dân sự và chỉ đưa những bất đồng lớn hoặc câu hỏi đặc biệt quan trọng lên cấp trên.

Churchill mô tả cơ quan này tháng 2/1942 như một nội các gần song song về việc trong nước. Cần giữ đúng niên đại: lúc đó Attlee chưa phải người chủ trì với tư cách Lord President. Ông tham gia quá trình xây dựng và hoạt động của hệ thống, rồi nắm vai trò chủ trì từ tháng 9/1943. Viết ông điều hành ủy ban này suốt toàn bộ cuộc chiến sẽ xóa vai trò trước đó của Chamberlain và John Anderson.

Giá trị của điều phối nằm ở việc buộc các bộ đối diện đánh đổi chung. Một yêu cầu tăng nhân lực có thể tốt cho sản xuất vũ khí nhưng làm thiếu người trong vận tải hoặc nông nghiệp; tăng lương tại một ngành tác động tới giá và nhu cầu ở nơi khác. Người chủ trì không cần tự thay chuyên gia mỗi bộ. Họ phải xác định xung đột, ép lựa chọn trở nên rõ và bảo đảm quyết định được thực hiện trong cùng một khuôn khổ.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Thay mặt Churchill không có nghĩa bắt chước Churchill

Churchill thường xuyên ra nước ngoài dự hội nghị hoặc gặp đồng minh. Trong những thời gian đó, Attlee chủ trì nội các chiến tranh, tham gia cơ chế quốc phòng và xử lý công việc nghị viện. Ông cũng phải thông báo tin xấu, trong đó có sự thất thủ Tobruk. Vì thế, coi ông chỉ là người quản lý phúc lợi ở hậu phương sẽ thu hẹp quá mức vị trí thực tế. Hậu phương, quân sự và quyền chịu trách nhiệm trước Hạ viện không có ranh giới hoàn toàn tách biệt.

Các ghi chép được Thornton đối chiếu cho thấy những người cùng thời đánh giá phong cách hai người rất khác nhau. Attlee thường được ghi nhận là ngắn gọn và tập trung; nhưng không phải ai cũng xem sự ít lời là đầy đủ cho lãnh đạo. Hồi ký về các cuộc họp nhanh còn có thể bị đối chiếu với nhật ký phàn nàn họp chậm. Những quan sát ấy giúp hiểu trải nghiệm của người tham dự, không phải một phép đo khách quan ai thông minh hơn.

Sự khác biệt có thể mang lại lợi ích cho chính phủ nếu mỗi người làm rõ phần việc cần thiết. Churchill thúc đẩy chiến lược, liên minh và ý chí kháng chiến; Attlee giúp hệ thống vận hành khi thủ tướng vắng mặt hoặc dành sự chú ý cho mặt trận khác. Nhưng cách chia việc này chỉ có ý nghĩa khi giữ được trao đổi thông tin. Một chính phủ không thể để người phát biểu nhận hết công trạng còn người điều phối phải chịu mọi hậu quả của quyết định chung.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Một liên hiệp có tranh luận, không phải hai triều đình riêng

Attlee còn làm việc với những nhân vật như Anthony Eden, vốn có nền tảng đảng phái khác ông. Thornton cho thấy quan hệ giữa họ không chỉ là cuộc đua xem ai đứng thứ hai sau Churchill. Họ có thể hợp tác để điều chỉnh hoặc ngăn những đề xuất mà họ cho là thiếu thận trọng. Cơ chế này làm rõ một đặc điểm của quyền lực liên hiệp: ảnh hưởng không chỉ nằm trong cuộc gặp giữa thủ tướng với từng bộ trưởng mà còn trong quan hệ ngang giữa các đồng nghiệp.

Bản thân Churchill nhấn mạnh năm 1942 rằng các thành viên nội các chiến tranh chịu trách nhiệm tập thể và cá nhân về chính sách quốc gia. Do đó, không thể coi Attlee không liên quan đến những quyết định gây tranh cãi chỉ vì Churchill là gương mặt nổi bật. Ngược lại, trách nhiệm tập thể cũng không cho phép nói mọi thành viên có cùng mức thông tin, cùng ý kiến hoặc cùng khả năng tác động ở mọi thời điểm. Cần lần theo từng hồ sơ cụ thể.

Hợp tác thành công không xóa động cơ chính trị. Các lãnh đạo Công đảng muốn duy trì quyền ảnh hưởng, chuẩn bị tái thiết và giữ sự tín nhiệm của đảng; Churchill muốn một chính phủ đủ sức chiến đấu và thương lượng quốc tế. Những mục tiêu giao nhau đủ để liên hiệp hoạt động, nhưng không tạo đồng thuận vĩnh viễn. Sự bền vững trong chiến tranh đến từ khả năng xử lý khác biệt, thay vì từ việc khác biệt không tồn tại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Năm 1945: kết thúc liên hiệp không phải đứt gãy nhà nước

Khi Đức bị đánh bại, Churchill muốn tiếp tục liên hiệp trong lúc chiến tranh với Nhật và những tranh chấp hậu chiến chưa kết thúc. Crowcroft đặt mong muốn này trong lo ngại về sức mạnh Liên Xô và nhu cầu giữ một đội ngũ có kinh nghiệm. Nhưng Công đảng chọn trở lại tranh cử. Sự lựa chọn đó đặt giới hạn cho lý lẽ rằng tình hình quốc tế khó khăn luôn đủ để duy trì mãi cơ cấu cầm quyền khẩn cấp.

Tuyên ngôn Công đảng viện dẫn đóng góp thời chiến của các bộ trưởng để làm cơ sở cho chương trình thời bình riêng. Nó không nhận mình là một chính phủ Churchill tiếp tục dưới tên khác. Cử tri có quyền chọn thay đổi ưu tiên kinh tế và xã hội. Trong khi đó, việc kết thúc liên hiệp không làm công chức, bộ máy quân sự hay hồ sơ ngoại giao tự động ngừng hoạt động. Chuyển giao chính trị có thể diễn ra cùng với tính liên tục của hành chính.

Attlee nhận chức thủ tướng ngày 26/7 sau thắng lợi bầu cử, không phải do chức phó thời chiến tự phát huy một quyền kế vị. Kinh nghiệm năm năm giúp ông có kiến thức và quan hệ cần thiết để tiếp nhận công việc; đa số nghị viện mới là căn cứ để lập chính phủ Công đảng. Câu chuyện có hai lớp bổ sung nhau: năng lực được tích lũy trong hợp tác và tính chính danh được xác lập qua cạnh tranh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5] [6]

Potsdam đặt sự chuyển giao ngay trước mắt các đồng minh

Thông cáo Potsdam ghi rõ Attlee đã có mặt cùng Churchill khi hội nghị bắt đầu ngày 17/7. Sau chín cuộc họp tới ngày 25, hội nghị tạm ngừng trong lúc kết quả bầu cử Anh được công bố. Attlee trở lại ngày 28/7 với tư cách thủ tướng, cùng ngoại trưởng mới Ernest Bevin. Không nên nhầm ngày nhận chức 26/7 với ngày ông trở lại bàn hội nghị. Đây là một chuyển giao có những bước và thời điểm xác định.

Việc Attlee tham dự giai đoạn đầu giúp người sắp đứng đầu chính phủ không phải tiếp cận mọi vấn đề từ đầu. Tuy vậy, có mặt không có nghĩa ông đã đồng tác giả riêng của từng lập trường Churchill, cũng không bảo đảm toàn bộ chính sách giữ nguyên. Đồng minh phải làm việc với chính phủ mới; chính phủ mới phải nhận trách nhiệm với những việc còn dang dở. Tính liên tục là điều kiện cho thương lượng, không phải sự đóng băng mọi lựa chọn.

Quan hệ Churchill–Attlee vì vậy đáng chú ý hơn mô hình một người hùng trao đuốc cho một người kế tục lặng lẽ. Họ cùng xây một cơ chế đủ sức huy động xã hội, duy trì quyết định và chịu chất vấn trong chiến tranh, rồi trở lại làm đối thủ trước cử tri. Sự tiếp nối bền vững nằm ở chỗ quyền lực có thể thay chủ mà công việc quốc gia vẫn tiếp tục, còn những người từng hợp tác không đánh mất quyền đề nghị một con đường khác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. His Majesty’s Government, 13/5/1940: phát biểu Churchill và đáp lời của Lees-Smith — UK Parliament
  2. Stephen Thornton, The brace of the Cabinet: the legacy of Clement Attlee as deputy prime minister, 2024, bản tác giả — Contemporary British History; Cardiff University
  3. Ministerial Changes, 24/2/1942: phân công nội các và cơ chế chỉ đạo chiến tranh — UK Parliament
  4. Robert Crowcroft, Peering into the future: British Conservative leaders and the problem of national renewal, 1942–5, 2017 — Historical Research; University of Edinburgh repository
  5. Report on the Tripartite Conference of Berlin, 2/8/1945: phần mở đầu về đoàn Anh và thời điểm chuyển giao — Office of the Historian, US Department of State
  6. Let Us Face the Future, 1945: các trích đoạn tuyên ngôn Công đảng — Labour Party; bản chép Hanover College