BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 196

Vì sao Churchill thất cử năm 1945 dù vừa giành chiến thắng?

Churchill mất chức thủ tướng năm 1945 vì cử tri trao đa số ghế Hạ viện cho Công đảng, không phải vì ông thua tại đơn vị bầu cử của mình. Ông vẫn thắng ghế Woodford. Nghịch lý chiến thắng quân sự đi cùng thất bại chính trị xuất hiện khi người dân phân biệt người lãnh đạo cuộc chiến với đảng mà họ tin sẽ giải quyết việc làm, nhà ở và an sinh sau chiến tranh. Hào quang cá nhân không xóa được ký ức về những năm 1930 hoặc thay thế một chương trình tương lai đáng tin.

Hai nữ y tá bỏ phiếu ở bệnh viện Italian Hospital tại Holborn trong tổng tuyển cử Anh năm 1945

Hai nữ y tá bỏ phiếu tại Italian Hospital, Queen Square, Holborn, ngày 5/7/1945. Ảnh Ministry of Information, IWM D25101, cho thấy cuộc bầu cử quyết định chính phủ tiếp theo; không thể suy ra họ bỏ phiếu cho đảng nào.

Nhiếp ảnh gia Photo Division, Ministry of Information; không rõ cá nhân / Imperial War Museums, D25101; Ministry of Information Official Collection; Wikimedia Commons; Public domain — UK Government photograph, Crown copyright expired. Thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Imperial War Museums, D25101; Ministry of Information Official Collection; Wikimedia Commons · Public domain — UK Government photograph, Crown copyright expired

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1940–1945
Công đảng tham gia chính phủ liên hiệp và tích lũy kinh nghiệm điều hành.
1942
Báo cáo Beveridge thúc đẩy thảo luận về an sinh sau chiến tranh.
Tháng 5/1945
Liên hiệp tan rã; Churchill lập chính phủ tạm quyền trước bầu cử.
5 và 26/7/1945
Bỏ phiếu chính ngày 5/7; kết quả 26/7 đưa Công đảng lên cầm quyền, Churchill vẫn thắng Woodford.

Cuộc bầu cử không phải lễ trao phần thưởng

Ngày bỏ phiếu chính là 5/7/1945; kết quả công bố ngày 26/7 sau thời gian chờ xử lý phiếu của quân nhân ở xa và những bố trí bỏ phiếu khác. Chiến tranh tại châu Âu đã kết thúc nhưng Nhật chưa đầu hàng. Công đảng giành 393 ghế với khoảng 48% phiếu, đủ tạo chính phủ đa số. Những thống kê ghế của phe Bảo thủ khác nhau tùy việc gộp các nhóm đồng minh; điều cốt yếu không thay đổi là họ mất quyền thành lập chính phủ.

Trong chế độ nghị viện, người dân bầu nghị sĩ, còn khả năng cầm quyền phụ thuộc tương quan tại Hạ viện. Vì vậy, cách nói Churchill thất cử cần được hiểu là thất bại của chính phủ do ông lãnh đạo. Cử tri Woodford vẫn chọn ông làm nghị sĩ. Sự phân biệt này giúp tránh một câu chuyện quá đơn giản, trong đó cả nước đột ngột quay lưng với một cá nhân ngay sau khi tung hô ông.

Một lá phiếu cũng không chỉ trả lời ai đã làm tốt trong quá khứ. Nó quyết định ai được giao nguồn lực và quyền hành trong giai đoạn tới. Người bỏ phiếu có thể biết ơn Churchill, tin ông đã có vai trò lớn năm 1940, đồng thời muốn một chính phủ khác xử lý hòa bình. Hai phán đoán đó không mâu thuẫn nếu họ xem chiến tranh và tái thiết là hai nhiệm vụ đòi hỏi ưu tiên khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Ký ức thất nghiệp dài hơn những tuần lễ tranh cử

Các khu công nghiệp Anh từng chịu thất nghiệp nặng trong thời kỳ giữa hai cuộc chiến. Đối với nhiều gia đình, trở về đời sống bình thường không nhất thiết là tin vui nếu bình thường nghĩa là mất việc, nhà chật và phụ thuộc cứu trợ. People’s History Museum nhấn mạnh nỗi sợ lặp lại thất nghiệp như một yếu tố lớn. Tranh luận năm 1945 vì thế vừa nói về tương lai vừa xét lại kinh nghiệm đã sống qua.

Trong chiến tranh, nhà nước huy động lao động, tổ chức sản xuất và phân phối hàng thiết yếu ở quy mô chưa từng thấy. Điều đó tạo ra một câu hỏi chính trị mạnh: tại sao có thể huy động để đánh giặc mà lại bất lực trước thất nghiệp thời bình? Từ câu hỏi ấy tới một mô hình kinh tế cụ thể vẫn còn khoảng cách, nhưng nó làm các lời giải thích rằng nhà nước không thể làm gì trở nên khó thuyết phục hơn.

Bảo thủ không phải lực lượng duy nhất từng quản lý những năm khó khăn; Công đảng cũng mang ký ức chính phủ thất bại đầu thập niên 1930. Tuy nhiên, phe Bảo thủ gắn với hệ thống cầm quyền lâu dài trước chiến tranh và chính sách nhân nhượng. Churchill từng chống nhân nhượng trong chính đảng mình, nhưng thành tích cá nhân ấy không tự chuyển thành sự miễn trách nhiệm cho toàn bộ đảng. Một chiến dịch dựa chủ yếu vào tên tuổi ông phải vượt qua gánh nặng tập thể đó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Năm năm liên hiệp đã làm Công đảng trở thành lựa chọn khả tín

Công đảng bước vào chính phủ liên hiệp năm 1940 và giữ những vai trò quan trọng trong điều hành thời chiến. Attlee làm người phó của Churchill; Ernest Bevin phụ trách lao động và Herbert Morrison phụ trách nội vụ. Với những cử tri còn ngờ vực khả năng cầm quyền của Công đảng, kinh nghiệm ấy là một thử nghiệm thực tế. Đảng có thể viện dẫn công việc đã làm thay vì chỉ hứa sẽ làm tốt hơn.

Điều này tạo ra một lợi thế kép. Công đảng vừa được hưởng uy tín tham gia nỗ lực quốc gia vừa có thể phê phán chính sách trước chiến tranh của Bảo thủ. Tuyên ngôn năm 1945 khẳng định chiến thắng thuộc về người dân và các bộ trưởng Công đảng đã chia sẻ trách nhiệm. Đó là một lập luận tranh cử có tính chọn lọc, nhưng nó trực tiếp thách thức ý tưởng rằng chỉ một đảng hoặc một người có quyền đại diện cho chiến thắng.

Không nên đi quá xa thành kết luận mọi hoạt động trong nước đều do Công đảng thực hiện, còn Bảo thủ chỉ lo chiến tranh. Chính phủ là liên hiệp, công chức và nhiều bộ trưởng thuộc các đảng cùng làm việc. Điều thay đổi là hình ảnh về mức độ an toàn của một chính phủ Công đảng. Lời cảnh báo rằng trao quyền cho họ là nhảy vào điều chưa biết kém sức nặng hơn sau năm năm hợp tác với chính Churchill.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Beveridge biến mong muốn an toàn thành câu hỏi về cam kết

Báo cáo Beveridge năm 1942 đặt an sinh xã hội vào trung tâm thảo luận công chúng. Nó không phải sản phẩm riêng của Công đảng, và bản thân Beveridge là người thuộc truyền thống Tự do. Nhưng báo cáo tạo một chuẩn để cử tri đo mức độ nghiêm túc của các đảng: họ sẽ biến bảo hiểm, y tế và việc làm thành cam kết có thể thực hiện hay tiếp tục để chúng phụ thuộc những điều kiện chưa rõ?

Vernon Bogdanor coi cuộc tranh luận quanh Beveridge là một bước quan trọng trong sự chuyển dịch chính trị thời chiến. Cách giải thích này không có nghĩa một bản báo cáo tự sản sinh hàng triệu lá phiếu. Nó có sức mạnh vì chạm vào kinh nghiệm rộng hơn: người dân đã chịu hy sinh và không muốn nhận lại những lời hứa mơ hồ như họ nghĩ đã xảy ra sau Thế chiến I. Chính sách an sinh trở thành phép thử của sự đáng tin.

Công đảng chuẩn bị chương trình tái thiết trong chiến tranh, với các nhóm nghiên cứu về nhà ở, y tế, giáo dục và công nghiệp. Chuẩn bị lâu không bảo đảm mọi lời hứa đều khả thi, nhưng tạo cho đảng một ngôn ngữ cụ thể khi cơ hội bầu cử đến. Họ không cần phủ nhận mọi thành tích của Churchill; họ cần khiến cử tri tin rằng thời kỳ tiếp theo đòi hỏi một thứ tự công việc khác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Đọc hai tuyên ngôn để thấy bất đồng thực sự

Tuyên ngôn Công đảng nhấn mạnh việc làm, thu nhập, đầu tư có kế hoạch và quyền sở hữu công đối với một số ngành then chốt. Nó đồng thời bảo vệ những quyền tự do dân sự và nói chủ nghĩa xã hội không thể xuất hiện qua một cuộc cách mạng cuối tuần. Tài liệu cho thấy đảng đang tìm cách kết hợp thay đổi kinh tế với tính thực tiễn và sự an toàn chính trị, chứ không chỉ kêu gọi phá bỏ mọi định chế cũ.

Tuyên ngôn Bảo thủ mang tên bản tuyên bố chính sách của Churchill cũng hứa nhà ở, bảo hiểm quốc gia và dịch vụ y tế toàn diện. Nói đảng này không có đề xuất cải cách nào là sai. Bất đồng nằm ở mức độ kiểm soát nhà nước, vai trò doanh nghiệp tư nhân và trình tự ưu tiên. Chương trình Bảo thủ đặt chiến tranh với Nhật, vị trí quốc tế, Đế quốc và quốc phòng trước các mục về đời sống trong nước.

Robert Crowcroft lưu ý các lãnh đạo Bảo thủ đã suy nghĩ nghiêm túc về tái thiết, nhưng gắn cải cách với phục hồi sản xuất, tài chính và thương mại. Đó là một cách giải thích lịch sử giúp tránh hình ảnh một bên nhìn về tương lai còn bên kia hoàn toàn không có ý tưởng. Chính vấn đề nằm ở việc chương trình nào đáng tin và khớp với nhu cầu trước mắt hơn. Có chính sách không đồng nghĩa truyền đạt đúng điều cử tri muốn được bảo đảm.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6] [7]

Bài diễn văn Gestapo: sai lầm đáng kể, lời giải chưa đủ

Trong cuộc vận động tháng 6, Churchill cảnh báo chính sách xã hội chủ nghĩa có thể dẫn tới một dạng cảnh sát chính trị kiểu Gestapo. Sự so sánh ấy đặc biệt gay gắt ngay sau khi tội ác phát xít được phơi bày. Attlee đáp lại bằng cách phân biệt Churchill lãnh đạo cả nước trong chiến tranh với Churchill người đứng đầu đảng Bảo thủ. Ông khai thác đúng khoảng cách giữa lòng kính trọng cá nhân và quyết định bỏ phiếu.

Nhưng không thể lấy một bài phát biểu làm nguyên nhân duy nhất của thất bại. Bogdanor chỉ ra Công đảng đã dẫn trước trong thăm dò từ năm 1943, rất lâu trước chiến dịch. Những thăm dò ban đầu còn có giới hạn và không phải nhà quan sát nào cũng tin chúng, nhưng chúng đủ khiến câu chuyện đổi chiều hoàn toàn sau một câu nói trở nên thiếu sức thuyết phục. Xu hướng chính trị đã hình thành trong nhiều năm.

Bài diễn văn có giá trị như dấu hiệu về vấn đề chiến lược của chiến dịch. Churchill từng muốn kéo dài liên hiệp đến khi đánh bại Nhật, nhưng sau khi liên hiệp tan rã lại trình bày chương trình của những người từng cộng tác với ông như nguy cơ đối với tự do. Kinh nghiệm hợp tác khiến lời cảnh báo khó hòa hợp với những điều cử tri đã thấy. Có thể đánh giá đây là một sự không ăn khớp trong lập luận mà không giả vờ đo chính xác nó làm đổi bao nhiêu phiếu.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [7]

Hào quang thời chiến gặp một tiêu chuẩn chọn người mới

Churchill có lý do chiến lược để muốn giữ liên hiệp: Nhật chưa bị đánh bại, tương lai châu Âu đang thương lượng và quan hệ với Liên Xô nhiều bất trắc. Tuy nhiên, mong muốn thống nhất của người lãnh đạo không đương nhiên thay thế nhu cầu có ủy nhiệm mới. Quốc hội đã tồn tại gần mười năm. Khi Công đảng chọn tranh cử độc lập, người dân được lựa chọn giữa những chương trình khác nhau trong cùng một nền dân chủ vừa trải qua chiến tranh.

Kết quả không chứng minh toàn thể cử tri đồng ý với mọi hình thức quốc hữu hóa hay muốn một cuộc cách mạng xã hội hoàn chỉnh. Gần một nửa phiếu đủ tạo đa số ghế rất lớn trong hệ thống bầu cử theo đơn vị. Động cơ giữa các nhóm cử tri vẫn khác nhau. Có người ưu tiên công ăn việc làm, người khác tin vào đội ngũ Công đảng hoặc muốn tránh trở về trật tự cũ. Không cần ép tất cả vào một tâm trạng duy nhất.

Vì thế, thất bại năm 1945 có thể hiểu như giới hạn của việc chuyển uy tín từ một nhiệm vụ sang nhiệm vụ khác. Churchill giúp duy trì cuộc kháng chiến nhưng không giành được quyền định nghĩa một mình điều hòa bình phải mang lại. Cử tri vẫn có thể kính trọng người từng yêu cầu họ hy sinh và giao việc kiến thiết cuộc sống sau hy sinh cho người khác. Sự chuyển giao ấy là một kết quả chính trị có thể giải thích, không cần viện tới sự vô ơn của cả dân tộc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [7]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Britain Moves Leftward: The Labour Party and the July 1945 Election, 2024 — The National WWII Museum
  2. Vernon Bogdanor, The General Election, 1945: bài giảng và toàn văn, 2014 — Gresham College
  3. 1945 General Election: phỏng vấn cán bộ lưu trữ Darren Treadwell, 2025 — People’s History Museum
  4. Let Us Face the Future, 1945: các trích đoạn tuyên ngôn Công đảng — Labour Party; bản chép Hanover College
  5. Let Us Face the Future, 1945: các trích đoạn về đời sống, kế hoạch kinh tế và tự do — Labour Party; Fordham University Internet History Sourcebooks
  6. Mr. Churchill’s Declaration of Policy to the Electors, 1945, trong tuyển tập tuyên ngôn Bảo thủ do Iain Dale biên tập — Conservative Party; bản chép của Iain Dale / Politico’s Publishing
  7. Robert Crowcroft, Peering into the future: British Conservative leaders and the problem of national renewal, 1942–5, 2017 — Historical Research; University of Edinburgh repository