BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 198

Những quyết định gây tranh cãi của Churchill ở Bengal năm 1943

Những quyết định gây tranh cãi nhất liên quan tới cách chính phủ Churchill đánh giá mức thiếu lương thực, xếp ưu tiên vận tải và phản ứng trước các yêu cầu cứu trợ Bengal. Chúng góp phần vào một thảm họa có nhiều nguyên nhân: mất nguồn gạo Miến Điện, vụ mùa bị tổn hại, giá tăng, sinh kế đổ vỡ và bộ máy cứu trợ chậm. Muốn xác định trách nhiệm phải tách lựa chọn của London, chính quyền Ấn Độ và Bengal, rồi xem chúng tác động tới khả năng người nghèo có được thức ăn ra sao.

Churchill, Archibald Wavell và James Somerville quanh bàn hội nghị trên tàu Queen Mary tháng 5 năm 1943

Churchill họp cùng Archibald Wavell và Đô đốc James Somerville trên tàu Queen Mary, tháng 5/1943. Wavell chỉ trở thành phó vương Ấn Độ vào tháng 10; ảnh định danh những người tham gia quyết định thời chiến, không phải ảnh một cuộc họp cứu đói Bengal hoặc bằng chứng về nội dung họ đang bàn.

Tác giả/cơ quan: Harold William John Tomlin, Royal Navy official photographer. H. W. J. Tomlin / Royal Navy official photographer / Imperial War Museums, A 17088; Crown copyright expired. Thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Ghi công tác giả · Nguồn: Imperial War Museums, A 17088, collection 4700-01; Wikimedia Commons · Public domain — UK Government photograph, Crown copyright expired

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1942
Mất nguồn gạo Miến Điện; chính sách denial tác động vận tải, sinh kế; bão tháng 10 và bệnh cây làm tổn hại mùa vụ.
Giữa 1943
Khủng hoảng giá và cứu đói trầm trọng; yêu cầu bổ sung nguồn cung được đưa lên London.
9–10/1943
Tranh luận vận tải và trách nhiệm diễn ra tại nội các, các kênh ngoại giao và Hạ viện.
Cuối 10/1943
Wavell thăm Bengal và thúc đẩy cải thiện phân phối, theo báo cáo điều tra.
29/4/1944
Churchill xin Roosevelt hỗ trợ tàu chở lúa mì trong một tình hình lương thực mới, sau đỉnh thảm họa 1943.

Thảm họa không nằm gọn trong một mệnh lệnh

Nạn đói Bengal là một cuộc khủng hoảng lương thực và sức khỏe trong xã hội vốn có rất nhiều người sống sát mức sinh tồn. Ủy ban điều tra năm 1945 ước tính khoảng 1,5 triệu người chết; Amartya Sen cho rằng dữ liệu về sau đưa con số tới gần ba triệu. Sự khác nhau liên quan cách tính tử vong vượt mức và thời kỳ khảo sát. Không nên biến một ước tính thành con số chính xác tới từng người, hoặc chỉ đếm người chết đói trực tiếp mà bỏ dịch bệnh đi cùng suy dinh dưỡng.

Trách nhiệm cũng có nhiều tầng. Chính quyền Bengal phụ trách cứu trợ và phân phối tại tỉnh; chính quyền trung ương Ấn Độ điều phối liên tỉnh; London nắm những lựa chọn vận tải biển và ưu tiên chiến tranh rộng hơn. Churchill đứng đầu chính phủ Anh, không trực tiếp điều hành từng kho gạo. Nhưng sự phân cấp đó không miễn trách nhiệm cho trung tâm khi nguồn lực và quyết định cần thiết vượt khả năng của địa phương. Phân tích đúng phải nối từng lựa chọn với cơ quan có quyền thực hiện nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Những cú sốc nguồn cung trước năm đói

Nhật chiếm Miến Điện năm 1942 làm đứt nguồn nhập gạo, đồng thời chuyển nhu cầu của những khu vực từng mua gạo Miến Điện sang thị trường khác. Tới tháng 10/1942, bão và nước dâng phá hủy mùa màng, tài sản cùng một phần dự trữ ở ven biển Bengal. Báo cáo điều tra còn ghi nhận bệnh trên cây lúa làm vụ aman thu hoạch cuối năm kém đi. Gọi đây đơn giản là nạn đói do hạn hán sẽ vừa sai bối cảnh vừa bỏ qua những lựa chọn chính sách sau cú sốc.

Quy mô thiếu hụt vẫn là một điểm tranh luận vì số liệu sản lượng và tồn kho không đủ chắc. Ủy ban 1945 thừa nhận không biết trực tiếp lượng dự trữ chuyển năm, nên các phép tính phải dựa vào ước lượng. Điều này có hệ quả thực tế: nếu nhà chức trách coi mọi dấu hiệu thiếu hàng chỉ là tâm lý, họ có thể trì hoãn nhập thêm; nếu chỉ nhìn tổng thiếu hụt, họ lại không thấy những nhóm mất khả năng mua dù hàng vẫn còn được bán.

Một cú sốc mùa vụ không tự làm mọi nơi có cùng số phận. Tác dụng của nó phụ thuộc lượng dự trữ, đường vận tải, thu nhập và cứu trợ. Chính báo cáo điều tra kết luận thảm họa theo hình thức đã xảy ra có thể được ngăn chặn bằng hành động kịp thời về phân phối. Nhận xét ấy không phủ nhận vụ mùa kém; nó phủ nhận bước suy luận rằng vụ mùa kém khiến chết đói hàng loạt trở thành điều không thể tránh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Chống cuộc xâm lược dự kiến, làm suy yếu phương tiện sống thật

Trong năm 1942, chính sách denial nhằm ngăn quân Nhật sử dụng gạo và phương tiện vận tải tại những khu vực có nguy cơ bị xâm nhập. Cần phân biệt việc mua, chuyển những lượng gạo bị coi là dư với việc trưng dụng, di chuyển hoặc phá hủy thuyền. Không phải mọi thuyền đều bị đốt, và không thể gán toàn bộ thiếu hụt của Bengal cho số gạo bị chuyển đi. Báo cáo điều tra tự đưa ra những giới hạn khi đánh giá tác động từng biện pháp.

Nhưng thuyền không chỉ là phương tiện quân địch có thể sử dụng. Trong đồng bằng sông ngòi, chúng là công cụ đánh bắt, vận chuyển gạo và kiếm sống. Báo cáo nhận định việc loại bỏ nhiều thuyền đã hạn chế lưu chuyển lương thực; việc không giữ thuyền tập trung trong tình trạng có thể dùng cũng làm mất một nguồn phương tiện khi khủng hoảng tới. Các quy định được nới rồi bỏ không đồng nghĩa sinh kế và vận tải lập tức hồi phục.

Đây là một đánh đổi chiến lược cần được tính đủ chi phí. Ngăn đối phương khai thác địa bàn có thể là mục tiêu quân sự, nhưng phá khả năng tự nuôi sống của dân cư tạo ra rủi ro khác cho chính hậu phương. Không có căn cứ để nói Churchill tự soạn mọi quy định tại từng huyện. Trách nhiệm của chính quyền thuộc địa nằm ở việc ban hành, thực hiện và không khắc phục đầy đủ những tác hại đã có thể nhận diện.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Giá gạo tăng đã biến thu nhập thành thứ không mua nổi bữa ăn

Sen chuyển trọng tâm từ tổng lượng lương thực sang khả năng từng nhóm có được thức ăn qua sản xuất, bán sức lao động, trao đổi hoặc trợ giúp. Một lao động không có đất có thể mất bữa dù thị trường vẫn bán gạo: tiền công không mua được lượng gạo trước kia. Với ngư dân hoặc người vận tải, mất công cụ và biến động giá còn tác động đồng thời tới thu nhập lẫn chi phí sống.

Khái niệm entitlement ở đây không đơn thuần là quyền nhận một khẩu phần trên giấy. Nó mô tả khả năng thực tế có được hàng hóa qua những quan hệ kinh tế và pháp lý đang tồn tại. Trong xã hội thời chiến, các nhóm gắn với quân đội, công nghiệp hoặc cơ chế cung ứng ưu tiên không đứng cùng vị trí với người nghèo nông thôn. Bởi vậy, lấy một tổng số gạo chia dân số không đủ trả lời ai đang chết và ai vẫn tiếp cận được thức ăn.

Tuy nhiên, cách giải thích nổi tiếng của Sen về nguồn cung năm 1943 bị các sử gia kinh tế tranh luận. Cormac Ó Gráda nhấn mạnh thiếu hụt thực, gián đoạn vận tải và ưu tiên chiến tranh, đồng thời chất vấn câu chuyện kho tích trữ khổng lồ là nguyên nhân chính. Không cần chọn rằng chỉ có phân phối hoặc chỉ có sản lượng: thiếu hàng làm giá tăng, còn thu nhập và chính sách quyết định nhóm nào bị đẩy ra khỏi thị trường. Điểm bất đồng cần kiểm tra bằng số liệu, không bằng uy tín của một tên tuổi.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

London ưu tiên điều gì khi yêu cầu cứu trợ đã tới?

Trong chính phủ Anh, Leo Amery là Bộ trưởng phụ trách Ấn Độ, còn Churchill chủ trì chính phủ và Nội các Chiến tranh. Theo nghiên cứu của Ó Gráda, tới cuối tháng 7/1943 Amery đã thúc đẩy việc bổ sung lương thực, nhưng nội các vẫn thiên về cách giải thích tích trữ thay vì thiếu hụt. Các quyết định vận tải được đặt cạnh yêu cầu của hoạt động quân sự. Sự chậm đổi đánh giá có tác dụng vật chất: những tuần không huy động thêm nguồn lực là những tuần người nghèo tiếp tục mất khả năng tồn tại.

Tháng 9, cuộc tranh luận không còn chỉ là ở Bengal có thật sự khủng hoảng hay không. Nghiên cứu này ghi việc nội các ngày 24/9 không chấp nhận chuyển thêm tàu cho kế hoạch đưa ngũ cốc tới Ấn Độ trước vụ thu hoạch tiếp theo. Cần giữ đúng phạm vi: quyết định hạn chế bổ sung vận tải ấy không chứng minh rằng không hề có lương thực nào vào Bengal. Nó cho thấy cứu trợ phải cạnh tranh với những ưu tiên đã được chính phủ lựa chọn và phê chuẩn.

Ngày 12/10, trước Hạ viện, Amery trình bày khó khăn vận tải biển như nút thắt phía Anh và đặt nó trong nhu cầu chung của Đồng minh. Đây là lời giải thích chính thức của chính phủ, không phải một thẩm định độc lập chứng minh mọi tàu đều không thể được điều chỉnh. Điện Mỹ ngày 4/9 đã ghi lời kêu cứu từ thị trưởng Calcutta gửi Roosevelt và Churchill. Hai tài liệu cho thấy thông tin về thảm họa và câu hỏi trách nhiệm đã đi vào các kênh quốc tế, chứ không chỉ tồn tại trong ký ức hậu chiến.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [5]

Có tàu chưa đủ; thiếu tàu cũng không phải một lời giải cuối

Vận tải biển là ràng buộc thật: tàu phải tới nơi lấy hàng, bốc dỡ và đi qua các tuyến có nhu cầu quân sự. Nhưng tổng trọng tải của Đồng minh không tự cho biết năng lực cứu trợ theo từng tháng. Muốn đánh giá lựa chọn khác cần biết tàu nào, hành trình nào và nhiệm vụ nào sẽ bị hoãn. Chỉ nói có rất nhiều tàu ở nơi khác sẽ bỏ qua thời gian; chỉ nói đang có chiến tranh lại né câu hỏi vì sao cứu đói không được ưu tiên hơn.

Ở đầu nhận cũng có những thất bại. Ủy ban 1945 phê phán việc điều phối liên tỉnh chậm, chính sách thu mua và kiểm soát thiếu nhất quán, cùng việc hàng được gửi tới nhưng không tới đúng nơi người đói cần. Các hàng rào giữa tỉnh và sự bảo vệ lợi ích riêng làm khả năng chuyển lương thực kém đi. Vì thế, một kế hoạch cứu trợ hiệu quả phải nối nhập khẩu với phân phối và bảo vệ sức mua, không dừng ở thông báo số hàng đã được phê chuẩn.

Cuối tháng 10/1943, sau khi Wavell nhận chức phó vương và thăm Bengal, báo cáo điều tra ghi nhận những sắp xếp phân phối tốt hơn. Không nên biến bước thay đổi này thành một câu chuyện một người tới là mọi tổn hại chấm dứt. Người đã suy kiệt vẫn đối diện bệnh tật, mất tài sản và mất người thân. Nó cho thấy bộ máy còn khả năng điều chỉnh; chính vì vậy, thời điểm sử dụng khả năng ấy trở thành một phần của trách nhiệm cần xét.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Thái độ của Churchill: bằng chứng về ưu tiên, không phải phép thay thế điều tra

Các ghi chép Amery được Ó Gráda sử dụng phản ánh những phát biểu khinh miệt của Churchill về người Ấn. Chúng có giá trị khi nghiên cứu môi trường quyết định và thứ bậc quan tâm trong đế quốc. Nhưng đó là lời được ghi qua một người tham dự, không phải biên bản nguyên văn của mọi cuộc họp. Một câu nói dù đáng lên án cũng không tự xác định số tàu có thể điều động, lượng gạo thiếu hoặc cơ chế khiến một người dân cụ thể chết.

Một tài liệu khác thường bị dùng theo chiều ngược lại là điện Churchill gửi Roosevelt ngày 29/4/1944, xin hỗ trợ vận tải lúa mì. Ông nêu cảnh báo của Wavell, nhu cầu dân sự lẫn quân sự, đồng thời thừa nhận đã do dự trước việc nhờ Mỹ. Văn kiện chứng minh một yêu cầu có thật ở năm 1944; nó không chứng minh mọi yêu cầu năm 1943 đều được đáp ứng, hoặc xóa những người đã chết trước khi bức điện được viết.

Đánh giá trách nhiệm vì thế phải giữ cả hành động, thời điểm và nguồn ghi chép. Có thể phê phán việc xem nhẹ cứu trợ và thứ tự ưu tiên của chính phủ Churchill mà không tuyên bố đã chứng minh một kế hoạch bí mật chủ ý gây toàn bộ nạn đói. Cũng không thể dùng tính đa nguyên nhân để khiến trách nhiệm lãnh đạo biến mất: người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về những đánh đổi thuộc thẩm quyền của mình, ngay khi còn nhiều nguyên nhân khác.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Câu hỏi phản thực tế đúng phải đi hết đường từ quyết định tới bữa ăn

Liệu nhập hàng sớm hơn, duy trì thuyền vận tải, cứu trợ trực tiếp và điều phối liên tỉnh tốt hơn có cứu được nhiều người? Báo cáo điều tra cùng các nghiên cứu cho cơ sở mạnh để coi tổn thất đã có thể giảm. Nhưng nói một chuyến tàu riêng lẻ chắc chắn ngăn toàn bộ thảm họa đòi hỏi chứng minh cả thời điểm giao hàng, đường phân phối và khả năng tới được những người không còn tiền. Giải pháp chỉ nằm trên mặt biển chưa phải một bữa ăn.

Bengal năm 1943 cho thấy chiến tranh không chỉ đặt ra câu hỏi thắng đối phương bằng phương tiện nào. Nó còn quyết định dân cư nào được bảo vệ khi nguồn lực bị giành giật. Tranh luận về Churchill có giá trị nhất khi làm rõ thứ tự ưu tiên ấy và những cảnh báo đã không chuyển thành hành động đủ sớm. Nhìn đồng thời nguồn cung, sức mua, vận tải và trách nhiệm thuộc địa giúp giữ con người trong phân tích chiến lược, thay vì biến hàng triệu cuộc đời thành một lời biện hộ hoặc một câu buộc tội duy nhất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Famine Inquiry Commission, Report on Bengal,1945: các chương III,V,XI và phần tử vong — Government of India; bản số hóa University of North Bengal
  2. Amartya Sen, Ingredients of Famine Analysis: Availability and Entitlements, Quarterly Journal of Economics 96(3),1981,433–464 — Quarterly Journal of Economics; bản tái bản Navdanya International
  3. Cormac Ó Gráda, “Sufficiency and Sufficiency and Sufficiency”: Revisiting the Bengal Famine of 1943–44, UCD Working Paper 10/21,2010 — University College Dublin, School of Economics
  4. India: Food Situation, Hạ viện Anh,12/10/1943, Hansard 392,712–716 — UK Parliament
  5. Hull gửi Tổng lãnh sự tại Calcutta về lời kêu cứu của thị trưởng,4/9/1943 — Office of the Historian, US Department of State
  6. Churchill gửi Roosevelt yêu cầu hỗ trợ tàu chở lúa mì,29/4/1944, bản diễn đạt lại lưu trong FRUS — Office of the Historian, US Department of State