CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 199
Churchill nhìn nhận đế quốc Anh trong thế giới sau chiến tranh thế nào?
Churchill nhìn Đế quốc và Commonwealth như nền tảng để Anh tiếp tục là cường quốc sau chiến tranh: nguồn lực, căn cứ, thương mại và những mối liên kết chính trị vượt quá quần đảo Anh. Ông chống việc nhanh chóng từ bỏ quyền lực thuộc địa, nhưng phải làm việc trong một thế giới mà Mỹ mạnh lên, Anh suy kiệt và các dân tộc thuộc địa đòi tự quyết. Vì vậy, cần phân biệt điều Churchill muốn giữ, những nhượng bộ ông chấp nhận và những kết quả xuất hiện dưới các chính phủ khác.

Từ trái: Mackenzie King, Churchill, Peter Fraser, Eisenhower, Godfrey Huggins và Jan Smuts trong chuyến thị sát quân Đồng minh tại Anh, tháng 6/1944. Đây là mạng lưới hợp tác thời chiến; không có nghĩa mọi thuộc địa đều có địa vị hoặc tiếng nói ngang nhau.
Không ghi nhận nhiếp ảnh gia / National Library of New Zealand; Wikimedia Commons; CC BY 3.0 Unported. Thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: National Library of New Zealand; Wikimedia Commons · CC BY 3.0 Unported
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 14/8/1941
- Hiến chương Đại Tây Dương công bố những nguyên tắc về tự quyết và thương mại.
- 9/9/1941
- Churchill phân biệt việc giải phóng châu Âu với lộ trình tự quản trong đế quốc.
- 1/7/1947
- Churchill gửi Attlee thư phản đối tên gọi Indian Independence Bill, nhấn mạnh giai đoạn Dominion.
- 1947–1949
- Ấn Độ độc lập; Tuyên bố London chấp nhận thành viên cộng hòa trong Commonwealth.
- 1951–1955
- Churchill trở lại làm thủ tướng nhưng không đảo ngược toàn bộ tiến trình phi thực dân hóa.
Một đế quốc, nhiều quan hệ quyền lực khác nhau
Không thể xem Đế quốc Anh như một nhà nước thống nhất do London điều khiển mọi bộ phận theo cùng cách. Richard Toye nhấn mạnh tính không đồng nhất của đế quốc: thuộc địa, những lãnh thổ có cơ chế cai trị riêng và các Dominion tự quản không có cùng địa vị. Commonwealth gắn với một mạng lưới quan hệ đang biến đổi. Đặt mọi thành viên vào chung một nhóm thuộc địa sẽ làm sai cả thực tế quyền lực lẫn các lựa chọn sau chiến tranh.
Đối với Churchill, mạng lưới ấy giúp Anh có chiều sâu chiến lược vượt kích thước lãnh thổ trong nước. Những tuyến biển, quân đội, nguồn nguyên liệu và thị trường có thể hỗ trợ một vị trí quốc tế mà bản thân quần đảo khó giữ được. Nhưng từ đó tới việc các thành viên luôn theo chính sách London là một bước suy luận không hợp lệ. Khả năng huy động phải đi qua những chính phủ và xã hội có lợi ích riêng.
Đây là nghịch lý nền tảng: muốn chứng minh đế quốc là một cộng đồng có ý nghĩa, Anh cần sự hợp tác của những người khác; càng dựa vào hợp tác, Anh càng không thể coi họ chỉ là nguồn lực để phân phối. Đối với các dân tộc còn bị trị, câu hỏi còn căn bản hơn là liệu họ có quyền tự quyết định mục tiêu hay chỉ được hứa cai trị tốt hơn. Hai yêu cầu ấy không thể coi là đồng nhất.
Hiến chương Đại Tây Dương mở ra một ngôn ngữ vượt khỏi ý định Anh
Tháng 8/1941, Churchill và Roosevelt công bố Hiến chương Đại Tây Dương. Văn bản tuyên bố tôn trọng quyền các dân tộc lựa chọn hình thức chính phủ và mong khôi phục quyền chủ quyền, tự quản cho những nơi bị tước đoạt. Nó cũng đề cập tiếp cận thương mại và nguyên liệu trên cơ sở bình đẳng, có xét các nghĩa vụ hiện hữu. Đây là tuyên bố chung về nguyên tắc, không phải một đạo luật lập tức trao độc lập cho mọi thuộc địa.
Tuy nhiên, một tuyên bố không có cơ chế thi hành tự động vẫn có sức mạnh chính trị. Ngôn ngữ phổ quát tạo cho những người đòi độc lập một chuẩn để chất vấn các cường quốc chống phát xít. Nếu quyền tự chọn chính phủ là một lý tưởng của cuộc chiến, vì sao lý tưởng ấy chỉ áp dụng đầy đủ cho một số dân tộc? Câu hỏi không phụ thuộc Churchill có chủ ý mời họ đặt ra hay không.
Liên minh với Mỹ làm vấn đề khó hơn. Theo tổng thuật của Office of the Historian, Washington quan tâm mở thương mại, trong khi ưu đãi đế quốc là một vấn đề nhạy cảm với Anh. Churchill cần sự ủng hộ và viện trợ Mỹ nhưng không muốn quá trình tìm viện trợ làm tan những nền tảng quyền lực riêng. Điều ông có thể bảo vệ trong đàm phán không chỉ tùy vào điều ông tin là đúng, mà còn tùy mức lệ thuộc vật chất của Anh.
Tháng 9/1941: phân biệt châu Âu được giải phóng với thuộc địa tiến dần
Ngày 9/9/1941, Churchill giải thích trước Hạ viện rằng tại cuộc gặp Đại Tây Dương, hai lãnh đạo chủ yếu nghĩ tới việc khôi phục chủ quyền và đời sống quốc gia của các nước châu Âu dưới ách Quốc xã. Ông tách vấn đề đó khỏi sự phát triển dần các thể chế tự quản trong những lãnh thổ trung thành với Hoàng gia. Với Ấn Độ, ông viện dẫn các cam kết trước đó về quan hệ bình đẳng trong Commonwealth, đi kèm những điều kiện và trách nhiệm của Anh.
Cách giải thích cho thấy một cấu trúc tư duy đế quốc. Với quốc gia châu Âu bị chiếm, tự do được nói như sự khôi phục một quyền vốn có; với những dân tộc bị Anh cai trị, lộ trình vẫn do chính quyền đế quốc trình bày dưới ngôn ngữ tiến hóa, bảo hộ và nghĩa vụ. Churchill khẳng định hai cách tiếp cận phù hợp với nhau, nhưng chính sự khác biệt về ai có quyền xác định tiến trình tạo ra tranh cãi.
Có thể nhận diện mâu thuẫn ấy mà không khẳng định Churchill chưa từng chấp nhận bất kỳ thay đổi nào. Lập trường công khai của ông cho phép tự quản trong một khuôn khổ nhất định, nhưng chống việc suy thẳng từ nguyên tắc chung tới quyền tách khỏi đế quốc ngay lập tức. Vấn đề trọng tâm không chỉ là có cải cách hay không, mà là ai đặt điều kiện, kiểm soát thời điểm và được coi là đại diện hợp lệ của dân cư.
Chương trình năm 1945: giữ vị trí quốc tế bằng liên kết đế quốc
Tuyên ngôn Bảo thủ năm 1945 đặt Commonwealth và Đế quốc ở vị trí nổi bật trong chính sách quốc tế. Văn bản đề nghị tăng tham vấn thời bình, xem lại quốc phòng đế quốc theo vũ khí hiện đại và thúc đẩy thương mại trong mạng lưới. Những ý tưởng ấy cho thấy Churchill không hình dung hòa bình chỉ là giải ngũ và quay về đời sống trong nước. Ông muốn duy trì những cơ chế để Anh tiếp tục tham gia quyết định các vấn đề thế giới.
Về Ấn Độ, tuyên ngôn nêu cơ hội tiến tới địa vị Dominion, nhắc đóng góp quân đội cùng nghĩa vụ với các nhóm thiểu số và các tiểu quốc. Đó là chương trình của một lực lượng đang tranh cử, không phải bằng chứng mọi người Ấn đồng ý với nó. Nó cho phép thấy việc bảo vệ những nhóm có vị trí khác nhau có thể vừa là vấn đề thực tế vừa là lý lẽ để London giữ quyền giám sát tiến trình chính trị.
Về thuộc địa, ngôn ngữ phát triển, giáo dục, y tế và nâng mức sống được gắn với việc đi tới thể chế tự quản. Cần đọc cả điều được hứa lẫn quyền lực đằng sau lời hứa. Đầu tư có thể mang lại lợi ích thực, nhưng không tự trả lời yêu cầu về quyền quyết định. Tuyên bố thành tích cai trị không ai sánh được là sự tự mô tả của đảng trong tài liệu vận động, không phải kết luận mà sử gia có thể tiếp nhận nguyên vẹn.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Ấn Độ năm 1947: chấp nhận một bước chuyển nhưng chống cách gọi
Khi chính phủ Attlee xúc tiến chuyển giao quyền lực, Churchill đang ở phe đối lập. Lá thư riêng gửi Attlee ngày 1/7/1947 rất hữu ích vì đi xa hơn một khẩu hiệu công khai. Churchill nói ông ủng hộ các đề xuất Mountbatten vì chúng thiết lập giai đoạn Dominion. Ông phản đối tên gọi Indian Independence Bill và muốn một tên nhấn mạnh Dominion hoặc tự quản. Đồng thời, thư thừa nhận địa vị Dominion có thể được tự do sử dụng để thiết lập độc lập.
Lá thư cho thấy ông cố giữ mối liên hệ với Hoàng gia làm một neo chính trị trong lúc chấp nhận thay đổi lớn. Nhưng không nên biến quan điểm riêng đó thành phán quyết pháp lý rằng Anh vẫn có quyền tối cao đối với Ấn Độ sau chuyển giao. Chính tài liệu Commonwealth xác nhận Ấn Độ độc lập năm 1947. Điều Churchill muốn tên gọi thể hiện và quyền lực thực tế của quốc gia mới là hai vấn đề phải được kiểm chứng riêng.
Cũng không thể kể độc lập như một món quà chỉ do Churchill chấp nhận hoặc Attlee ban ra. Sự huy động chính trị của người Ấn, tranh chấp giữa các lực lượng tại tiểu lục địa và khả năng tiếp tục duy trì quyền cai trị của Anh đều tạo sức ép. Trọng tâm ở đây là phản ứng của Churchill trước tiến trình ấy, không phải thay thế lịch sử của những chủ thể đã đấu tranh để quyết định tương lai mình bằng lịch sử tâm trạng của một chính khách Anh.
Năm 1949: Commonwealth đổi cấu trúc để giữ một thành viên
Tuyên bố London năm 1949 ghi nhận ý định của Ấn Độ trở thành một nước cộng hòa có chủ quyền và độc lập nhưng tiếp tục ở trong Commonwealth. Các bên chấp nhận nhà vua như biểu tượng của sự liên kết tự do giữa các quốc gia độc lập và người đứng đầu Commonwealth. Đây không phải việc biến nhà vua thành nguyên thủ của nước cộng hòa Ấn Độ. Chính sự phân biệt ấy cho phép duy trì quan hệ mà không duy trì quan hệ cai trị cũ.
Thay đổi này diễn ra dưới chính phủ Attlee, không phải nhiệm kỳ thủ tướng thời chiến của Churchill. Nó cho thấy muốn giữ liên kết có thể phải sửa điều kiện thành viên thay vì bắt đối tác giữ mô hình cũ. Tuyên bố dùng khái niệm thành viên tự do, bình đẳng và hợp tác tự nguyện. Những chữ đó không xóa lập tức mọi chênh lệch kinh tế hoặc ảnh hưởng lịch sử, nhưng đánh dấu một cơ sở chính trị khác với chủ quyền thuộc địa.
Đối chiếu với lá thư năm 1947 làm rõ giới hạn của cách Churchill dùng biểu tượng Hoàng gia để bảo vệ trật tự. Biểu tượng còn có thể tồn tại, nhưng ý nghĩa và chức năng phải đổi khi những người tham gia không chấp nhận lệ thuộc. Cơ chế liên kết không đứng yên chỉ vì một lãnh đạo coi nó là thiết yếu. Những thành viên khác có thể buộc cơ chế ấy thích nghi nếu Anh muốn giữ quan hệ với họ.
Mong muốn khôi phục không đồng nghĩa có khả năng đảo ngược
Toye lưu ý Churchill công kích việc rút khỏi những lãnh thổ trong giai đoạn đối lập 1945–1951, nhưng chính phủ cuối của ông từ 1951 không đảo ngược tổng thể quá trình tiến dần tới phi thực dân hóa. Điều này không biến ông thành người chủ động cổ vũ mọi phong trào độc lập. Nó thể hiện khoảng cách giữa sự phản đối về tư tưởng, khả năng dùng lời nói khi đối lập và các lựa chọn khả thi khi lại gánh trách nhiệm điều hành.
Cần giữ cả hai mặt để tránh đánh giá bằng một nhãn duy nhất. Churchill có thể linh hoạt về phương tiện, chấp nhận thỏa hiệp và vẫn muốn giữ thứ bậc mà các dân tộc thuộc địa phản đối. Ngược lại, việc đế quốc tan rã sau chiến tranh không chứng minh ngay từ năm 1941 ông đã có kế hoạch dẫn dắt nó tới kết quả ấy. Hệ quả thực tế thường hình thành từ nhiều lực lượng cùng hành động, kể cả những lực lượng chống ý muốn của ông.
Churchill nhìn thế giới hậu chiến qua nhu cầu cứu vị thế Anh, còn nhiều người trong đế quốc nhìn nó qua nhu cầu thoát quyền cai trị của Anh. Hai dự án có thể hợp tác tại một số điểm và xung đột ở điểm căn bản. Hiểu lịch sử đế quốc vì thế đòi hỏi đọc cả chính sách bảo tồn của trung tâm lẫn quyền lựa chọn của những người mà trung tâm từng coi là đối tượng quản trị. Commonwealth chỉ tiếp tục có ý nghĩa khi quan hệ ấy được thương lượng lại.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Richard Toye, Empire and Imperialism: giới thiệu học thuật về hồ sơ Churchill — University of Exeter; Churchill Archive / Bloomsbury
- Mr. Churchill’s Declaration of Policy to the Electors, 1945: Empire and Commonwealth, bản chép trong tuyển tập Iain Dale — Conservative Party; Iain Dale / Politico’s Publishing
- The Atlantic Charter, 14/8/1941: toàn văn — Yale Law School, Avalon Project
- The Atlantic Conference and Charter, 1941: tổng thuật lịch sử — Office of the Historian, US Department of State
- War Situation, 9/9/1941: giải thích của Churchill về Hiến chương và Ấn Độ — UK Parliament
- Churchill gửi Attlee, 1/7/1947, CHUR 2/43 A-B, ảnh 250–251: bản chép nguyên văn — Churchill Archive for Schools; Churchill Archives Centre / Bloomsbury
- London Declaration, 1949: toàn văn tuyên bố và ghi chú về độc lập Ấn Độ — Commonwealth Secretariat