BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 178

Cuộc chiến tranh giành ảnh hưởng giữa Churchill và De Gaulle

Churchill cần một nước Pháp tiếp tục chiến đấu, còn De Gaulle cần sự hỗ trợ của Anh để khẳng định nước Pháp chưa biến mất khỏi hàng ngũ Đồng minh. Hai nhu cầu ấy gặp nhau nhưng không trùng nhau. London muốn phối hợp một đối tác trong chiến lược chung; De Gaulle muốn được đối xử như người đại diện cho một quốc gia có chủ quyền. Bởi vậy, tranh chấp giữa họ không thể giải thích chỉ bằng hai cá tính mạnh. Vấn đề cốt lõi là ai được quyết định lợi ích của nước Pháp khi chính quyền Vichy, lực lượng Pháp tự do, các tướng lĩnh ở Bắc Phi và phong trào kháng chiến cùng tồn tại.

Churchill và Charles de Gaulle đi trên đại lộ Champs-Élysées tại Paris ngày 11 tháng 11 năm 1944.

Churchill và de Gaulle trong lễ kỷ niệm đình chiến tại Paris, ngày 11/11/1944. Hình ảnh đoàn kết công khai cùng tồn tại với những tranh chấp về quyền đại diện nước Pháp.

Tác giả/cơ quan: Horton (Major), No. 5 Army Film & Photographic Unit. Horton / No. 5 Army Film & Photographic Unit / Imperial War Museums, BU 1292 / Wikimedia Commons. Public domain. Giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Imperial War Museums, BU 1292; Wikimedia Commons · Public domain — Crown copyright expired (PD-UKGov); faithful scan

Những mốc cần đặt cạnh nhau

18/6/1940
De Gaulle phát lời kêu gọi tiếp tục chiến đấu qua BBC tại London.
28/6/1940
Anh công nhận De Gaulle là lãnh đạo những người Pháp tự do tập hợp quanh ông.
5/1943
Churchill cân nhắc rút hỗ trợ; Nội các chiến tranh khuyên không thực hiện.
3–4/6/1944
Chính phủ lâm thời Pháp được thành lập; Churchill trao đổi với De Gaulle về cuộc đổ bộ sắp tới.
23/10/1944
Các đồng minh công nhận Chính phủ lâm thời Cộng hòa Pháp.

Một sự công nhận có giới hạn vào tháng 6 năm 1940

Sau thất bại quân sự của Pháp, Churchill cho De Gaulle phương tiện đặc biệt quan trọng: quyền phát biểu trên đài BBC. Lời kêu gọi ngày 18 tháng 6 năm 1940 khẳng định cuộc chiến có thể tiếp tục ngoài lãnh thổ chính quốc. Tuy nhiên, giá trị biểu tượng được hình thành về sau không nên che khuất hoàn cảnh ban đầu. De Gaulle khi ấy chưa có một bộ máy nhà nước đầy đủ và lời kêu gọi đầu tiên không lập tức tập hợp toàn thể người Pháp.

Ngày 28 tháng 6, chính phủ Anh công nhận De Gaulle là lãnh đạo những người Pháp tự do, ở bất cứ đâu, tập hợp quanh ông để ủng hộ sự nghiệp Đồng minh. Câu trả lời tại Hạ viện ngày 3 tháng 7 xác nhận cách diễn đạt này. Đây là sự bảo trợ chính trị quan trọng, nhưng phạm vi công nhận gắn với những người hưởng ứng ông; nó chưa đồng nghĩa với việc London công nhận ngay một chính phủ duy nhất của toàn nước Pháp.

Sự khác biệt ấy tạo ra tranh chấp kéo dài. Với Churchill, Anh có thể giúp một lực lượng tiếp tục chiến đấu mà vẫn cân nhắc các đầu mối Pháp khác. Với De Gaulle, chấp nhận địa vị một nhóm phụ thuộc sẽ làm suy yếu yêu sách đại diện quốc gia. Vì thế, một văn bản tưởng như thuần ngoại giao thực chất đặt ra câu hỏi quyền lực: sự trợ giúp của Anh có đi kèm quyền lựa chọn người phát ngôn cho nước Pháp hay không?

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Nguồn lực của Anh và vốn chính danh của người Pháp

Thỏa thuận Anh–Pháp tự do ngày 7 tháng 8 năm 1940 tạo cơ sở cho sự hỗ trợ tài chính và quân sự. Đài phát thanh, nơi đóng quân và khả năng tiếp xúc với chính phủ Anh giúp De Gaulle duy trì hoạt động trong giai đoạn rất yếu. Không nên vì các cuộc cãi vã về sau mà xóa vai trò khởi đầu của Churchill: nếu thiếu một hậu phương như vậy, việc xây dựng một trung tâm kháng chiến bên ngoài nước Pháp sẽ khó khăn hơn nhiều.

Nhưng nguồn lực vật chất không tự động đem lại quyền đại diện. De Gaulle cần các lãnh thổ hưởng ứng, lực lượng vũ trang, quan hệ với kháng chiến trong nước và một tổ chức có khả năng cai quản khi Pháp được giải phóng. Đó là quá trình tích lũy chính danh chứ không phải phần thưởng Churchill có thể trao trọn vẹn bằng một quyết định. Sự phụ thuộc vào Anh đồng thời là điều De Gaulle phải chứng minh mình có thể vượt qua.

Từ góc độ chiến lược, hai bên trao đổi những tài sản khác nhau. Anh cung cấp khả năng hành động trước mắt; De Gaulle đem lại triển vọng một nước Pháp tiếp tục hiện diện trong chiến tranh. Khi triển vọng ấy mạnh lên, cán cân thương lượng cũng thay đổi. Xung đột vì thế không nhất thiết biểu thị liên minh đang thất bại: nó còn phản ánh một đối tác đang lớn lên và đòi quyền quyết định tương xứng với vai trò mới.

Đối chiếu tư liệu: [2] [6]

Roosevelt khiến quan hệ không còn là câu chuyện hai người

Chính quyền Mỹ không mặc nhiên chấp nhận De Gaulle là lựa chọn duy nhất. Roosevelt lo ngại về quyền lực của một vị tướng chưa được bầu và ưu tiên những dàn xếp được cho là phục vụ tác chiến. Trong cuộc đổ bộ Bắc Phi tháng 11 năm 1942, người Mỹ không đưa De Gaulle vào trung tâm quyết định. Các thỏa thuận với Darlan rồi sự ủng hộ dành cho Giraud cho thấy Washington theo đuổi một đường lối riêng đối với vấn đề Pháp.

Điều này đặt Churchill vào thế khó. Ông cần duy trì sự hợp tác với Mỹ, nhưng Anh đã đầu tư chính trị vào De Gaulle và không thể xem nhẹ ảnh hưởng của lực lượng Pháp tự do. Cuộc gặp Casablanca đầu năm 1943 không xóa được tranh chấp chỉ bằng hình ảnh các tướng Pháp đứng cạnh nhau. Vấn đề là quyền kiểm soát tổ chức, quân đội và tư cách đại diện, những điều một cử chỉ hòa giải trước ống kính không thể tự giải quyết.

Cần đặc biệt thận trọng với các bản ghi của phía Mỹ. Bản ghi nhớ của Cordell Hull ngày 10 tháng 5 năm 1943 cáo buộc hoạt động tuyên truyền của De Gaulle gây nguy hiểm cho các chiến dịch và thiên về Giraud. Tài liệu xác nhận cách Washington nhìn nhận đối thủ chính trị, không tự chứng minh mọi lời cáo buộc. Dùng nó như lời phán xét trung lập sẽ vô tình biến lập trường của một bên trong cuộc thành kết luận lịch sử.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Tháng 5 năm 1943: đe dọa rút hỗ trợ và giới hạn của thủ tướng

Hồ sơ ngoại giao Mỹ kèm chú thích về tranh luận của phía Anh cho thấy tháng 5 năm 1943 Churchill từng đề nghị xem xét rút sự hỗ trợ đối với De Gaulle. Đây là mức căng thẳng rất cao: nhà lãnh đạo được Anh giúp gây dựng nay bị coi là trở ngại đối với việc phối hợp Đồng minh. Tuy nhiên, đề nghị và kết quả là hai chuyện khác nhau, không thể viết thành Churchill đã thực sự loại bỏ De Gaulle.

Nội các chiến tranh Anh khuyên không tiến hành bước ấy. Đến ngày 24 tháng 5, Churchill đồng ý chờ diễn biến thương lượng và việc trở về London. Trình tự này cho thấy quyền lực cá nhân của thủ tướng có giới hạn thể chế. Nó cũng cho thấy những người khác trong chính phủ đánh giá chi phí của việc đoạn tuyệt khác ông. Một giải pháp có vẻ cứng rắn trong điện tín chưa chắc có được sự đồng thuận để trở thành chính sách.

Không nên tái dựng một cuộc mặc cả Roosevelt–Churchill bằng các câu thoại tưởng tượng. Chú thích FRUS nói không tìm thấy biên bản Mỹ về một số cuộc thảo luận liên quan và dẫn thêm hồi ký phía Anh. Giới hạn hồ sơ ấy cần được giữ nguyên. Điều có thể kết luận chắc hơn là London đã cân nhắc một lựa chọn quyết liệt rồi không thực hiện; sự tồn tại của lựa chọn không chứng minh nó khả thi hoặc có lợi hơn.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Levant phơi bày mâu thuẫn giữa tự quyết và đế quốc

Syria và Lebanon làm quan hệ phức tạp hơn vấn đề cá nhân. Tại Hạ viện tháng 7 năm 1941, Churchill khẳng định Anh không tìm lợi thế riêng tại Syria, đồng thời nói đến độc lập của cư dân và các lợi ích lịch sử của Pháp. Những mục tiêu này có thể cùng xuất hiện trong một tuyên bố nhưng rất khó dung hòa trong thực tế, nơi quân đội, ảnh hưởng ngoại giao và di sản ủy trị vẫn phân bố bất bình đẳng.

Sử gia Richard Vinen, trong khảo sát dựa trên tài liệu lưu trữ tại Churchill Archives Centre, nhấn mạnh nghịch lý của lập trường Anh: London viện dẫn tự quyết để phản đối yêu sách của Pháp, trong khi chính Anh vẫn duy trì quyền lực đế quốc ở nơi khác. Đây là cách diễn giải cần gắn với tác giả và bằng chứng, thay vì biến thành khẳng định rằng mọi quyết định Anh đều chỉ do một động cơ bí mật duy nhất.

De Gaulle bảo vệ vị thế Pháp không có nghĩa mọi yêu sách thuộc địa của ông đương nhiên chính đáng. Ngược lại, lời hứa độc lập của Anh không tự chứng minh London hoàn toàn không có lợi ích chiến lược. Đặt hai tầng này cạnh nhau giúp tránh cách kể đơn giản về một bên thuần cao thượng và bên kia chỉ cố chấp. Những người Syria và Lebanon cũng có mục tiêu riêng, không chỉ là quân cờ trong cuộc tranh luận giữa hai lãnh đạo châu Âu.

Đối chiếu tư liệu: [5] [7]

Tháng 6 năm 1944: giải phóng Pháp do ai định đoạt?

Ngày 3 tháng 6 năm 1944, Chính phủ lâm thời Cộng hòa Pháp thay thế Ủy ban Giải phóng dân tộc Pháp. Việc tự tổ chức thành chính phủ chưa đem lại ngay sự công nhận đầy đủ của Đồng minh. Ngày hôm sau, Churchill thông báo với De Gaulle về cuộc đổ bộ sắp tới. Trích đoạn cuộc trao đổi được lưu trong tài liệu của Churchill cho thấy ông hiểu sự bất thường nếu Pháp được giải phóng mà phía Pháp không được thông báo.

Trích đoạn ngày 4 tháng 6 không phải toàn bộ cuộc tranh luận và không cho phép suy diễn mọi câu nói nổi tiếng thường gắn với lần gặp này. Nó xác nhận rõ hơn một bất cân xứng: kế hoạch quân sự đã tiến rất xa trước khi De Gaulle được trao đổi ở cấp chính trị đó. Nhưng không thể từ đây kết luận rằng người Pháp hoàn toàn không tham gia cuộc chiến hoặc mọi lực lượng Pháp đều bị loại khỏi chiến dịch.

Đối với De Gaulle, giải phóng lãnh thổ phải đi cùng sự hiện diện của quyền lực Pháp có khả năng điều hành. Chuyến đến Bayeux tháng 6 và việc khẳng định chính quyền trong quá trình giải phóng góp phần chuyển yêu sách đại diện thành thực tế. Thành công của ông không chỉ nằm ở việc tranh luận thắng Churchill, mà ở khả năng xây dựng một trung tâm quyền lực mà các đồng minh phải tính đến khi tổ chức trật tự sau chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [4] [6]

Công nhận năm 1944 không xóa mọi bất đồng

Ngày 23 tháng 10 năm 1944, các đồng minh công nhận Chính phủ lâm thời Pháp. Sự công nhận đến sau một quá trình hình thành tổ chức và giải phóng, chứ không phải ngay từ lời kêu gọi tháng 6 năm 1940. Khi Churchill và De Gaulle cùng xuất hiện tại Paris trong lễ tưởng niệm ngày 11 tháng 11, hình ảnh đoàn kết có cơ sở chính trị mới. Tuy nhiên, một nghi lễ công khai không có nghĩa các tranh chấp quyền lực trước đó chưa từng tồn tại.

Churchill còn ủng hộ việc khôi phục vai trò quốc tế của Pháp, gồm phần tham gia chiếm đóng Đức và vị trí trong cấu trúc Liên Hợp Quốc. Lợi ích Anh nằm ở một châu Âu có thêm một cường quốc có thể chia sẻ trách nhiệm. Điều ấy tương hợp với mong muốn phục hồi vị thế Pháp của De Gaulle, ngay cả khi hai người bất đồng về cách đạt mục tiêu và về giới hạn ảnh hưởng của mỗi bên.

Sự tương hợp có điều kiện này giải thích vì sao quan hệ không đổ vỡ hoàn toàn. Churchill không chỉ muốn một người Pháp biết vâng lời, còn De Gaulle không thể đơn giản coi mọi trợ giúp của Anh là âm mưu. Họ vừa cần nhau vừa chống lại khả năng bị người kia chi phối. Đó là đặc điểm của nhiều liên minh bất cân xứng: hợp tác lâu dài có thể tồn tại ngay giữa những tranh chấp gay gắt về quyền tự chủ.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Đánh giá cuộc đấu bằng kết quả và những giới hạn thực tế

Nếu chỉ hỏi ai khó tính hơn, người đọc sẽ bỏ lỡ chuyển động quan trọng nhất: De Gaulle từ một tướng lĩnh ít nguồn lực trở thành người đứng đầu một chính quyền được công nhận, trong khi Churchill từ vị thế người bảo trợ phải học cách thương lượng với đối tác mạnh hơn. Tính cách ảnh hưởng phương pháp ứng xử, nhưng chính tổ chức, quân đội, sự ủng hộ trong nước và quan hệ Đồng minh mới làm thay đổi khả năng lựa chọn.

Có thể đặt giả thuyết rằng một sự công nhận sớm hơn sẽ giảm xung đột. Tuy nhiên, đó là câu hỏi phản thực tế, không phải kết quả được tài liệu chứng minh. London còn phải cân nhắc Washington, diễn biến quân sự và những lực lượng Pháp cạnh tranh nhau. Ngược lại, cũng không thể khẳng định việc trì hoãn là hoàn toàn tối ưu: sự thiếu tin cậy có chi phí chính trị và dễ khiến một đối tác coi hợp tác là nguy cơ lệ thuộc.

Cuộc tranh giành ảnh hưởng này cho thấy liên minh chống Đức không tạo ra một lợi ích quốc gia duy nhất. Churchill phải bảo vệ chiến lược chung mà Anh phụ thuộc ngày càng nhiều vào Mỹ; De Gaulle phải bảo vệ quyền tự quyết của nước Pháp giữa lúc cần viện trợ bên ngoài. Hiểu đồng thời hai bài toán ấy giúp giải thích cả những lần đối đầu lẫn sự hợp tác bền bỉ, mà không cần biến một trong hai thành nhân vật phụ trong câu chuyện của người kia.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. French National Committee, 3 July 1940 — UK Parliament, Historic Hansard
  2. L’appel du 18 juin 1940 — Archives nationales de France
  3. Memorandum by the Secretary of State to President Roosevelt, 10 May 1943, with editorial notes — US Department of State, Foreign Relations of the United States
  4. Churchill’s conversation with General de Gaulle, 4 June 1944: source extract — Churchill Archive for Schools, Churchill Archives Centre
  5. De Gaulle and Churchill: archival encounters with the two titans, Richard Vinen — Churchill Archives Centre, University of Cambridge
  6. De Gaulle face aux Alliés — Fondation Charles de Gaulle
  7. War Situation, 15 July 1941 — UK Parliament, Historic Hansard