BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 200

Di sản chiến lược của Churchill: Kiên định hay mạo hiểm?

Di sản chiến lược của Churchill chứa cả sự kiên định cần thiết và những lựa chọn mạo hiểm. Câu hỏi có giá trị hơn việc chọn một nhãn là khi nào quyết tâm của ông mở thêm khả năng hành động, khi nào nó vượt quá nguồn lực, và bộ máy nào giúp sửa sai. Chiến thắng trước Đức là kết quả lớn, nhưng không đủ chứng minh mọi quyết định đã đúng hoặc mọi tổn thất đều cần thiết. Muốn đánh giá công bằng phải xem mục tiêu, thông tin đương thời, lựa chọn khả thi và cái giá mà những nhóm khác nhau phải trả.

Churchill và Alan Brooke trên đài chỉ huy tàu HMS Kelvin khi tới Normandy ngày 12 tháng 6 năm 1944

Churchill cùng Alan Brooke trên HMS Kelvin trong chuyến thăm Normandy ngày 12/6/1944. Ảnh C. H. Parnall, Royal Navy, IWM A24024: lãnh đạo chính trị và cố vấn quân sự cùng xuất hiện sau cuộc đổ bộ, không phải bằng chứng hai người luôn đồng ý.

C. H. Parnall (Lt), Royal Navy official photographer / Imperial War Museums, A24024, Admiralty Official Collection; Wikimedia Commons; Public domain — UK Government photograph, Crown copyright expired. Thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Imperial War Museums, A24024, Admiralty Official Collection; Wikimedia Commons · Public domain — UK Government photograph, Crown copyright expired

Những mốc cần đặt cạnh nhau

13/5/1940
Churchill đặt chiến thắng làm mục tiêu của chính phủ liên hiệp mới.
24/2/1942
Ông giải thích cơ chế nội các, tham mưu và trách nhiệm chỉ đạo chiến tranh.
2/7/1942
Hạ viện tranh luận gay gắt về chiến lược, trang bị và tổ chức quyền lực.
1943
Bengal đặt ra vấn đề về ưu tiên nguồn lực và trách nhiệm đối với dân thường thuộc địa.
Tháng 5–7/1945
Unthinkable chuyển từ nghiên cứu tiến công sang phòng thủ và không được thực thi.

Một mục tiêu dứt khoát chưa phải một chiến lược hoàn chỉnh

Ngày 13/5/1940, Churchill đặt chiến thắng làm mục tiêu của chính phủ mới. Bài phát biểu không hứa một con đường dễ dàng; nó chuẩn bị công chúng cho chiến tranh dài và hy sinh lớn. Trong tình thế khủng hoảng, việc xác định rõ mục tiêu có thể ngăn bộ máy rơi vào tê liệt hoặc tìm một thỏa hiệp mà chính quyền đánh giá là làm mất khả năng tự chủ. Đó là đóng góp chính trị thực, không thể đo bằng số mệnh lệnh tác chiến do thủ tướng tự viết.

Nhưng một mục tiêu không tự tạo tàu vận tải, máy bay hoặc đồng minh. Chiến lược còn phải nối mục tiêu với cách dùng những nguồn lực có thể huy động. Khi mục tiêu rất rộng mà phương tiện yếu, quyết tâm chỉ có giá trị nếu giúp tạo thời gian, bảo vệ năng lực và mở thêm quan hệ hỗ trợ. Nếu nó chỉ thúc đẩy cam kết mới mà không giải được khoảng thiếu hụt, cùng một phẩm chất có thể làm rủi ro tăng lên.

Bởi vậy, đánh giá Churchill không nên chỉ hỏi ông có sợ hãi hay không. Nhà lãnh đạo có thể nhận ra nguy hiểm rất rõ mà vẫn chọn chiến đấu; cũng có thể dùng ngôn ngữ quả cảm để che một tính toán kém. Tiêu chuẩn là những điều kiện cụ thể khiến lựa chọn có cơ hội đạt mục tiêu. Cần đọc lời tuyên bố ý chí bên cạnh các giấy tờ về khả năng thực hiện, thay vì coi hai loại tài liệu thay thế nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Năng lượng cá nhân có ích khi đi qua một cơ chế quyết định

Churchill đồng thời làm thủ tướng và mang danh Bộ trưởng Quốc phòng. Trong giải thích trước Hạ viện tháng 2/1942, ông nói giới tham mưu chỉ đạo chiến tranh hằng ngày, còn các vấn đề lớn được đưa lên cơ chế chính phủ. Ismay giúp nối thủ tướng với bộ máy quân sự. Đây là cách Churchill bảo vệ hệ thống do mình đứng đầu, nên không thể coi mọi lời khẳng định về sự phối hợp trơn tru là một mô tả trung lập đã được kiểm chứng.

Dù vậy, văn bản cho thấy cách phân biệt trách nhiệm hữu ích. Lãnh đạo chính trị chọn mục đích và chịu trách nhiệm về đánh đổi lớn; chỉ huy chuyên môn có nghĩa vụ trình bày khả năng, giới hạn và cách thực hiện. Quyết định tốt đòi hỏi hai phía tác động lẫn nhau. Chính khách có thể phát hiện chuyên gia quá thận trọng, nhưng chuyên gia cũng phải được quyền chỉ ra một mục tiêu không có phương tiện tương xứng.

Một hệ thống được đánh giá cao không phải vì không có xung đột, mà vì xung đột có thể làm thay đổi lựa chọn trước khi thất bại xảy ra. Nếu người đứng đầu chỉ nghe xác nhận, tốc độ quyết định có thể rất nhanh nhưng sai lầm cũng lan nhanh. Ngược lại, nếu mọi bộ chỉ bảo vệ phần việc riêng, thận trọng có thể biến thành bất động. Di sản Churchill phải được xem trong sự tương tác với nội các, tham mưu và đồng minh, không như sản phẩm của một bộ óc đứng ngoài mọi tổ chức.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Năm 1942: cuộc tranh luận cho thấy điều gì cần được kiểm tra

Sau các thất bại quân sự, cuộc tranh luận tại Hạ viện ngày 2/7/1942 đặt vấn đề trực tiếp với việc chỉ đạo chiến tranh. Aneurin Bevan công kích khoảng cách giữa lời nói, trang bị và khả năng thực hiện; những người khác chất vấn tổ chức quyền lực và chất lượng vũ khí. Các lời buộc tội không tự trở thành sự thật chỉ vì được ghi vào Hansard. Nhưng việc chúng xuất hiện ngay khi chiến tranh diễn ra chứng minh nghi vấn về năng lực điều hành không phải chỉ do hậu thế dựng lên.

Churchill đáp bằng bức tranh rộng hơn: sự kháng cự của Liên Xô, sức mạnh đang tăng của Mỹ và nỗ lực đưa quân cùng trang bị tới các chiến trường. Ông khẳng định mình chịu sự giám sát của nội các và có thể bị Hạ viện thay thế. Hai phía đang dùng những đơn vị đánh giá khác nhau. Người phê phán nhấn vào thất bại cụ thể và cơ chế tạo ra nó; Churchill nhấn vào triển vọng của toàn liên minh trong cuộc chiến dài.

Cả hai cấp độ đều cần thiết. Một thất bại địa phương không đủ chứng minh toàn bộ chiến lược sai, nhưng triển vọng chung cải thiện cũng không xóa một sai lầm có thể tránh ở địa phương. Câu hỏi cần nối hai cấp là quyết định nào đã làm đổi xác suất thành công, với chi phí nào và dựa trên thông tin gì. Giành đa số trong một cuộc biểu quyết cho biết chính phủ còn quyền điều hành; nó không phải chứng nhận kỹ thuật rằng mọi dự báo của chính phủ đúng.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Đồng minh có lợi ích riêng, không phải phần kéo dài của ý chí Churchill

Một đóng góp lớn của nhà lãnh đạo chiến tranh là giữ và phối hợp được liên minh. Nhưng đánh giá đóng góp ấy đòi hỏi tránh biến mọi quyết định chung thành thành tích riêng. Mỹ và Liên Xô có nguồn lực, ưu tiên và giới hạn chính trị khác Anh. Khả năng nói chuyện với lãnh đạo đồng minh có thể giúp tìm thỏa thuận, song không làm các nước ấy mất quyền xác định điều họ sẵn sàng trả giá.

Bức điện Truman gửi Churchill ngày 11/6/1945 là ví dụ ngắn mà rõ. Truman không chấp nhận trì hoãn rút quân Mỹ về khu vực chiếm đóng đã thống nhất chỉ để gây sức ép trong những vấn đề khác. Ông viện dẫn cam kết đã có và nhu cầu đưa cơ chế kiểm soát Đức vào hoạt động. Không thể gọi sự từ chối này là bằng chứng mọi ngoại giao cá nhân của Churchill thất bại; nó cho thấy một giới hạn thực tế đối với việc dùng sức mạnh của đồng minh làm đòn bẩy.

Từ đó xuất hiện một phép thử đối với mạo hiểm: kế hoạch có còn hợp lý nếu đối tác chỉ làm điều họ đã thực sự cam kết, thay vì điều người lập kế hoạch hy vọng họ sẽ làm? Khi khoảng cách này lớn, sự lạc quan về quan hệ cá nhân có thể che rủi ro. Ngược lại, chấp nhận nhượng bộ để giữ một liên minh thiết yếu có thể là lựa chọn chiến lược, dù trông kém hào hùng hơn việc đòi hỏi đến cùng.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Unthinkable: khả năng dừng lại cũng thuộc năng lực chiến lược

Nghiên cứu Unthinkable năm 1945 giúp phân biệt kiên định về lợi ích với cố chấp về công cụ. Phương án tiến công tháng 5 muốn tạo một kết quả chính trị đối với Liên Xô, nhưng giới tham mưu không tìm thấy cơ sở chắc chắn cho thắng lợi nhanh và giới hạn. Nếu đối phương không nhượng bộ sau thất bại cục bộ, phương Tây có thể bị kéo vào chiến tranh kéo dài. Vấn đề không chỉ là có đủ can đảm khai hỏa hay không.

Sau đánh giá tháng 6, Churchill chuyển yêu cầu sang nghiên cứu bảo vệ quần đảo Anh trong một tình huống xấu giả định; báo cáo phòng thủ hoàn tất tháng 7. Cuộc tiến công không được thực hiện. Việc khảo sát một phương án nguy hiểm vẫn đáng phê phán hoặc chất vấn về mục đích, nhưng không được kể như một cuộc chiến đã phát động. Một hồ sơ dự phòng có thể chứng minh cơ chế thử giới hạn, không nhất thiết chứng minh nhà lãnh đạo sẽ thực hiện mọi ý tưởng của mình.

Đọc trường hợp này chỉ để khen Churchill biết nghe tham mưu cũng chưa đủ. Cần hỏi việc nghiên cứu đã giả định những điều gì về Mỹ, dư luận và nguồn lực Đức; đó chính là nơi sự mạo hiểm bắt đầu. Giá trị đánh giá nằm ở cả hai thời điểm: vì sao một khả năng được đưa ra và vì sao nó không trở thành hành động. Người biết đề xuất nhiều chưa chắc là người ra quyết định tốt; người biết loại phương án không đạt cũng góp phần bảo vệ nguồn lực.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Ai phải trả giá cho những điều được gọi là cần thiết?

Tiêu chuẩn chỉ nhìn sự sống còn của nước Anh sẽ bỏ mất những cộng đồng chịu tác động của chính sách đế quốc. Thảo luận về Bengal cho thấy vận tải, ưu tiên chiến tranh và cứu trợ không phải các mục kỹ thuật vô cảm. Chúng quyết định thức ăn đến đâu, đến lúc nào và ai có khả năng tiếp cận. Trong nghiên cứu của Ó Gráda, những khó khăn nguồn cung thực tế và sự lựa chọn chính trị về ưu tiên cùng góp phần giải thích thảm họa.

Không có căn cứ biến mọi cái chết thành hệ quả trực tiếp của một mệnh lệnh riêng của Churchill. Nhưng cũng không thể dùng chiến tranh làm lời miễn trách nhiệm chung cho người nắm quyền phân bổ nguồn lực. Phải xét các cảnh báo, lựa chọn thay thế, độ trễ và cách chính phủ phản ứng khi hậu quả đã lộ rõ. Giới hạn vật chất có thể thu hẹp lựa chọn; nó không tự chứng minh nhà chức trách đã chọn cách ít gây hại nhất trong phạm vi còn lại.

Richard Toye nhấn mạnh thế giới đế quốc có những địa vị và lợi ích khác nhau. Điều đó buộc việc đánh giá di sản phải hỏi chiến thắng hoặc bảo tồn trật tự đem lại điều gì cho ai. Sự kiên định chống Đức Quốc xã và sự kiên định giữ quyền cai trị thuộc địa không thể được cho cùng một giá trị chỉ vì đều xuất phát từ một con người. Mục tiêu phải được xét về nội dung, cùng với hiệu quả thực hiện và trách nhiệm đối với người bị tác động.

Đối chiếu tư liệu: [6] [7]

Đánh giá lựa chọn trước khi biết kết quả

Một phương án thất bại chưa chắc là vô lý khi quyết định được đưa ra, nếu thông tin lúc đó cho thấy nó có cơ hội tốt hơn các lựa chọn khác. Ngược lại, một phương án thành công có thể chứa rủi ro bị đánh giá thấp và được cứu bởi hành động của đồng minh hoặc sai lầm của đối phương. Đây là lý do không thể dùng năm 1945 như một con dấu đóng lên toàn bộ những gì đã làm từ năm 1940.

Phản thực tế có ích khi được giới hạn đúng. Ta có thể hỏi nếu nguồn lực được phân bổ khác, nếu một cảnh báo được xử lý sớm hơn hoặc nếu đối tác không hỗ trợ thì điều gì có thể thay đổi. Nhưng phải nêu những điều kiện cần cho nhánh thay thế, thay vì dựng một kết quả hoàn hảo rồi so với lịch sử thật. Các phương án bỏ qua vận tải, thời gian, phản ứng của đối thủ và sự đồng ý của đồng minh không phải đối chứng khả thi.

Di sản chiến lược của Churchill vì vậy nên được đánh giá qua khả năng giữ một mục tiêu có ý nghĩa, huy động phương tiện, chấp nhận tranh luận và sửa công cụ khi điều kiện đổi. Ở những thời điểm quyết định, sự kiên định của ông giúp duy trì hành động tập thể; ở những lựa chọn khác, tham vọng và thứ bậc đế quốc thu hẹp cách nhìn về chi phí. Giữ cả hai nhận định không làm kết luận yếu đi. Nó làm rõ tại sao một lãnh đạo có vai trò lớn vẫn phải chịu những câu hỏi cụ thể về từng quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6] [7]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. His Majesty’s Government, 13/5/1940: mục tiêu chiến tranh và chính phủ liên hiệp — UK Parliament
  2. Ministerial Changes, 24/2/1942: cơ chế chỉ đạo và trách nhiệm của Churchill — UK Parliament
  3. Central Direction of the War, 2/7/1942: tranh luận và đáp lời của Churchill — UK Parliament
  4. Julian Lewis, Changing Direction, ấn bản thứ hai 2003, Introduction, xxxvii–xlvi: Unthinkable, bản xem trước của nhà xuất bản — Frank Cass / Routledge
  5. Truman gửi Churchill, 11/6/1945: giới hạn sử dụng bố trí chiếm đóng để gây sức ép — Office of the Historian, US Department of State
  6. Cormac Ó Gráda, “Sufficiency and Sufficiency and Sufficiency”: Revisiting the Bengal Famine of 1943–44, 2010 — University College Dublin, School of Economics
  7. Richard Toye, Empire and Imperialism — University of Exeter; Churchill Archive / Bloomsbury