BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 195

Chiến dịch Unthinkable: Vì sao người Anh từng nghiên cứu xung đột với Liên Xô?

Người Anh nghiên cứu Unthinkable vì Churchill lo thắng lợi trước Đức sẽ để lại một châu Âu do sức mạnh Liên Xô chi phối, nhất là tại Ba Lan, trong khi quân Mỹ sắp giảm hiện diện. Nhưng nghiên cứu khả năng dùng vũ lực không đồng nghĩa đã quyết định khai chiến. Hồ sơ chứa một phương án tiến công tháng 5/1945 và một nghiên cứu phòng thủ hoàn tất tháng 7. Chính khoảng cách giữa mục tiêu chính trị, điều kiện giả định và khả năng quân sự giúp giải thích tại sao cuộc chiến ấy không xảy ra.

William Robertson và Alexander Silvashko trước biển Đông gặp Tây tại Torgau tháng 4 năm 1945

Robertson (Mỹ) và Silvashko (Liên Xô) trong ảnh kỷ niệm cuộc hội quân bên sông Elbe, tháng 4/1945. Hồ sơ ghi 25/4, còn trang tệp lưu ý ảnh có thể được bố trí chụp ngày 27/4. Đây là hình ảnh liên minh vừa chiến thắng, không phải ảnh Unthinkable được thực hiện.

William E. Poulson, US Army / NARA, 111-SC-205228; Wikimedia Commons; Public domain — US Army official photograph. Thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: NARA, 111-SC-205228; Wikimedia Commons · Public domain — US Army official photograph

Những mốc cần đặt cạnh nhau

12/5/1945
Churchill cảnh báo Truman về Ba Lan, ưu thế Liên Xô và việc giảm quân phương Tây.
22/5/1945
Joint Planning Staff hoàn tất nghiên cứu tiến công, lấy 1/7 làm mốc giả định.
8–10/6/1945
Tham mưu bác triển vọng thắng nhanh; Churchill chuyển yêu cầu sang phòng thủ quần đảo Anh.
11/7/1945
Bản nghiên cứu phòng thủ hoàn tất; không có cuộc tiến công Unthinkable được thực hiện.

Từ chiến thắng chung tới nỗi lo mất đòn bẩy

Ngày 12/5/1945, Churchill gửi Truman một bức điện riêng bày tỏ lo ngại về việc quân Mỹ rời châu Âu, ưu thế quân sự Liên Xô và tương lai Ba Lan. Ông muốn đạt một sự dàn xếp với Moskva trước khi sức mạnh phương Tây suy giảm. Bức điện sử dụng hình ảnh bức màn sắt trước bài diễn văn Fulton năm 1946. Đây là bằng chứng về cách Churchill đánh giá tình hình, không phải bằng chứng Truman đã chấp nhận một cuộc tấn công.

Ba Lan có ý nghĩa vượt quá một đường biên. Anh tham chiến năm 1939 sau cuộc xâm lược của Đức, nhưng đánh bại Đức không tự bảo đảm người Ba Lan được chọn chính phủ. Với Churchill, một châu Âu có Liên Xô áp đảo cũng đe dọa khả năng Anh tác động tới trật tự hậu chiến. Mục tiêu giữ ảnh hưởng, mối lo an ninh và vấn đề chính danh của chiến tranh cùng hội tụ trong nhu cầu tìm thêm đòn bẩy.

Điều đáng chú ý là giải pháp Churchill đề nghị trong bức điện vẫn gồm một cuộc gặp và thương lượng. Ngoại giao và khảo sát quân sự có thể tồn tại song song: nhà lãnh đạo muốn biết đe dọa dùng vũ lực có thực lực tới đâu. Tuy nhiên, việc đặt câu hỏi cũng rất nghiêm trọng. Nó yêu cầu giới tham mưu hình dung chiến đấu với chính đội quân vừa góp phần quyết định vào thất bại của Đức.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Ngày 22/5: một phương án bắt đầu bằng những điều chưa có

Báo cáo của Joint Planning Staff ngày 22/5/1945 được lưu trong hồ sơ CAB 120/691. Các nhà lập kế hoạch được yêu cầu giả định dư luận Anh và Mỹ hoàn toàn ủng hộ, tinh thần quân đội vẫn cao, lực lượng Ba Lan trợ giúp và có thể sử dụng nhân lực cùng phần công nghiệp Đức còn lại. Họ còn đặt giả định Liên Xô liên minh với Nhật. Đó là điều kiện của bài toán, không phải một tập hợp sự kiện đã được xác nhận.

Mốc 1/7/1945 là ngày mở đầu chiến sự được chọn để tính toán. Không có thể thức nào trong báo cáo biến ngày ấy thành lệnh tiến quân đã ban cho các đơn vị. Tương tự, việc tính tới nhân lực Đức không cho phép khẳng định một đạo quân Đức đã được tổ chức xong để đánh Liên Xô. Giữa dự kiến tận dụng một nguồn lực và việc có quân được tuyển, trang bị, chỉ huy, chấp thuận chính trị còn nhiều bước lớn.

Chính các giả định làm lộ ra điểm yếu của phương án. Sự ủng hộ của Mỹ phải được coi như có sẵn để nghiên cứu quân sự có thể bắt đầu, trong khi đó lại là một trong những vấn đề khó nhất ngoài đời. Sau nhiều năm chiến tranh, không thể suy từ việc binh sĩ đã đánh Đức sang việc họ sẵn sàng đánh đồng minh cũ. Báo cáo không phải bản khảo sát chứng minh sự đồng thuận đó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Mục tiêu giới hạn không bảo đảm chiến tranh giới hạn

Mục tiêu chính trị ghi trong báo cáo là buộc Liên Xô chấp nhận ý muốn của Mỹ và Đế quốc Anh; ngay cả khi diễn đạt hẹp hơn thành một dàn xếp thỏa đáng cho Ba Lan, cam kết quân sự vẫn có thể rất rộng. Chiếm một vị trí hoặc gây một thất bại cục bộ chỉ có tác dụng cưỡng ép nếu đối phương xem cái giá kháng cự tiếp là quá lớn. Moskva vẫn có quyền lựa chọn tiếp tục chiến đấu.

Các nhà tham mưu vì vậy tách hai bài toán: một thắng lợi nhanh được kỳ vọng đủ để đạt mục đích và một cuộc chiến tổng lực nếu kỳ vọng ấy sai. Đây không phải sự thận trọng hình thức. Nếu Anh và Mỹ tấn công nhưng Liên Xô không nhượng bộ, họ phải chọn giữa leo thang, lùi bước hoặc chấp nhận một thỏa thuận còn tệ hơn. Lợi ích của đòn đánh đầu không thể được tính riêng khỏi tình huống sau đó.

Chiều sâu lãnh thổ Liên Xô làm bài toán khó thêm. Báo cáo nhắc kinh nghiệm rút lui, di chuyển công nghiệp và tiếp tục kháng chiến trước Đức. Thắng một trận ở Trung Âu không đồng nghĩa phá hủy năng lực tiến hành chiến tranh của cả một nước. So sánh đó là lập luận của người làm kế hoạch về khả năng duy trì chiến tranh; nó không có nghĩa họ biết chắc mọi diễn biến của một cuộc chiến chưa xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Sức mạnh trên biển không xóa được bài toán trên bộ

Anh và Mỹ có ưu thế lớn trên biển cùng những năng lực không quân đáng kể. Nhưng lực lượng Liên Xô đang tập trung trên lục địa, nơi kết quả về Ba Lan và Đức phải được quyết định. Các đánh giá trong hồ sơ cho thấy phương Tây không có cơ sở chắc chắn để đạt một thắng lợi nhanh trên bộ. Không nên lấy một tỷ lệ sư đoàn ra làm kết luận duy nhất: tổ chức, trang bị, tuyến tiếp tế và số quân thực sự có thể dùng đều quan trọng.

Không quân cũng không phải lối tắt bảo đảm thắng lợi. Các khoảng cách, vị trí sân bay và nhu cầu yểm trợ lục quân làm giảm khả năng sử dụng toàn bộ sức mạnh ném bom vào mục tiêu chiến lược. Công nghiệp Liên Xô không tập trung và dễ bị tấn công theo cùng cách như những mục tiêu ở Đức. Hải quân có thể kiểm soát biển nhưng không thể tự khiến chính phủ Liên Xô chấp nhận một chính phủ Ba Lan mà phương Tây mong muốn.

Chiến tranh với Nhật chưa kết thúc khiến mọi lựa chọn có chi phí cơ hội. Giữ quân, máy bay và vận tải ở châu Âu nghĩa là không dùng chúng theo kế hoạch tại Thái Bình Dương. Một cuộc chiến mới còn đòi hỏi đảo ngược giải ngũ và duy trì sản xuất. Khi đọc Unthinkable, câu hỏi hữu ích không chỉ là bên nào mạnh hơn, mà là liên minh nào sẵn sàng huy động tiếp, trong bao lâu và cho mục đích nào.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Tháng 6: câu trả lời quân sự làm đổi câu hỏi chính trị

Ngày 8/6, giới chỉ huy tham mưu gửi lên kết luận rằng phương Tây không thể trông đợi một thắng lợi nhanh nhưng giới hạn; chiến sự sẽ có nguy cơ thành cuộc chiến kéo dài trong điều kiện bất lợi. Theo hồ sơ được Julian Lewis đối chiếu, việc Mỹ chuyển chú ý sang Thái Bình Dương càng làm triển vọng đó xấu đi. Đây là đánh giá của cơ quan chuyên môn gửi người ra quyết định, không phải một lệnh chuẩn bị phát động chiến tranh.

Ngày 10/6, Churchill yêu cầu nghiên cứu cách bảo vệ quần đảo Anh nếu Mỹ rút phần lớn lực lượng và Liên Xô tiến tới bờ Bắc Hải, Đại Tây Dương qua Pháp cùng vùng Đất Thấp. Ông vẫn giữ mật danh Unthinkable nhưng gọi tình huống là giả định dự phòng. Sự thay đổi đối tượng nghiên cứu rất rõ: từ khả năng phương Tây dùng tiến công để gây sức ép sang phòng thủ trước một cuộc tiến công được giả định của Liên Xô.

Trong khi đó, bức điện Truman ngày 11/6 từ chối trì hoãn việc quân Mỹ rút về vùng chiếm đóng đã thỏa thuận chỉ để gây sức ép trong những vấn đề khác. Không nên gọi đây là thư Truman bác bỏ Unthinkable, vì văn bản bàn về bố trí chiếm đóng. Nhưng nó cho thấy một giới hạn thực tế: Washington có ưu tiên và cam kết riêng. Churchill không thể biến sự hiện diện quân Mỹ thành công cụ của mình bằng một quyết định đơn phương.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [5]

Ngày 11/7: phòng thủ trước năng lực giả định, không dự báo chắc chắn

Bản nghiên cứu phòng thủ hoàn tất ngày 11/7 xem xét cắt liên lạc trên biển, đổ bộ, tiến công đường không và các vũ khí mới như tên lửa. Các nhà lập kế hoạch không cho rằng Liên Xô lập tức có thể thực hiện một cuộc xâm lược đường biển quyết định vào Anh. Xây dựng hạm đội đổ bộ, vận tải và năng lực tác chiến tương ứng cần thời gian. Điều đó khác hẳn khả năng Hồng quân tiến trên lục địa.

Họ vẫn lo các dạng tiến công khác và nhấn mạnh tên lửa cùng vũ khí mới. Những nhận định ấy thuộc đánh giá năng lực trong một kịch bản, không chứng minh Stalin đã có lệnh xâm lược Anh. Cũng không thể đem hiểu biết về kho vũ khí hạt nhân những năm sau gắn ngược vào bản tiến công tháng 5. Mỗi tài liệu phải được đặt trong thời điểm viết, với thông tin và câu hỏi mà tác giả thực sự có.

Giữ một đầu cầu ở lục địa nghe hấp dẫn vì có thể làm căn cứ phản công hoặc đẩy xa mối đe dọa. Nhưng nghiên cứu cũng tính tới việc đầu cầu trở thành mục tiêu rõ ràng, đòi hỏi tiếp tế liên tục và trói lực lượng. Một vị trí chỉ có ý nghĩa chiến lược nếu lợi ích giữ nó lớn hơn gánh nặng phòng thủ. Trong hồ sơ, bản đồ không thay thế được tính toán tài nguyên và mục tiêu.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Điều Unthinkable cho thấy về giới hạn của quyền lực

Không có cuộc tiến công Unthinkable ngày 1/7. National Army Museum xác định đây là phương án giả định, nguy hiểm và chưa từng được thực hiện. Gọi nó là một cuộc chiến đã lên lịch nhưng chỉ tình cờ bị ngăn ở phút cuối sẽ đi xa hơn bằng chứng. Hồ sơ chứng minh có nghiên cứu nghiêm túc về việc dùng vũ lực và có sự phản đối về tính khả thi; nó không chứng minh đã có quyết định liên minh thống nhất khai chiến.

Giá trị nổi bật của tài liệu nằm ở sự va chạm giữa tham vọng cưỡng ép và khả năng thực hiện. Churchill muốn có tiếng nói về trật tự châu Âu, nhưng tham mưu không tìm ra con đường quân sự ngắn, rẻ và bảo đảm đạt mục đích. Một phương án chưa được thực hiện vẫn là bằng chứng lịch sử quan trọng: nó cho thấy điều người cầm quyền sợ hãi, những giả định họ cần thử và lý do sức mạnh có sẵn chưa chắc chuyển thành quyền áp đặt kết quả.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Churchill gửi Truman, 12/5/1945 — Office of the Historian, US Department of State
  2. Joint Planning Staff và Chiefs of Staff, hồ sơ CAB 120/691: các báo cáo 22/5, 8/6, chỉ thị 10/6 và báo cáo 11/7/1945; bản quét hồ sơ — UK Cabinet Office; bản sao số tài liệu The National Archives trên máy chủ độc lập
  3. Julian Lewis, Changing Direction, ấn bản thứ hai 2003: Introduction, xxxvii–xlvi, bản xem trước của nhà xuất bản — Frank Cass / Routledge
  4. Yoichi Suzuki, Operation Unthinkable: Churchill’s War Plan against Russia, 1 July 1945, 2006: tóm tắt nghiên cứu — Japan Association of International Relations; J-STAGE
  5. Truman gửi Churchill, 11/6/1945, về việc rút quân về khu vực chiếm đóng đã thỏa thuận — Office of the Historian, US Department of State
  6. On This Day: May 1945, mục Operation Unthinkable — National Army Museum