BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

CHURCHILL VÀ NƯỚC ANH · NGHIÊN CỨU 184

Churchill và chiến lược phong tỏa kinh tế Đức

Churchill sử dụng phong tỏa để hạn chế những nguồn lực giúp Đức tiếp tục chiến tranh, nhưng vũ khí này không chỉ là tàu chiến chặn tàu buôn. Sau khi Pháp sụp đổ, Anh phải tăng kiểm soát từ nơi hàng hóa được xuất đi, dựa vào giấy phép, thông tin thương mại và hợp tác với nước trung lập. Hiệu quả quân sự luôn va chạm với quyền lợi thương mại, nhu cầu vận tải của Đồng minh và sự sống còn của dân cư tại châu Âu bị chiếm đóng.

Xuồng của HMS Sheffield chuẩn bị chở tổ kiểm tra tàu buôn

Xuồng của HMS Sheffield được hạ để đưa tổ kiểm tra lên tàu buôn. Hồ sơ tàu và giấy chứng nhận hàng hải giúp thực thi phong tỏa; ảnh thuộc thời kỳ 1939–1945, không xác định ngày cụ thể.

R G G Coote (Lt), nhiếp ảnh viên chính thức Royal Navy / Imperial War Museums, A6080 / Wikimedia Commons; bản hiển thị dự kiến thu nhỏ và chuyển WebP. · Ghi công tác giả · Nguồn: Imperial War Museums, A6080 · Public domain — PD-UKGov / PD-scan

Những mốc cần đặt cạnh nhau

11/1939
Mỹ phản đối những hạn chế của Anh đối với thương mại trung lập.
7/1940
Sau thất thủ của Pháp, Anh yêu cầu tăng kiểm soát hàng hóa tại nguồn.
29/3/1941
Churchill trình bày với Roosevelt việc siết phong tỏa vùng Pháp chưa bị chiếm đóng.
22/2/1942
Eden đề xuất mở rộng cứu trợ Hy Lạp theo điều kiện giám sát trung lập.
8/7/1943
Hạ viện thảo luận phong tỏa, tình báo kinh tế và cơ chế thực thi.

Phong tỏa nhằm thay đổi khả năng đánh tiếp của đối phương

Một nền kinh tế chiến tranh cần nguyên liệu, năng lượng, phương tiện vận tải và những mạng lưới giúp chúng tới đúng nơi. Ngăn một chuyến hàng có thể làm thiếu đầu vào cho nhiều hoạt động khác nhau; nhưng muốn biết chuyến hàng nào quan trọng, người phong tỏa phải hiểu cơ cấu sản xuất của đối phương. Bởi vậy, Ministry of Economic Warfare không chỉ làm công việc cấm đoán. Trong lời trình bày tại Hạ viện năm 1943, Dingle Foot xác định cả vai trò cung cấp tình báo kinh tế cho các cơ quan chỉ đạo và tác chiến.

Điểm cần phân biệt là mục tiêu với kết quả. London mong làm yếu nền kinh tế Đức không có nghĩa mỗi biện pháp đã đạt được hiệu quả như dự kiến. Đối phương có thể đổi nguồn mua, sử dụng dự trữ, thay vật liệu hoặc khai thác những vùng đang chiếm giữ. Một hệ thống phong tỏa phải được cập nhật theo những cách thích nghi ấy. Nếu chỉ đếm số lệnh cấm ban hành, nhà hoạch định sẽ dễ nhầm mức độ hoạt động của bộ máy mình với mức độ khó khăn của đối phương.

Trong lời trình bày năm 1943, nhiệm vụ thu thập tình báo kinh tế còn nối bộ với các cơ quan làm chiến tranh chính trị. Điều đó cho thấy một dữ kiện về sản xuất có thể phục vụ nhiều cách gây sức ép: kiểm soát nguồn cung, chọn mục tiêu hoặc tác động tới tính toán đối phương. Nó cũng tạo nhu cầu kiểm tra chéo. Nếu một cơ quan đã đánh giá quá cao tác dụng của phong tỏa rồi dùng cùng nhận định để chứng minh lựa chọn khác, sai số có thể lan giữa các bộ phận. Sự phối hợp chỉ có ích khi thông tin nền đủ đáng tin.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Churchill tiếp nhận một công cụ có sẵn, cùng những tranh cãi có sẵn

Phong tỏa không phải phát minh cá nhân của Churchill khi ông làm thủ tướng năm 1940. Anh đã có kinh nghiệm từ Thế chiến I và triển khai kiểm soát hàng hóa ngay từ đầu cuộc chiến mới. Điện của Sumner Welles gửi đại sứ Mỹ tại London tháng 11/1939 cho thấy Washington phản đối cách kiểm tra có thể đặt gánh nặng chứng minh lên thương mại trung lập. Hồ sơ này xuất hiện trước khi Churchill đứng đầu chính phủ, giúp tránh cách kể mọi công cụ thời chiến đều bắt đầu từ một nhà lãnh đạo.

Đối với nước trung lập, một lô hàng có thể là nhu cầu sinh hoạt hoặc sản xuất bình thường, không phải sự giúp đỡ bí mật cho Đức. Đối với Anh, hàng ấy lại có thể được chuyển tiếp hoặc giải phóng nguồn hàng khác cho đối phương. Hai cách nhìn tạo ra xung đột mà hải quân không thể tự giải quyết bằng hỏa lực. Muốn duy trì phong tỏa lâu dài, London cần vừa phát hiện rủi ro chuyển hướng hàng hóa, vừa giữ được sự hợp tác của những chính phủ không chấp nhận để toàn bộ thương mại của họ bị quyết định từ bên ngoài.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Thất thủ của Pháp làm thay đổi bản đồ kinh tế chiến

Bản ghi nhớ của Đại sứ quán Anh gửi phía Mỹ ngày 3/7/1940 nêu rõ khó khăn mới: Đức kiểm soát thêm nhiều bờ biển và tuyến tiếp cận, khiến việc dựa riêng vào chặn tàu trên biển trở nên khó hơn. Ý nghĩa của sự thay đổi không chỉ nằm ở khoảng cách tàu phải tuần tra. Khi bản đồ chiếm đóng mở rộng, những nơi từng đứng ngoài kinh tế Đức có thể trở thành nguồn cung hoặc mắt xích trung chuyển cho Đức. Những giả định được lập khi chiến tranh bắt đầu vì thế không còn đủ.

Phản ứng của Anh là siết kiểm soát tại nguồn. Thay vì đợi một tàu buôn đi tới khu vực nguy hiểm rồi mới điều tra, cơ quan kiểm soát muốn xét trước hàng hóa và điểm đến. Một quyết định tại cảng xuất có thể tiết kiệm thời gian kiểm tra trên biển, đồng thời giảm khả năng hàng biến mất vào các chuỗi giao dịch khó truy dấu. Tuy nhiên, chuyển thủ tục lên đầu tuyến không làm biến mất tranh cãi chủ quyền và thương mại. Nó chỉ đưa tranh cãi tới một điểm khác trong hành trình của lô hàng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Navicert cho thấy giấy tờ cũng là một phương tiện cưỡng chế

Trong cơ chế này, navicert giúp chứng nhận trước những chuyến hàng được chấp thuận; hệ thống ships’ warrants bổ sung một tầng kiểm soát đối với hoạt động tàu buôn. Giấy tờ có giá trị vì đằng sau nó là khả năng kiểm tra và ngăn chặn trên biển. Nếu không có sức mạnh thực thi, một chứng nhận khó buộc người muốn cung cấp cho đối phương phải thay đổi hành vi. Ngược lại, tàu chiến thiếu thông tin thương mại có thể làm chậm rất nhiều giao dịch mà vẫn bỏ lọt những nguồn cung quan trọng.

Vì thế, phong tỏa là sự kết hợp của hiểu biết và cưỡng chế. Bộ máy phải nhận diện doanh nghiệp, hàng hóa, khối lượng và đích đến; hải quân tạo ra hậu quả khi quy định bị vi phạm. Hợp tác với Mỹ càng quan trọng vì việc kiểm soát sẽ yếu đi nếu một nguồn cung lớn đứng ngoài hoặc chống lại nó. Không nên lấy lời khẳng định thành công của một bộ trưởng làm chứng cứ rằng hệ thống không có lỗ hổng. Đó là lời giải trình của người đang bảo vệ chính sách trước cơ quan lập pháp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Ngày 29/3/1941: khi Churchill coi thực phẩm vào Pháp là một rủi ro quân sự

Điện Churchill gửi Roosevelt ngày 29/3/1941 cho thấy một quyết định cụ thể và cách ông lập luận. Sau những tiếp xúc của Darlan với Đức, Churchill lo hàng nhập vào vùng Pháp chưa bị chiếm đóng sẽ đem lại lợi ích cho đối phương. Ông đồng thời nhấn mạnh khó khăn thực phẩm và tàu biển của chính nước Anh, cùng khả năng các nước bị chiếm đóng khác đòi hỏi đối xử tương tự. Ông cho biết đã chỉ thị Admiralty tăng kiểm soát, trong khi vẫn để hai tàu quà tặng đã được đồng ý đi qua.

Văn kiện không chứng minh mọi thực phẩm vào Pháp đều rơi vào tay Đức. Dự đoán về lượng hàng đối phương có thể hưởng là lập luận của Churchill tại thời điểm đó, không phải một kết quả đo lường. Giá trị lớn hơn của bức điện là nó bộc lộ những tiêu chí lựa chọn: lợi ích quân sự gián tiếp, tiền lệ ngoại giao và nguồn lực Anh phải bỏ ra. Cứu trợ không bị đặt ngoài chiến lược; chính vì bị đặt trong một hệ thống ưu tiên chiến tranh, nó có thể bị trì hoãn hoặc hạn chế.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Người dân phía trong vòng phong tỏa không đồng nhất với chế độ chiếm đóng

Đây là chỗ phong tỏa đặt ra vấn đề khó nhất. Những người thiếu ăn trong một nước bị chiếm đóng không phải người quyết định cách Đức phân bổ nguồn lực. Nhưng nhà chức trách Anh lo rằng cứu trợ dân cư sẽ cho quân chiếm đóng khả năng lấy phần lương thực khác. Nếu chấp nhận lập luận ấy như một mệnh đề không có ngoại lệ, gần như mọi nhu cầu cứu đói đều có thể bị coi là giúp địch. Muốn đánh giá chính sách, phải xem rủi ro được chứng minh tới đâu và có cơ chế nào giảm rủi ro mà vẫn đưa được thức ăn tới dân.

Lá thư Eden gửi phía Mỹ, được đại sứ Winant chuyển ngày 22/2/1942, cho thấy Hy Lạp buộc chính phủ Anh phải xem xét ngoại lệ rộng hơn. Eden thừa nhận một chuyến lúa mì đơn lẻ không thể đáp ứng quy mô nạn đói. Ông đề xuất các chuyến tiếp theo bằng tàu trung lập và một cơ chế giám sát tại chỗ. Đây không phải tuyên bố từ bỏ phong tỏa; nó là sự thừa nhận rằng giữ nguyên quy tắc chung cũng có hậu quả mà chính sách phải xử lý.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Ngoại lệ cứu trợ cần được thiết kế, không chỉ được tuyên bố

Năm điều kiện kèm thư Eden tập trung vào ba vấn đề: an toàn hành trình, kiểm soát phân phối và hạn chế việc quân chiếm đóng hưởng lợi. Một ủy ban trung lập phải có quyền trực tiếp giám sát; hàng nhập để cứu trợ phải dành cho dân cư Hy Lạp. Văn kiện còn đặt vấn đề lượng thực phẩm mà lực lượng chiếm đóng tiêu thụ cần được bù bằng hàng nhập tương ứng. Những điều kiện này cho thấy cứu đói và chiến lược có thể được thương lượng qua một thiết kế cụ thể, thay vì chỉ còn lựa chọn cho tất cả hoặc cấm tất cả.

Nhưng một kế hoạch trên giấy vẫn phải có tàu, thủy thủ, giấy thông hành và quyền tiếp cận thực tế. Đề nghị sử dụng tàu Thụy Điển phản ánh cả tính trung lập lẫn nhu cầu tránh rút thêm tàu khỏi nhiệm vụ chiến tranh của Đồng minh. Chính sự phức tạp ấy cũng là một phần của chi phí cứu trợ bị chậm. Không nên dùng nó để coi mọi chậm trễ đều không thể tránh; cần hỏi điều kiện nào cần thiết để bảo vệ người nhận, điều kiện nào có thể thương lượng nhanh hơn và ai chịu hậu quả trong lúc thương lượng.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Phong tỏa hữu ích nhất khi được đánh giá như một phần của chiến lược

Phong tỏa có thể làm tăng chi phí của đối phương, buộc đối phương phân tán nỗ lực và tạo thông tin cho việc chọn mục tiêu quân sự. Nó không tự thay thế được những trận đánh quyết định quyền kiểm soát lãnh thổ và cơ sở sản xuất. Cũng khó tách một kết quả kinh tế khỏi tác động đồng thời của ném bom, mất đất và nhu cầu mặt trận. Vì vậy, khẳng định Churchill đã làm Đức thua chỉ bằng cách đóng các tuyến buôn bán là một cách giải thích quá đơn giản, không tương xứng với chính bộ máy phối hợp được mô tả trong hồ sơ.

Câu hỏi có giá trị hơn là một biện pháp đã ngăn được nguồn lực nào, với chi phí ngoại giao và dân sự nào, trong khoảng thời gian nào. Quyết định về Pháp năm 1941 và ngoại lệ Hy Lạp năm 1942 cho thấy quy tắc không bất biến. Chúng được người có quyền sửa đổi khi cách đánh giá lợi ích và tổn thất thay đổi. Nghiên cứu phong tỏa vì thế là nghiên cứu quyền lực phân bổ: ai được phép mua, ai được phép vận chuyển và những con người nào phải chờ đợi khi nhu cầu sống của họ bị đặt cạnh mục tiêu chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Economic Warfare, Hạ viện Anh, 8/7/1943 — UK Parliament, Hansard
  2. Bản ghi nhớ Đại sứ quán Anh gửi Mỹ, 3/7/1940, FRUS 1940, tậpII, văn kiện 36 — US Department of State, Office of the Historian
  3. Churchill gửi Roosevelt, 29/3/1941, FRUS 1941, tậpII, văn kiện 107 — US Department of State, Office of the Historian
  4. Thư Eden được Winant chuyển về cứu trợ Hy Lạp, 22/2/1942, FRUS 1942, tậpII, văn kiện 733 — US Department of State, Office of the Historian
  5. Welles gửi Kennedy về thương mại trung lập, 17/11/1939, FRUS 1939, tậpI, văn kiện 875 — US Department of State, Office of the Historian